────────────────────
1. SUMMARY
────────────────────
આ અધ્યાયમાં “પ્રગટ” ઉપાસનાનો સાચો અર્થ, તેની અખંડતા, તથા મોક્ષ માટે તેની અનિવાર્યતા શાસ્ત્ર, વચનામૃત અને સંતવાણી દ્વારા ક્રમે સમજાવવામાં આવી છે. શરૂઆતમાં કહ્યું છે કે પરબ્રહ્મ પુરુષોત્તમ નારાયણ અતિ કરુણાથી પૃથ્વી ઉપર પ્રગટ થયા અને અનંત જીવોના આત્યંતિક કલ્યાણનો સરળ માર્ગ ખુલ્લો મૂક્યો; સાધનો દ્વારા પ્રાપ્ત થતાં અન્ય લોકાંતરનાં બારણાં બંધ કરીને પ્રગટ ઉપાસનાનો સરળ રાહ બતાવી અક્ષરધામની વાટ વહેતી કરી. ત્યારબાદ “પ્રગટ” અને “પરોક્ષ”નું સ્પષ્ટ ભેદ રજૂ થાય છે—ભગવાન ધામમાં વિરાજતા હોય તે પરોક્ષ અને પૃથ્વી ઉપર પોતે સ્વયં વિચરતા હોય તે પ્રગટ; શ્રીજીમહારાજ ભક્તોને નયનગોચર હતા ત્યારે તે સ્વરૂપ પ્રગટ કહેવાય. પરંતુ માત્ર શ્રીજીમહારાજ પૃથ્વી પર વિચરતા હતા તે સમય સુધી જ જો પ્રગટપણાની અને કલ્યાણની વ્યવસ્થા માનીએ તો પછીના જીવો માટે મુક્તિનો માર્ગ બંધ થઈ જાય અને સંપ્રદાય ભાંગી પડે; તેથી શ્રીજીમહારાજે શાસ્ત્રનો સિદ્ધાંત સમજાવ્યો કે ભગવાનનું પ્રગટપણું પૃથ્વી ઉપર અખંડ રહે છે અને જીવો અનંતકાળ સુધી પ્રગટ સ્વરૂપનો આશ્રય કરી કલ્યાણ કરી શકે. આ અખંડ વ્યવસ્થાને “સંપ્રદાય” અને “ગુરુક્રમ” સાથે જોડીને દર્શાવવામાં આવ્યું છે—જ્યાં મળે તે જ સાચો સંપ્રદાય; ગુરુક્રમ સચવાય તો સંપ્રદાય અને કલ્યાણનો માર્ગ ચાલુ રહે. ભગવાન કદી પરોક્ષ થઈ જતા નથી; તે એક યા બીજા સ્વરૂપે પ્રગટ જ રહે છે અને શ્રીમુખે કહ્યું છે કે “મારી અષ્ટ પ્રકારની જે પ્રતિમા તથા જે સંત તેને વિષે હું અખંડ નિવાસ કરીને રહું છું.” આથી નિષ્કર્ષ આવે છે કે શ્રીજીમહારાજ સંપ્રદાયમાં પોતાની મૂર્તિ બ્રહ્મસ્વરૂપ સત્પુરુષ દ્વારા અખંડ પ્રગટ છે. સત્સંગનાં અંગો—મૂર્તિ, સંત અને શાસ્ત્ર—કલ્યાણકારી હોવા છતાં સર્વેમાં સૌથી શ્રેષ્ઠ સંત છે; ભાગવત પણ મૂર્તિ અને તીર્થો કરતાં સંતને શ્રેષ્ઠ કહે છે કારણ કે તીર્થ અને મૂર્તિ ઉરુકાળે પાવન કરે છે જ્યારે સંતનાં તો દર્શનમાત્રથી પાવન થવાય છે. ગુણાતીતાનંદ સ્વામી આ વાતને વધુ સ્પષ્ટ કરે છે કે પરોક્ષ સમયે કથા, કીર્તન, વાર્તા, ભજન, ધ્યાનથી સંબંધ રહે છે, પણ તે કરતાં પણ મોટા સાધુનો સંગ સાક્ષાત્ ભગવાનનો સંબંધ છે કારણ કે સંતમાં ભગવાન સર્વ પ્રકારે રહ્યા છે; પ્રત્યક્ષ હોવા છતાં જેમ છે તેમ ન જાણ્યા તો સંબંધ ન કહેવાય અને સંતમાં ભગવાન સર્વ પ્રકારે રહ્યા છે એમ જાણે તો આજે પ્રત્યક્ષ છે, નહિતર આજે પરોક્ષ છે. આગળ મૂર્તિ-સંત વિષે પ્રશ્ન-ઉત્તર દ્વારા સમજાવવામાં આવ્યું છે કે પ્રત્યક્ષ ભગવાન તથા સંતના ચરિત્રમાં મનુષ્યભાવ આવે તો ઘટે અને દિવ્યભાવ જાણે તો વધે; બોલતા-ચાલતા જે ભગવાન તે જ પ્રત્યક્ષ કહેવાય અને મોટા સંત જ મૂર્તિમાં દૈવત મૂકે છે; મોટા સંત હોય તો મૂર્તિ, શાસ્ત્ર અને તીર્થ ત્રણેને કરે—અથવા જેમાં ભગવાન સર્વ પ્રકારે રહ્યા હોય એવો સંત જ પ્રત્યક્ષ ભગવાન છે. તેથી શ્રીજીમહારાજનું વચન આપવામાં આવ્યું છે કે જ્યારે ભગવાન પૃથ્વી પર પ્રત્યક્ષ ન હોય ત્યારે ભગવાનને મળેલા સાધુનો આશ્રય કરવાથી પણ જીવનું કલ્યાણ થાય છે, અને નિષ્કુળાનંદ સ્વામીના પદમાં પણ એ જ સિદ્ધાંત ઉતારાયેલો છે કે સહુથી સરસ સંતમાં વાત રાખી. આથી કહે છે કે શ્રીજીમહારાજ સર્વાશે સંપૂર્ણ તો સંત દ્વારા જ અખંડ પ્રગટ રહે છે અને પોતાના છ હેતુઓમાં એવો હેતુ લઈને પધાર્યા કે પરમ એકાંતિક સંત દ્વારા પૃથ્વી પર અખંડ પ્રગટ રહી અનંત જીવોનું કલ્યાણ કરી શકે; એટલે સ્વયં પૃથ્વી પર વિરાજમાન હોય ત્યારે પ્રગટ ભગવાન કહેવાય અને ભૌતિક દેહે અંતધાન પછી સંત દ્વારા પૃથ્વી પર વિચરતા હોય ત્યારે સંત ભગવાનનું પ્રગટ સ્વરૂપ કહેવાય. ત્યારબાદ “પ્રગટને ઓળખવા એ જ જ્ઞાન” અને “જ્ઞાન વિના મુક્તિ ન થાય” એવો મૂળ મુદ્દો આવે છે; પરમાત્માના સ્વરૂપનું જ્ઞાન થયા બાદ જ મુક્તિ થાય અને બીજો માર્ગ નથી. અહીં જ્ઞાનની વ્યાખ્યા સ્પષ્ટ થાય છે કે તે માત્ર શાસ્ત્રનું વાચ્યાર્થ જ્ઞાન નહીં પરંતુ અનુભવ-મૂલકજ્ઞાન છે; શાસ્ત્રથી જાણે તો જન્માંતરે કલ્યાણ થાય, પરંતુ પરિપૂર્ણ જ્ઞાન તો મહિમાએ સહિત પ્રત્યક્ષ ભગવાનને જાણે અને દેખે તે છે. ઇન્દ્રિયો, અંતઃકરણ અને અનુભવ—આ ત્રણે કરીને યથાર્થપણે પ્રત્યક્ષ ભગવાનને જાણે ત્યારે પૂરો જ્ઞાની કહેવાય; એમાં એક પણ ઓછો હોય તો આત્યંતિક જ્ઞાન ન કહેવાય અને જન્મ-મૃત્યુ ન તરે; બ્રહ્મસ્વરૂપને પામ્યો હોય છતાં પ્રત્યક્ષ ભગવાનને એવી રીતે ન જાણે તો પણ પૂરો જ્ઞાની ન કહેવાય. સાચો જ્ઞાની તે છે જે અક્ષરધામમાં જેવું ભગવાનનું સ્વરૂપ છે તેવું જ પૃથ્વી પર મનુષ્ય સ્વરૂપ સમજે અને બંનેમાં લેશમાત્ર ફેર ન માને; એવો જ્ઞાની પ્રત્યક્ષ ભગવાનને પ્રકૃતિપુરુષ, અક્ષરથી પર, સર્વના કારણ અને આધાર જાણીને અનન્યપણે સેવે છે અને એ જ્ઞાને કરીને આત્યંતિક મોક્ષ થાય—એવો સિદ્ધાંત બતાવી ગુણાતીતાનંદ સ્વામી કહે છે કે આત્યંતિક જ્ઞાન તો આ સાધુને ઓળખ્યા એ જ છે અને નિષ્કુળાનંદ સ્વામી પણ કહે છે કે જેણે પ્રગટ પ્રભુને પેખિયા તે જ જ્ઞાની. પછી “પ્રગટ ભક્તિનો મહિમા”માં જણાવે છે કે ભગવાન પૃથ્વી પર હંમેશાં સ્વયં અથવા બીજા સ્વરૂપે વિચરતા જ હોય છે; પ્રગટ ભગવાનને ઓળખે તે જ ભક્ત અને તેને ઓળખીને દઢ આશ્રય કરવો એ જ ભક્તિ. શ્રીજીમહારાજ કહે છે કે મનુષ્યદેહ આવે ત્યારે ભગવાનના અવતાર કાં ભગવાનના સાધુ પૃથ્વી પર હોય; ઓળખાણ થાય તો ભક્ત થાય છે; તેમજ પ્રત્યક્ષ ભગવાનના કલ્યાણકારી ગુણને જાણીને દઢ આશ્રય કરવો તે ભક્તિ. મુક્તાનંદ સ્વામી પ્રગટ ઉપાસનાને સૌથી મોટી કહીને ઉદાહરણો આપે છે અને પ્રગટના ભજનથી પરમ સુખ તથા ઉરમાંથી અંધારું નાશ થાય એવું કહે છે. નિષ્કુળાનંદ સ્વામી દૃઢ કરે છે કે પ્રગટ પ્રભુની ભક્તિ મોટાં ભાગ્યે મળે છે અને પ્રગટ-ભક્તિ વિના બીજી ભક્તિ મત અને મમતના તાણની છે; ભક્તિનિધિમાં પ્રગટ ભક્તિને “સારમાં સાર” કહી વ્રજવાસીઓના દર્શન-સ્પર્શના સુખથી દેવતાઓને અફસોસ, બ્રહ્મા માછલું થયા વગેરે દ્વારા મહિમા બતાવે છે. ગુણાતીતાનંદ સ્વામી કહે છે કે પ્રગટ ભગવાન છે, પ્રગટ વાતું છે, બીજાં તો ચિત્રામણના સૂરજ જેવા છે. આગળ શ્રીજીમહારાજ કહે છે કે પ્રત્યક્ષ ભગવાનમાં દઢ નિષ્ઠા રાખે, દર્શને કરીને પરિપૂર્ણ માને અને બીજું કાંઈ ન ઇચ્છે તો ભગવાન બલાત્કારે પોતાના ધામના ઐશ્વર્ય અને મૂર્તિઓ દેખાડે છે; અને પ્રત્યક્ષ શ્રીકૃષ્ણની મૂર્તિ વિના બીજું કાંઈ ન ઇચ્છે તો આત્મનિષ્ઠા-વૈરાગ્ય થોડાં હોય તો પણ ધામમાં મોટા સુખને પામે છે. દોષનિવૃત્તિ માટે પ્રગટ સંબંધનો દાખલો આપતાં ગુણાતીતાનંદ સ્વામી ઇન્દ્ર-નારદ-વામનજીનો પ્રસંગ કહે છે—પ્રગટનો આશરો કરવાથી બ્રહ્મહત્યા ટળી ગઈ. ત્યારબાદ પ્રગટ ભક્તિને શાંતિનો ઉપાય તરીકે સમજાવવા મુક્તાનંદ સ્વામીનું પ્રસંગ આવે છે: તેમણે શાંતિનો ઉપાય પૂછ્યો ત્યારે મહારાજે પોતાના ચરિત્રોની વાત કરી; ફરી પૂછ્યા છતાં ન સમજાયું; અંતે કહ્યું “ગામડે ફરવા જાઓ”; મુક્તાનંદ સ્વામી નીકળ્યા અને નિત્યાનંદ સ્વામીએ સમજાવ્યું કે મહારાજ પ્રગટ ભગવાન છે અને પ્રગટનાં ચરિત્રોમાં જ શાંતિ છે—એ સમજાવવા માટે મહારાજે પોતાના ચરિત્રોની વાત કરી; પાયાની ભૂલ સમજાઈ. વ્યાસજીનું ઉદાહરણ પણ સાથે આવે છે કે ઘણા શાસ્ત્ર રચ્યા છતાં અશાંતિ ટળી નહીં, પરંતુ નારદજીના કહેવાથી પ્રગટ શ્રીકૃષ્ણના ચરિત્રોનું ગાન કરતું ભાગવત રચ્યું ત્યારે શાંતિ થઈ; તેથી જ શ્રીજીમહારાજે મુક્તાનંદ સ્વામીને પોતાના સંપ્રદાય અને ઇષ્ટદેવ સંબંધી વાણી-શાસ્ત્ર દેહપર્યત કર્યા કરવાની આજ્ઞા આપી, અને મુક્તાનંદ સ્વામીએ સંપ્રદાય સાહિત્યની સેવા કરીને લખ્યું કે પ્રગટના ભજનથી પરમ સુખ પામીએ. ત્યારબાદ સ્વરૂપાનંદ સ્વામીનો પ્રસંગ આવે છે: તેમને અંતરમાં દેખાતી મૂર્તિ વિષે વધુ લગની હતી; પ્રગટ સિદ્ધાંત સમજાવવા મહારાજે મંદવાડ પ્રેરીને તે દેખાતી પ્રગટ બંધ કરી; સ્વરૂપાનંદ સ્વામી મૂંઝાયા અને દીન થઈ આવ્યા; મહારાજે “પર્વતભાઈ પાસે જાવ” કહ્યું; પર્વતભાઈએ “દાદાખાચરનાં નળિયાંનું ધ્યાન કરો” કહ્યું; તે વચનોથી સમજાયું કે મહારાજના સંબંધે નળિયાં પણ ત્રિગુણભાવ પામીને ધ્યાનયોગ્ય બને છે, એટલે પ્રત્યક્ષ મૂર્તિમાં વધુ લગની રાખવી જોઈએ—એ કરવાથી શાંતિ થઈ. પછી “મોક્ષ માટે પ્રગટ ભગવાન કે પ્રગટ સંત” શીર્ષક હેઠળ સર્વશાસ્ત્રનો સમન્વય કરીને દૃઢ કરાયું છે કે પ્રગટ ભગવાન કે પ્રગટ સંત વિના આત્યંતિક કલ્યાણ ન થાય; શ્રીજીમહારાજ કહે છે કે પરોક્ષ અવતાર અને પરોક્ષ સાધુનું જેટલું માહાત્મ્ય જાણે છે તેટલું જ પ્રત્યક્ષ ભગવાન અને તેના ભક્ત સાધુનું માહાત્મ્ય સમજે તો કલ્યાણના માર્ગમાં કાંઈ બાકી રહે નહીં; આ વાર્તા સર્વે શાસ્ત્રનું રહસ્ય છે અને દઢ નિશ્ચયવાળો કોઈ કાળે કલ્યાણના માર્ગથી પડે નહીં. આગળ કહે છે કે પરોક્ષ દેવ જેવી પ્રતીતિ જો પ્રત્યક્ષ ગુરુરૂપ હરિમાં આવે તો સર્વે અર્થ પ્રાપ્ત થાય, અને એવો સંતસમાગમ મળ્યા પછી જે દેહ મૂકીને પામવા હતા તે દેહ છતાં જ મળ્યા—છતે દેહે જ મોક્ષ પામ્યો. ઉપરાંત પ્રત્યક્ષ સ્વરૂપનું જ્ઞાન-ધ્યાન-કીર્તન-કથા એ જ માયાતરણનું કારણ છે અને એથી બ્રહ્મસ્વરૂપતા તથા અક્ષરધામ પ્રાપ્તિ થાય છે. કલ્યાણ ઇચ્છનારએ ભગવાનને લક્ષણે ઓળખીને શરણે થવું, દઢ વિશ્વાસ રાખવો, આજ્ઞામાં રહી ભક્તિ કરવી—એ જ ઉપાય છે; અને જ્યારે ભગવાન પ્રત્યક્ષ ન હોય ત્યારે ભગવાનને મળેલા સાધુનો આશ્રય કરવો. માયાથી તરવાનો ઉપાય પણ એવો જ બતાવાયો છે કે સાક્ષાત્કાર પુરુષોત્તમ ભગવાન અથવા તેના મળેલ સંતની પ્રાપ્તિ થાય ત્યારે તેમના આશ્રયથી માયા ઉલ્લંઘાય છે. ટૂંકમાં શ્રીજીમહારાજ કહે છે કે ચાર વેદ, પુરાણ, ઇતિહાસ સર્વેમાં એ જ વાર્તા છે કે ભગવાન અને ભગવાનના સંત જ કલ્યાણકારી છે; તેમની પ્રાપ્તિ થતાં એથી ઉપરાંત બીજું કોઈ કલ્યાણ નથી—એ જ પરમ કલ્યાણ. ગુણાતીતાનંદ સ્વામી પણ “મોક્ષના દાતા તો ભગવાનને સાધુ એ બે જ છે” કહીને દૃઢ કરે છે, અને કહે છે કે પ્રગટ ભગવાન વિના કરોડ નિયમ પાળે તો પણ કલ્યાણ ન થાય, પરંતુ પ્રગટ ભગવાન અને પ્રગટ સાધુની આજ્ઞાથી એક નિયમ રાખે તો કલ્યાણ થાય; આત્યંતિક કલ્યાણરૂપ મોક્ષ તો પ્રગટ ભગવાન અને પ્રગટ ભગવાનના એકાંતિકના આશરાથી જ થાય. નિષ્કુળાનંદ સ્વામી કાવ્યરૂપે પ્રગટની અનિવાર્યતા વિવિધ ઉપમાઓથી સમજાવે છે—પ્રગટ રવિથી તમ જાય, પ્રગટ જળથી પ્યાસ જાય, પ્રગટ અન્નથી જઠરાઝાળ વિરમે; તેમ પ્રગટ મળે ત્યારે કલ્યાણ નિદાન, પ્રગટ ચરિત્ર સાંભળવું અને પ્રગટ ત્યાં આવી મળવું. સ્કંદપુરાણનો આધાર આપીને બતાવ્યું છે કે સાક્ષાત્ ભગવાનના સંબંધથી અથવા એકાંતિક ભક્તના સંબંધથી જ એકાંતિક ધર્મ પ્રાપ્ત થાય; અને વચનામૃતમાં પણ દૃઢ કરાયું છે કે એકાંતિક ધર્મ નિર્વાસનિક અને ભગવાનમાં સ્થિતિ ધરાવનાર પુરુષના વચને કરીને જ પમાય, ગ્રંથમાં લખ્યું હોવાથી નહિ. અંતે “પ્રગટને ઓળખ્યા વગર કસર” વિભાગમાં કહે છે કે જીવમાં અનાદિ કાળથી અનંત કસર રહેલી છે; તે પ્રગટ સ્વરૂપને યથાર્થ ઓળખીને આશ્રય કરવાથી ટળી જાય છે, પરંતુ પ્રગટ સ્વરૂપની ઓળખાણ અને સંબંધ વિના કોઈ રીતે વાંધો ભાંગતો નથી. શ્રીજીમહારાજ કહે છે કે ભગવાનના સ્વરૂપમાં સમજ્યામાં કસર રહી તો વાંધો ભાંગશે નહીં; સત્સંગમાં આવીને પરમેશ્વર વિના બીજા પદાર્થમાં હેત રહે તે કારણ પણ એ જ છે કે પરોક્ષ જેવી પ્રતીતિ પ્રત્યક્ષમાં દઢપણે થતી નથી. પ્રત્યક્ષ શ્રીકૃષ્ણની મૂર્તિ વિના બીજું ઇચ્છે તો ન્યૂન સુખ મળે એવું પણ બતાવાયું છે. ગુણાતીતાનંદ સ્વામી કહે છે કે મહારાજ અને સાધુ જેમ છે તેમ ન જાણે તે અભાગિયા છે; શાસ્ત્રી કે પુરાણી હોય છતાં પ્રત્યક્ષ ભગવાન અને પ્રત્યક્ષ સંતની ઓળખાણ ન હોય તો તે ખીજડા જેવો છે; આજ તો પ્રગટ ભગવાન, પ્રગટ સાધુ, પ્રગટ ધર્મ છે—ન ઓળખે તો પછવાડેથી માથું કૂટવું પડશે. મુક્તાનંદ સ્વામી કહે છે કે પરોક્ષથી ભવતણો પાર આવે નહિ અને પ્રગટને મેલી પરોક્ષ ભજે તો તપ-તીર્થ-દેવદર્શન છતાં મન ન ટળે; શાસ્ત્રમાં લખેલી વાતો વાંચે-સાંભળે છતાં સુખ-ખોટ ટળતી નથી—તે માટે પ્રભુ પ્રગટ જોઈએ. નિષ્કુળાનંદ સ્વામી પ્રગટ સુખ વગરનું વાંચન “કાગળ કોઈ કંથનો” જેવી ઉપમા આપીને દર્શાવે છે અને પ્રગટ ભક્તિ મૂકી પરોક્ષમાં પ્રતીત રાખનારને ફૂલ મેલી આકાશફૂલની આશા કરનાર જેવો, પીયૂષનો તરુ પરહરી છાશ પીવા ચાહનાર જેવો કહે છે; તથા કાવ્યમાં બતાવે છે કે પ્રગટ વગર ભક્ત ભવમાંય છે, પાંપળાં છે, ખાંડતાં કુસકા કણ નહિ નિસરે, ભૂખ ન જાય સુખ ન થાય. અંતે બ્રહ્માનંદ સ્વામી પણ કહે છે કે પ્રગટ પ્રમાણ વિના પ્રાણી ભટકતા રહે છે; અન્ય ઉપાયોથી ભવનો અંત ન આવે; પુરાણ અને ગીતા પ્રગટ પ્રમાણ બતાવે છે; પ્રગટ પ્રમાણ વિના જગત ભરમતું રહે છે—આ રીતે સમગ્ર લખાણનો કેન્દ્રસિદ્ધાંત એ જ રહે છે કે પ્રગટ ભગવાન અથવા પ્રગટ સંતનો યથાર્થ નિશ્ચય, દઢ આશ્રય, અને મહિમાએ સહિત ઓળખાણ—એ જ જ્ઞાન, એ જ ભક્તિ, એ જ શાંતિ અને એ જ આત્યંતિક મોક્ષનો માર્ગ છે.
────────────────────
2) ONLY QUOTES
────────────────────
* “પ્રગટ એટલે શું ? અને તે કેવી રીતે ?”
* “પરબ્રહ્મ પુરુષોત્તમ નારાયણ અતિ કરુણા કરીને આ પૃથ્વી ઉપર પ્રગટ થયા.”
* “અનંત જીવોના આત્યંતિક કલ્યાણનો માર્ગ ખલ્લો મૂક્યો અને અનંત સાધનો કરવાનો પરિશ્રમ ટાળ્યો.”
* “સાધનોથી પ્રાપ્ત થતાં અન્ય લોકાંતરનાં બારણાં બંધ કરીને પ્રગટ ઉપાસનાનો સરળ રાહ બતાવી, અક્ષરધામની વાટ વહેતી કરી.”
* “બંધ કોધાં બીજાં બારણાં રે, વહેતી કીધી અક્ષરવાટ પુરુષોત્તમ પ્રગટી રે.'”
* “ભગવાન ધામમાં વિરાજતા હોય તે પરોક્ષ અને પૃથ્વી ઉપર પોતે સ્વયં વિચરતા હોય તે પ્રગટ.”
* “શ્રીજીમહારાજ આ પૃથ્વી પર પ્રગટ હતા ને ભક્તોને જ્યારે નયનગોચર હતા ત્યારે તે સ્વરૂપ પ્રગટ કહેવાય.”
* “પછીના જીવો માટે મુક્તિનો માર્ગ બંધ થઈ જાય, સંપ્રદાય ભાંગી પડે.”
* “ભગવાનનું પ્રગટપણું પૃથ્વી ઉપર અખંડ હોય જ અને જીવો અનંતકાળ સુધી એ પ્રગટ સ્વરૂપનો આશ્રય કરી પોતાનું કલ્યાણ કરી શકે.”
* “જ્યાં મળે તે જ (સાચો) સંપ્રદાય છે.”
* “જો આવો ગુરુક્રમ સચવાય તો જ સંપ્રદાય ચાલુ રહે અને કલ્યાણનો માર્ગ પણ ચાલુ રહે.”
* “ભગવાન કદી પરીક્ષ થતા જ નથી. તે તો એક યા બીજા સ્વરૂપે પ્રગટ જ રહે છે.”
* “મારી અષ્ટ પ્રકારની જે પ્રતિમા તથા જે સંત તેને વિષે હું અખંડ નિવાસ કરીને રહું છું.”' (વચ. ગ.પ્ર. ૬૮)
* “આ સંપ્રદાયમાં પોતાની મૂર્તિ બ્રહ્મસ્વરૂપ સત્પુરુષ દ્વારા અખંડ પ્રગટ છે.”
* “સત્સંગનાં અંગો - મૂર્તિ, સંત અને શાસ્ત્ર - કલ્યાણકારી છે પણ સર્વેમાં સૌથી શ્રેષ્ઠ સંત છે,”
* “જ્યારે સંતનાં તો દર્શનમાત્રથી પાવન થવાય છે.'”
* “ભગવાન પરોક્ષ હોય ત્યારે કેમ સંબંધ રહે?'”
* “કથા, કીર્તન, વાર્તા, ભજન ને ધ્યાન તેણે કરીને સંબંધ કહેવાય.”
* “મોટા સાધુનો સંગ એ તો સાક્ષાત્ ભગવાનનો સંબંધ કહેવાય ને ભગવાનનું જ સુખ આવે.”
* “તેમાં ભગવાન સર્વ પ્રકારે રહ્યા છે ને પ્રત્યક્ષ હતા ત્યારે પણ જેવા છે તેવા ન જાણ્યા તો સંબંધ ન કહેવાય”
* “મૂર્તિયું પ્રત્યક્ષ નહીં ?'”
* “પ્રત્યક્ષ ભગવાન તથા સંતના ચરિત્રમાં મનુષ્યભાવ આવે તો અમાવાસ્યાના ચંદ્રમાની પેઠે ઘટી જાય છે ને દિવ્યભાવ જાણે તો બીજના ચંદ્રમાની પેઠે વધે છે.”
* “બોલતા-ચાલતા જે ભગવાન તે જ પ્રત્યક્ષ કહેવાય”
* “મૂર્તિયું, શાસ્ત્ર ને તીર્થ ત્રણ મળીને એક સાધુ ન કરે”
* “માટે જેમાં ભગવાન સર્વ પ્રકારે રહ્યા હોય એવા જે સંત તે જ પ્રત્યક્ષ ભગવાન છે.' (સ્વા.વા. ૫/૩૯૨)”
* “ભગવાન જ્યારે પૃથ્વીને વિષે પ્રત્યક્ષ ન હોય ત્યારે તે ભગવાનને મળેલા જે સાધુ તેનો આશ્રય કરવો તો તે થકી પણ જીવનું કલ્યાણ થાય છે.” (વચ. વર. ૧૦)
* “કહ્યું બહુ પ્રકારે કલ્યાણ રે, અતિ અગણિત અપ્રમાણ રે.”
* “પણ સહુથી સરસ સંતમાં રે, રાખ્યું વાલમે એની વાતમાં રે.'”
* “ભૌતિક દેહે અંતધાન થવા છતાં જે સંત દ્વારા આ પૃથ્વી ઉપર વિચરતા હોય ત્યારે તે સંતને ભગવાનનું પ્રગટ સ્વરૂપ કહેવાય.”
* “સંત હું ને હું તે વળી સંત રે એમ શ્રીમુખે કહે ભગવંત રે,”
* “સંત માનજો મારી મૂરતિ રે, એમાં ફેર નથી એક રતી રે,”
* “જ્ઞાન વિના મુક્તિ ન થાય.'”
* “પરમાત્માના સ્વરૂપનું જ્ઞાન થયા બાદ જ જીવ સંસારથી મુક્ત થાય છે. મુક્તિ માટે આ સિવાય બીજો માર્ગ નથી.'”
* “જેણે શાસ્ત્ર કરીને ભગવાનને જાણ્યા તેણે કરીને પણ જન્માંતરે કલ્યાણ થાય છે.” (વચ. લો. ૭)
* “એવી રીતે મહિમાએ સહિત જે ભગવાનને જાણે ને દેખે તેને પરિપૂર્ણ જ્ઞાન કહીએ.'' (વચ. લો. ૭)
* “ઇન્દ્રિયો, અંતઃકરણ તથા અનુભવ એ ત્રણે કરીને યથાર્થપણે પ્રત્યક્ષ ભગવાનને જાણે ત્યારે પૂરો જ્ઞાની કહેવાય.” (વચ. લો. ૭)
* “એવો જે જ્ઞાની તે તો સદા સાકાર મૂર્તિ એવા જે પ્રત્યક્ષ ભગવાન તેને ... અનન્યપણે સેવે છે.”
* “આત્યંતિક જ્ઞાન તો આ સાધુને ઓળખ્યા એ જ છે.” (સ્વા.વા. ૫/૭).
* “એ જ જ્ઞાની એ જ તત્ત્વવેત્તા, જેણે પ્રગટ પ્રભુને પેખિયા;”
* “પ્રગટ ભગવાનને ઓળખીને દઢ આશ્રય કરવો એ જ ભક્તિ છે.”
* “આ જીવને જ્યારે ભરતખંડને વિષે મનુષ્ય દેહ આવે છે ત્યારે ભગવાનના અવતાર કાં ભગવાનના સાધુ એ જરૂર પૃથ્વી ઉપર વિચરતા હોય,” (વચ. વર. ૧૯)
* “પ્રત્યક્ષ ભગવાનના કલ્યાણકારી ગુણને જે જાણવા ને પરમેશ્વરનો દઢ આશ્રય કરવો તેનું જ નામ ભક્તિ છે.” (વચ. ગ.મ. ૧૦)
* “પ્રગટ ઉપાસના સૌથી મોટી.'”
* “પ્રગટના ભજનથી પરમ સુખ પામીએ,”
* “મોટે ભાગ્યે ભેટે ભગતિ, પ્રગટ પ્રભુ પરમાણની;”
* “તેહ વિનાની જે ભગતિ, તે તો મત મમતના તાણની.'”
* “પ્રગટ ભગવાન છે, પ્રગટ વાતું છે ને બીજા તો ચિત્રામણના સૂરજ જેવા છે.” (સ્વા.વા. ૫/૬૪)
* “પ્રત્યક્ષ ભગવાનને વિષે દઢ નિષ્ઠા રાખે છે ... તેને તો ભગવાન પોતે બલાત્કારે પોતાના ધામને વિષે ... દેખાડે છે.'' (વચ. ગ.પ્ર. ૯)”
* “ઇન્દ્રે વિશ્વરૂપને માર્યો તેની ચાર હત્યા લાગી... પછી તેને નારદજી મળ્યા.”
* “પછી ઇન્દ્રે વામનજીનો નિશ્ચય કર્યો. તેણે કરીને બ્રહ્મહત્યા ટળી ગઈ.”
* “સ્વામી ! ગામડે ફરવા જાઓ; શાંતિ થશે.”'
* “શ્રીજીમહારાજ પ્રગટ ભગવાન છે ને પ્રગટનાં ચરિત્રોમાં શાંતિ છે”
* “તમે પણ પોતાના સંપ્રદાય સંબંધી ને પોતાના ઇષ્ટદેવ સંબંધી જે વાણી તથા શાસ્ત્ર તે જ દેહપર્યત કર્યા કરજ્યો” (વચ. ગ.મ. ૫૮)
* “પર્વતભાઈ પાસે જાવ, શાંતિ થઈ wai.”
* “દાદાખાચરનાં નળિયાંનું ધ્યાન કરો.”
* “પ્રગટ ભગવાન કે પ્રગટ સંત વગર આત્યંતિક કલ્યાણ ન જ થાય.”
* “માટે સર્વે શાસ્ત્રનું રહસ્ય આ વાર્તા છે.” (વચ. ગ.મ. ૨૧)
* “છતે દેહે જ પામ્યો £9.77 (વચ. ગ.અં. ૨)”
* “જીવનું જે કલ્યાણ થાય ... તેના પ્રત્યક્ષ સ્વરૂપનું જ્ઞાન, ધ્યાન, કીર્તન અને કથાદિક એ જ છે,” (વચ. ગ.મ. ૩૨)
* “માયા ઉલ્લંઘાય છે.'' (વચ. જેતલપુર ૧)”
* “ચાર વેદ, પુરાણ, ઇતિહાસ એ સર્વેમાં એ જ વાર્તા છે જે ભગવાન ને ભગવાનના સંત જ કલ્યાણકારી છે...”
* “એ જ પરમ કલ્યાણ છે.”
* “મોક્ષના દાતા તો ભગવાનને સાધુ એ બે જ છે.” (સ્વા.વા. ૧/૨૦)
* “પ્રગટ ભગવાન વિના કરોડ નિયમ પાળે પણ કલ્યાણ ન થાય” (સ્વા.વા. ૪/૩૬)
* “એકાંતિક ધર્મ ... વચને કરીને જ પમાય પણ ગ્રંથમાં લખી રાખ્યો હોય તેણે કરીને નથી પમાતો.” (વચ. ગ.પ્ર. ૬૦)
* “પ્રગટને ઓળખ્યા વગર કસર”
* “જીવમાં અનાદિ કાળથી અનંત પ્રકારની કસર રહેલી છે.”
* “ભગવાનના સ્વરૂપમાં જો કોઈ રીતની સમજ્યામાં કસર રહી તો કોઈ રીતે વાંધો ભાંગશે નહી.'' (વચ. ગ.મ. ૧૩)
* “પ્રત્યક્ષને વિષે દંઢપણે પ્રતીતિ થતી નથી.” (વચ. ગ.અં. ૨)
* “આજ તો પ્રગટ ભગવાન છે, પ્રગટ સાધુ છે, પ્રગટ ધર્મ છે,”
* “પરોક્ષથી ભવતણો પાર આવે નહિ,”
* “મંગળ રૂપ પ્રગટને મેલી, પરોક્ષને ભજે જે પ્રાણી રે;”
* “તપ તીરથ કરે દેવ દેરાં, મન ન ટળે મસાણી રે.'”
* “શાસ્ત્રમાં ભગવાનની વાતો લખી હોય ... તેથી નથી કોઈ સુખ આવતું કે નથી કોઈ ખોટ ટળતી.”
* “તે માટે પ્રભુ પ્રગટ”
* “વાંચી કાગળ કોઈ કંથનો, જેમ નાર અપાર રાજી થઈ;”
* “પણ પ્રગટ સુખ પિયુતણું, અણુ જેટલું આવ્યું નઈ.'”
* “જેમ કોઈ ફૂલવાડીનાં ફૂલ મેલી, આકાશ ફૂલની આશા કરે;”
* “તે તો પીયૂષનો તરુ પરહરી, કરી છાશ પીવા ચાહે ચિત્ત.”
* “પ્રગટ વિના છે પાંપળાં, ભક્ત કરે છે ભવમાંય;”
* “ભૂખ ન જાય સુખ ન થાય,”
* “પ્રગટ પ્રમાણ બિના બ્રહ્માનંદ, સબ હી જગત ભરમંતા હે;”
────────────────────
3) ONLY PRASANG (IN SUMMARY FORMAT)
────────────────────
* ગુણાતીતાનંદ સ્વામીના વર્ણન મુજબ ઇન્દ્રે વિશ્વરૂપને મારવાથી ચાર હત્યાદોષ લાગ્યા; પછી નારદજી મળ્યા અને જણાવ્યું કે તારો ભાઈ વામનજી ભગવાનનો અવતાર છે, તેથી તેનો આશરો કર; ઇન્દ્રે વામનજીનો નિશ્ચય કર્યો અને પ્રગટના આશ્રયથી બ્રહ્મહત્યા ટળી—આ પ્રસંગથી પ્રગટ ભગવાનના સંબંધની દોષનિવૃત્તિ શક્તિ દર્શાવવામાં આવી છે.
* મુક્તાનંદ સ્વામીએ શ્રીજીમહારાજને શાંતિ પામવાનો ઉપાય પૂછ્યો ત્યારે મહારાજે પોતાના જન્મથી માંડીને ચરિત્રોની વાત કરી; મુક્તાનંદ સ્વામીને લાગ્યું કે મહારાજ બીજી વાતે ચડી ગયા છે, તેથી બીજે દિવસે ફરી પૂછ્યું છતાં તે જ વાત થઈ અને સમજાયું નહીં; અંતે મહારાજે “સ્વામી ! ગામડે ફરવા જાઓ; શાંતિ થશે” કહ્યું, પછી મુક્તાનંદ સ્વામી ગઢડાથી નીકળ્યા અને નિત્યાનંદ સ્વામીએ સમજાવ્યું કે મહારાજ પ્રગટ ભગવાન છે અને પ્રગટનાં ચરિત્રોમાં જ શાંતિ છે, તેથી મહારાજે પોતાના ચરિત્રોની વાત કરી હતી—આ રીતે મુક્તાનંદ સ્વામીને પાયાની ભૂલ સમજાઈ.
* વ્યાસજીએ ઘણાં શાસ્ત્રોની રચના કરી છતાં અંતરની અશાંતિ ટળી નહીં; નારદજીના કહેવાથી પ્રગટ શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનનાં ચરિત્રોનું ગાન કરતું શ્રીમદભાગવત શાસ્ત્ર રચ્યું ત્યારે શાંતિ થઈ—આ પ્રસંગથી પ્રગટ ચરિત્ર-કીર્તનનો શાંતિકારક મહિમા દર્શાવવામાં આવ્યો છે.
* સ્વરૂપાનંદ સ્વામીને પ્રગટ મહારાજ કરતાં અંતરમાં દેખાતી મહારાજની મૂર્તિમાં વધુ લગની લાગી; પ્રગટનો સિદ્ધાંત સમજાવવા મહારાજે મંદવાડ પ્રેરીને અંતરમાં દેખાતી પ્રગટ બંધ કરી, તેથી તેઓ મૂંઝાયા અને દીન થઈ મહારાજ પાસે આવ્યા; મહારાજે “પર્વતભાઈ પાસે જાવ” કહ્યું, પર્વતભાઈએ “દાદાખાચરનાં નળિયાંનું ધ્યાન કરો” કહી વાતો કરી; તેથી સ્વરૂપાનંદ સ્વામીને સમજાયું કે મહારાજના સંબંધે નળિયાં પણ ત્રિગુણભાવ પામવાથી ધ્યાનયોગ્ય બને છે અને પ્રત્યક્ષ મૂર્તિમાં વધુ લગની રાખવી જોઈએ—પછી તેમ કરવાથી તેમને શાંતિ થઈ ગઈ.
────────────────────
4) LAST-MINUTE REVISION POINTS (STRICT WORD RULE)
────────────────────
* પરબ્રહ્મ પુરુષોત્તમ નારાયણ
* અતિ કરુણા
* આ પૃથ્વી ઉપર પ્રગટ થયા
* અનંત જીવોના આત્યંતિક કલ્યાણનો માર્ગ
* અનંત સાધનો કરવાનો પરિશ્રમ ટાળ્યો
* અન્ય લોકાંતરનાં બારણાં બંધ કરીને
* પ્રગટ ઉપાસનાનો સરળ રાહ
* અક્ષરધામની વાટ વહેતી કરી
* બંધ કોધાં બીજાં બારણાં રે
* અક્ષરવાટ
* પ્રગટપણું એટલે શું ?
* ભગવાન ધામમાં વિરાજતા હોય તે પરોક્ષ
* પૃથ્વી ઉપર પોતે સ્વયં વિચરતા હોય તે પ્રગટ
* નયનગોચર
* મુક્તિનો માર્ગ બંધ થઈ જાય
* સંપ્રદાય ભાંગી પડે
* ભગવાનનું પ્રગટપણું પૃથ્વી ઉપર અખંડ
* અનંતકાળ સુધી
* પ્રગટ સ્વરૂપનો આશ્રય
* સંપ્રદાયનો અર્થ
* જ્યાં મળે તે જ (સાચો) સંપ્રદાય છે
* ગુરુક્રમ
* સંપ્રદાય ચાલુ રહે
* કલ્યાણનો માર્ગ ચાલુ રહે
* ભગવાન કદી પરીક્ષ થતા જ નથી
* એક યા બીજા સ્વરૂપે પ્રગટ જ રહે છે
* મારી અષ્ટ પ્રકારની જે પ્રતિમા
* જે સંત
* અખંડ નિવાસ
* પોતાની મૂર્તિ
* બ્રહ્મસ્વરૂપ સત્પુરુષ
* અખંડ પ્રગટ
* સત્સંગનાં અંગો - મૂર્તિ, સંત અને શાસ્ત્ર
* કલ્યાણકારી
* સર્વેમાં સૌથી શ્રેષ્ઠ સંત છે
* મૂર્તિ અને તીર્થો કરતાં સંતને શ્રેષ્ઠ
* દર્શનમાત્રથી પાવન
* ભગવાન પરોક્ષ હોય ત્યારે
* કથા, કીર્તન, વાર્તા, ભજન ને ધ્યાન
* મોટા સાધુનો સંગ
* સાક્ષાત્ ભગવાનનો સંબંધ
* ભગવાન સર્વ પ્રકારે રહ્યા છે
* પ્રત્યક્ષ હતા ત્યારે પણ
* મૂર્તિયું પ્રત્યક્ષ નહીં ?
* મનુષ્યભાવ
* દિવ્યભાવ
* બોલતા-ચાલતા જે ભગવાન
* પ્રત્યક્ષ કહેવાય
* મોટા સંત
* મૂર્તિયુંમાં દૈવત મૂકે છે
* મૂર્તિયું, શાસ્ત્ર ને તીર્થ
* જેમાં ભગવાન સર્વ પ્રકારે રહ્યા હોય એવા જે સંત
* પ્રત્યક્ષ ભગવાન છે
* પ્રત્યક્ષ ન હોય ત્યારે
* ભગવાનને મળેલા જે સાધુનો આશ્રય
* જીવનું કલ્યાણ થાય છે
* કહ્યું બહુ પ્રકારે કલ્યાણ રે
* સહુથી સરસ સંતમાં રે
* પરમ એકાંતિક સંત
* પૃથ્વી પર અખંડ પ્રગટ
* અનંત જીવોનું કલ્યાણ
* સ્વયં પૃથ્વી ઉપર વિરાજમાન
* પ્રગટ ભગવાન
* ભૌતિક દેહે અંતધાન
* સંતને ભગવાનનું પ્રગટ સ્વરૂપ
* સંત હું ને હું તે વળી સંત રે
* સંત માનજો મારી મૂરતિ રે
* જ્ઞાન વિના મુક્તિ ન થાય
* પરમાત્માના સ્વરૂપનું જ્ઞાન
* અનુભવ-મૂલકજ્ઞાન
* વાચ્યાર્થ જ્ઞાન નહીં
* જન્માંતરે કલ્યાણ થાય છે
* મહિમાએ સહિત
* પરિપૂર્ણ જ્ઞાન
* ઇન્દ્રિયો, અંતઃકરણ તથા અનુભવ
* યથાર્થપણે પ્રત્યક્ષ ભગવાન
* પૂરો જ્ઞાની
* આત્યંતિક જ્ઞાન
* જન્મ-મૃત્યુ
* અક્ષરધામને વિષે
* મનુષ્ય સ્વરૂપ
* લેશમાત્ર ફેર
* જ્ઞાની ભક્ત
* અનન્યપણે સેવે છે
* આત્યંતિક મોક્ષ
* આ સાધુને ઓળખ્યા એ જ છે
* પ્રગટ ભક્તિનો મહિમા
* હંમેશાં સ્વયં અથવા બીજા સ્વરૂપે વિચરતા જ હોય છે
* દઢ આશ્રય
* એ જ ભક્તિ
* ભરતખંડને વિષે મનુષ્ય દેહ
* ભગવાનના અવતાર કાં ભગવાનના સાધુ
* ઓળખાણ
* ભગવાનનો ભક્ત
* કલ્યાણકારી ગુણ
* દઢ નિષ્ઠા
* દર્શને કરીને જ પોતાને પરિપૂર્ણ
* બીજું કાંઈ નથી ઇચ્છતો
* ભગવાન પોતે બલાત્કારે
* પોતાના ધામને વિષે
* બહુ મોટા સુખને પામે છે
* દોષની નિવૃત્તિ
* ઇન્દ્રે વિશ્વરૂપને માર્યો
* નારદજી
* વામનજી
* બ્રહ્મહત્યા ટળી ગઈ
* પ્રગટનો આશરો કરવાથી કામ થાય છે
* શાંતિનો ઉપાય
* પોતાના જન્મથી માંડીને બધાં ચરિત્રોની વાત
* સ્વામી ! ગામડે ફરવા જાઓ; શાંતિ થશે
* નિત્યાનંદ સ્વામી
* પ્રગટનાં ચરિત્રોમાં શાંતિ
* શ્રીમદભાગવત શાસ્ત્ર
* પોતાના સંપ્રદાય સંબંધી
* પોતાના ઇષ્ટદેવ સંબંધી
* વાણી તથા શાસ્ત્ર
* દેહપર્યત
* પ્રગટના ભજનથી પરમ સુખ પામીએ
* અંતરમાં દેખાતી મહારાજની મૂર્તિ
* મંદવાડ
* દેખાતી પ્રગટ બંધ કરી
* પર્વતભાઈ
* દાદાખાચરનાં નળિયાંનું ધ્યાન કરો
* ત્રિગુણભાવ
* પ્રત્યક્ષ મૂર્તિ
* મોક્ષ માટે પ્રગટ ભગવાન કે પ્રગટ સંત
* પરોક્ષપણે ભગવાનની ભક્તિ
* સર્વશાસ્ત્રનો સમન્વય
* પ્રગટ ભગવાન કે પ્રગટ સંત વગર
* આત્યંતિક કલ્યાણ
* સર્વે શાસ્ત્રનું રહસ્ય
* દઢ નિશ્ચય
* કલ્યાણના માર્ગ થકી પડે નહીં
* પ્રત્યક્ષ ગુરુરૂપ હરિ
* સંતસમાગમ
* દેહ છતાં જ મળ્યા છે
* છતે દેહે જ પામ્યો
* પ્રત્યક્ષ સ્વરૂપનું જ્ઞાન, ધ્યાન, કીર્તન અને કથાદિક
* માયાને તરે છે
* બ્રહ્મસ્વરૂપ થાય
* અક્ષરધામ
* ભગવાનને શરણે થવું
* દઢ વિશ્વાસ
* આજ્ઞામાં રહીને તેની ભક્તિ
* માયા ઉલ્લંઘાય છે
* ચાર વેદ, પુરાણ, ઇતિહાસ
* ભગવાન ને ભગવાનના સંત જ કલ્યાણકારી છે
* પરમ કલ્યાણ
* મોક્ષના દાતા તો ભગવાનને સાધુ એ બે જ છે
* કરોડ નિયમ પાળે
* એક નિયમ રાખે
* એકાંતિક ધર્મ
* સાક્ષાત્ ભગવાનના સંબંધથી
* એકાંતિક ભક્તના સંબંધથી
* વચને કરીને જ પમાય
* ગ્રંથમાં લખી રાખ્યો હોય
* પ્રગટને ઓળખ્યા વગર કસર
* અનાદિ કાળથી અનંત પ્રકારની કસર
* યથાર્થ ઓળખીને
* આશરે જવાથી ટળી જાય છે
* ઓળખાણ
* કોઈ રીતે વાંધો ભાંગે તેમ નથી
* સમજ્યામાં કસર
* સત્સંગ
* પરમેશ્વર વિના
* બીજા પદાર્થમાં હેત
* પ્રતીતિ
* પ્રત્યક્ષને વિષે દંઢપણે
* ન્યૂન સુખની પ્રાપ્તિ
* નિરંતર અભાગિયા છે
* છોતેરાનો મેઘ
* ગંગામાં નહાયો
* માથું કોરું રાખ્યું
* છોકરાં, વાછરડાં
* શાસ્ત્રી
* પુરાણી
* પ્રત્યક્ષ ભગવાન
* પ્રત્યક્ષ સંત
* ખીજડા જેવો છે
* ટાઢું કે સુખ થાય જ નહીં
* પ્રગટ ભગવાન છે
* પ્રગટ સાધુ છે
* પ્રગટ ધર્મ છે
* પછવાડેથી માથું કૂટવું પડશે
* પરોક્ષથી ભવતણો પાર આવે નહિ
* વેદ વેદાંત
* મંગળ રૂપ પ્રગટને મેલી
* પરોક્ષને ભજે
* તપ તીરથ
* દેવ દેરાં
* મન ન ટળે
* શાસ્ત્રમાં ભગવાનની વાતો
* વાંચે
* વર્ણન સાંભળે
* સુખ
* ખોટ ટળતી નથી
* વાંચી કાગળ કોઈ કંથનો
* પ્રગટ સુખ
* અણુ જેટલું આવ્યું નઈ
* ફૂલવાડીનાં ફૂલ
* આકાશ ફૂલની આશા
* પરિશ્રમ
* સાર થોડું જ મળે
* પ્રગટ પ્રભુને પરહરી
* પરોક્ષમાં કરે પ્રતીત
* પીયૂષનો તરુ
* છાશ પીવા ચાહે ચિત્ત
* પ્રગટ વિના છે પાંપળાં
* ભક્ત કરે છે ભવમાંય
* ખાંડતાં કુસકા
* કણ નહિ નિસરે
* ભૂખ ન જાય સુખ ન થાય
* પ્રગટ પ્રમાણ
* પુરાણ
* ગીતા
* સબ હી જગત ભરમંતા હે
────────────────────
1. SUMMARY
────────────────────
આ અધ્યાયમાં “પ્રગટ” ઉપાસનાનો સાચો અર્થ, તેની અખંડતા, તથા મોક્ષ માટે તેની અનિવાર્યતા શાસ્ત્ર, વચનામૃત અને સંતવાણી દ્વારા ક્રમે સમજાવવામાં આવી છે. શરૂઆતમાં કહ્યું છે કે પરબ્રહ્મ પુરુષોત્તમ નારાયણ અતિ કરુણાથી પૃથ્વી ઉપર પ્રગટ થયા અને અનંત જીવોના આત્યંતિક કલ્યાણનો સરળ માર્ગ ખુલ્લો મૂક્યો; સાધનો દ્વારા પ્રાપ્ત થતાં અન્ય લોકાંતરનાં બારણાં બંધ કરીને પ્રગટ ઉપાસનાનો સરળ રાહ બતાવી અક્ષરધામની વાટ વહેતી કરી. ત્યારબાદ “પ્રગટ” અને “પરોક્ષ”નું સ્પષ્ટ ભેદ રજૂ થાય છે—ભગવાન ધામમાં વિરાજતા હોય તે પરોક્ષ અને પૃથ્વી ઉપર પોતે સ્વયં વિચરતા હોય તે પ્રગટ; શ્રીજીમહારાજ ભક્તોને નયનગોચર હતા ત્યારે તે સ્વરૂપ પ્રગટ કહેવાય. પરંતુ માત્ર શ્રીજીમહારાજ પૃથ્વી પર વિચરતા હતા તે સમય સુધી જ જો પ્રગટપણાની અને કલ્યાણની વ્યવસ્થા માનીએ તો પછીના જીવો માટે મુક્તિનો માર્ગ બંધ થઈ જાય અને સંપ્રદાય ભાંગી પડે; તેથી શ્રીજીમહારાજે શાસ્ત્રનો સિદ્ધાંત સમજાવ્યો કે ભગવાનનું પ્રગટપણું પૃથ્વી ઉપર અખંડ રહે છે અને જીવો અનંતકાળ સુધી પ્રગટ સ્વરૂપનો આશ્રય કરી કલ્યાણ કરી શકે. આ અખંડ વ્યવસ્થાને “સંપ્રદાય” અને “ગુરુક્રમ” સાથે જોડીને દર્શાવવામાં આવ્યું છે—જ્યાં મળે તે જ સાચો સંપ્રદાય; ગુરુક્રમ સચવાય તો સંપ્રદાય અને કલ્યાણનો માર્ગ ચાલુ રહે. ભગવાન કદી પરોક્ષ થઈ જતા નથી; તે એક યા બીજા સ્વરૂપે પ્રગટ જ રહે છે અને શ્રીમુખે કહ્યું છે કે “મારી અષ્ટ પ્રકારની જે પ્રતિમા તથા જે સંત તેને વિષે હું અખંડ નિવાસ કરીને રહું છું.” આથી નિષ્કર્ષ આવે છે કે શ્રીજીમહારાજ સંપ્રદાયમાં પોતાની મૂર્તિ બ્રહ્મસ્વરૂપ સત્પુરુષ દ્વારા અખંડ પ્રગટ છે. સત્સંગનાં અંગો—મૂર્તિ, સંત અને શાસ્ત્ર—કલ્યાણકારી હોવા છતાં સર્વેમાં સૌથી શ્રેષ્ઠ સંત છે; ભાગવત પણ મૂર્તિ અને તીર્થો કરતાં સંતને શ્રેષ્ઠ કહે છે કારણ કે તીર્થ અને મૂર્તિ ઉરુકાળે પાવન કરે છે જ્યારે સંતનાં તો દર્શનમાત્રથી પાવન થવાય છે. ગુણાતીતાનંદ સ્વામી આ વાતને વધુ સ્પષ્ટ કરે છે કે પરોક્ષ સમયે કથા, કીર્તન, વાર્તા, ભજન, ધ્યાનથી સંબંધ રહે છે, પણ તે કરતાં પણ મોટા સાધુનો સંગ સાક્ષાત્ ભગવાનનો સંબંધ છે કારણ કે સંતમાં ભગવાન સર્વ પ્રકારે રહ્યા છે; પ્રત્યક્ષ હોવા છતાં જેમ છે તેમ ન જાણ્યા તો સંબંધ ન કહેવાય અને સંતમાં ભગવાન સર્વ પ્રકારે રહ્યા છે એમ જાણે તો આજે પ્રત્યક્ષ છે, નહિતર આજે પરોક્ષ છે. આગળ મૂર્તિ-સંત વિષે પ્રશ્ન-ઉત્તર દ્વારા સમજાવવામાં આવ્યું છે કે પ્રત્યક્ષ ભગવાન તથા સંતના ચરિત્રમાં મનુષ્યભાવ આવે તો ઘટે અને દિવ્યભાવ જાણે તો વધે; બોલતા-ચાલતા જે ભગવાન તે જ પ્રત્યક્ષ કહેવાય અને મોટા સંત જ મૂર્તિમાં દૈવત મૂકે છે; મોટા સંત હોય તો મૂર્તિ, શાસ્ત્ર અને તીર્થ ત્રણેને કરે—અથવા જેમાં ભગવાન સર્વ પ્રકારે રહ્યા હોય એવો સંત જ પ્રત્યક્ષ ભગવાન છે. તેથી શ્રીજીમહારાજનું વચન આપવામાં આવ્યું છે કે જ્યારે ભગવાન પૃથ્વી પર પ્રત્યક્ષ ન હોય ત્યારે ભગવાનને મળેલા સાધુનો આશ્રય કરવાથી પણ જીવનું કલ્યાણ થાય છે, અને નિષ્કુળાનંદ સ્વામીના પદમાં પણ એ જ સિદ્ધાંત ઉતારાયેલો છે કે સહુથી સરસ સંતમાં વાત રાખી. આથી કહે છે કે શ્રીજીમહારાજ સર્વાશે સંપૂર્ણ તો સંત દ્વારા જ અખંડ પ્રગટ રહે છે અને પોતાના છ હેતુઓમાં એવો હેતુ લઈને પધાર્યા કે પરમ એકાંતિક સંત દ્વારા પૃથ્વી પર અખંડ પ્રગટ રહી અનંત જીવોનું કલ્યાણ કરી શકે; એટલે સ્વયં પૃથ્વી પર વિરાજમાન હોય ત્યારે પ્રગટ ભગવાન કહેવાય અને ભૌતિક દેહે અંતધાન પછી સંત દ્વારા પૃથ્વી પર વિચરતા હોય ત્યારે સંત ભગવાનનું પ્રગટ સ્વરૂપ કહેવાય. ત્યારબાદ “પ્રગટને ઓળખવા એ જ જ્ઞાન” અને “જ્ઞાન વિના મુક્તિ ન થાય” એવો મૂળ મુદ્દો આવે છે; પરમાત્માના સ્વરૂપનું જ્ઞાન થયા બાદ જ મુક્તિ થાય અને બીજો માર્ગ નથી. અહીં જ્ઞાનની વ્યાખ્યા સ્પષ્ટ થાય છે કે તે માત્ર શાસ્ત્રનું વાચ્યાર્થ જ્ઞાન નહીં પરંતુ અનુભવ-મૂલકજ્ઞાન છે; શાસ્ત્રથી જાણે તો જન્માંતરે કલ્યાણ થાય, પરંતુ પરિપૂર્ણ જ્ઞાન તો મહિમાએ સહિત પ્રત્યક્ષ ભગવાનને જાણે અને દેખે તે છે. ઇન્દ્રિયો, અંતઃકરણ અને અનુભવ—આ ત્રણે કરીને યથાર્થપણે પ્રત્યક્ષ ભગવાનને જાણે ત્યારે પૂરો જ્ઞાની કહેવાય; એમાં એક પણ ઓછો હોય તો આત્યંતિક જ્ઞાન ન કહેવાય અને જન્મ-મૃત્યુ ન તરે; બ્રહ્મસ્વરૂપને પામ્યો હોય છતાં પ્રત્યક્ષ ભગવાનને એવી રીતે ન જાણે તો પણ પૂરો જ્ઞાની ન કહેવાય. સાચો જ્ઞાની તે છે જે અક્ષરધામમાં જેવું ભગવાનનું સ્વરૂપ છે તેવું જ પૃથ્વી પર મનુષ્ય સ્વરૂપ સમજે અને બંનેમાં લેશમાત્ર ફેર ન માને; એવો જ્ઞાની પ્રત્યક્ષ ભગવાનને પ્રકૃતિપુરુષ, અક્ષરથી પર, સર્વના કારણ અને આધાર જાણીને અનન્યપણે સેવે છે અને એ જ્ઞાને કરીને આત્યંતિક મોક્ષ થાય—એવો સિદ્ધાંત બતાવી ગુણાતીતાનંદ સ્વામી કહે છે કે આત્યંતિક જ્ઞાન તો આ સાધુને ઓળખ્યા એ જ છે અને નિષ્કુળાનંદ સ્વામી પણ કહે છે કે જેણે પ્રગટ પ્રભુને પેખિયા તે જ જ્ઞાની. પછી “પ્રગટ ભક્તિનો મહિમા”માં જણાવે છે કે ભગવાન પૃથ્વી પર હંમેશાં સ્વયં અથવા બીજા સ્વરૂપે વિચરતા જ હોય છે; પ્રગટ ભગવાનને ઓળખે તે જ ભક્ત અને તેને ઓળખીને દઢ આશ્રય કરવો એ જ ભક્તિ. શ્રીજીમહારાજ કહે છે કે મનુષ્યદેહ આવે ત્યારે ભગવાનના અવતાર કાં ભગવાનના સાધુ પૃથ્વી પર હોય; ઓળખાણ થાય તો ભક્ત થાય છે; તેમજ પ્રત્યક્ષ ભગવાનના કલ્યાણકારી ગુણને જાણીને દઢ આશ્રય કરવો તે ભક્તિ. મુક્તાનંદ સ્વામી પ્રગટ ઉપાસનાને સૌથી મોટી કહીને ઉદાહરણો આપે છે અને પ્રગટના ભજનથી પરમ સુખ તથા ઉરમાંથી અંધારું નાશ થાય એવું કહે છે. નિષ્કુળાનંદ સ્વામી દૃઢ કરે છે કે પ્રગટ પ્રભુની ભક્તિ મોટાં ભાગ્યે મળે છે અને પ્રગટ-ભક્તિ વિના બીજી ભક્તિ મત અને મમતના તાણની છે; ભક્તિનિધિમાં પ્રગટ ભક્તિને “સારમાં સાર” કહી વ્રજવાસીઓના દર્શન-સ્પર્શના સુખથી દેવતાઓને અફસોસ, બ્રહ્મા માછલું થયા વગેરે દ્વારા મહિમા બતાવે છે. ગુણાતીતાનંદ સ્વામી કહે છે કે પ્રગટ ભગવાન છે, પ્રગટ વાતું છે, બીજાં તો ચિત્રામણના સૂરજ જેવા છે. આગળ શ્રીજીમહારાજ કહે છે કે પ્રત્યક્ષ ભગવાનમાં દઢ નિષ્ઠા રાખે, દર્શને કરીને પરિપૂર્ણ માને અને બીજું કાંઈ ન ઇચ્છે તો ભગવાન બલાત્કારે પોતાના ધામના ઐશ્વર્ય અને મૂર્તિઓ દેખાડે છે; અને પ્રત્યક્ષ શ્રીકૃષ્ણની મૂર્તિ વિના બીજું કાંઈ ન ઇચ્છે તો આત્મનિષ્ઠા-વૈરાગ્ય થોડાં હોય તો પણ ધામમાં મોટા સુખને પામે છે. દોષનિવૃત્તિ માટે પ્રગટ સંબંધનો દાખલો આપતાં ગુણાતીતાનંદ સ્વામી ઇન્દ્ર-નારદ-વામનજીનો પ્રસંગ કહે છે—પ્રગટનો આશરો કરવાથી બ્રહ્મહત્યા ટળી ગઈ. ત્યારબાદ પ્રગટ ભક્તિને શાંતિનો ઉપાય તરીકે સમજાવવા મુક્તાનંદ સ્વામીનું પ્રસંગ આવે છે: તેમણે શાંતિનો ઉપાય પૂછ્યો ત્યારે મહારાજે પોતાના ચરિત્રોની વાત કરી; ફરી પૂછ્યા છતાં ન સમજાયું; અંતે કહ્યું “ગામડે ફરવા જાઓ”; મુક્તાનંદ સ્વામી નીકળ્યા અને નિત્યાનંદ સ્વામીએ સમજાવ્યું કે મહારાજ પ્રગટ ભગવાન છે અને પ્રગટનાં ચરિત્રોમાં જ શાંતિ છે—એ સમજાવવા માટે મહારાજે પોતાના ચરિત્રોની વાત કરી; પાયાની ભૂલ સમજાઈ. વ્યાસજીનું ઉદાહરણ પણ સાથે આવે છે કે ઘણા શાસ્ત્ર રચ્યા છતાં અશાંતિ ટળી નહીં, પરંતુ નારદજીના કહેવાથી પ્રગટ શ્રીકૃષ્ણના ચરિત્રોનું ગાન કરતું ભાગવત રચ્યું ત્યારે શાંતિ થઈ; તેથી જ શ્રીજીમહારાજે મુક્તાનંદ સ્વામીને પોતાના સંપ્રદાય અને ઇષ્ટદેવ સંબંધી વાણી-શાસ્ત્ર દેહપર્યત કર્યા કરવાની આજ્ઞા આપી, અને મુક્તાનંદ સ્વામીએ સંપ્રદાય સાહિત્યની સેવા કરીને લખ્યું કે પ્રગટના ભજનથી પરમ સુખ પામીએ. ત્યારબાદ સ્વરૂપાનંદ સ્વામીનો પ્રસંગ આવે છે: તેમને અંતરમાં દેખાતી મૂર્તિ વિષે વધુ લગની હતી; પ્રગટ સિદ્ધાંત સમજાવવા મહારાજે મંદવાડ પ્રેરીને તે દેખાતી પ્રગટ બંધ કરી; સ્વરૂપાનંદ સ્વામી મૂંઝાયા અને દીન થઈ આવ્યા; મહારાજે “પર્વતભાઈ પાસે જાવ” કહ્યું; પર્વતભાઈએ “દાદાખાચરનાં નળિયાંનું ધ્યાન કરો” કહ્યું; તે વચનોથી સમજાયું કે મહારાજના સંબંધે નળિયાં પણ ત્રિગુણભાવ પામીને ધ્યાનયોગ્ય બને છે, એટલે પ્રત્યક્ષ મૂર્તિમાં વધુ લગની રાખવી જોઈએ—એ કરવાથી શાંતિ થઈ. પછી “મોક્ષ માટે પ્રગટ ભગવાન કે પ્રગટ સંત” શીર્ષક હેઠળ સર્વશાસ્ત્રનો સમન્વય કરીને દૃઢ કરાયું છે કે પ્રગટ ભગવાન કે પ્રગટ સંત વિના આત્યંતિક કલ્યાણ ન થાય; શ્રીજીમહારાજ કહે છે કે પરોક્ષ અવતાર અને પરોક્ષ સાધુનું જેટલું માહાત્મ્ય જાણે છે તેટલું જ પ્રત્યક્ષ ભગવાન અને તેના ભક્ત સાધુનું માહાત્મ્ય સમજે તો કલ્યાણના માર્ગમાં કાંઈ બાકી રહે નહીં; આ વાર્તા સર્વે શાસ્ત્રનું રહસ્ય છે અને દઢ નિશ્ચયવાળો કોઈ કાળે કલ્યાણના માર્ગથી પડે નહીં. આગળ કહે છે કે પરોક્ષ દેવ જેવી પ્રતીતિ જો પ્રત્યક્ષ ગુરુરૂપ હરિમાં આવે તો સર્વે અર્થ પ્રાપ્ત થાય, અને એવો સંતસમાગમ મળ્યા પછી જે દેહ મૂકીને પામવા હતા તે દેહ છતાં જ મળ્યા—છતે દેહે જ મોક્ષ પામ્યો. ઉપરાંત પ્રત્યક્ષ સ્વરૂપનું જ્ઞાન-ધ્યાન-કીર્તન-કથા એ જ માયાતરણનું કારણ છે અને એથી બ્રહ્મસ્વરૂપતા તથા અક્ષરધામ પ્રાપ્તિ થાય છે. કલ્યાણ ઇચ્છનારએ ભગવાનને લક્ષણે ઓળખીને શરણે થવું, દઢ વિશ્વાસ રાખવો, આજ્ઞામાં રહી ભક્તિ કરવી—એ જ ઉપાય છે; અને જ્યારે ભગવાન પ્રત્યક્ષ ન હોય ત્યારે ભગવાનને મળેલા સાધુનો આશ્રય કરવો. માયાથી તરવાનો ઉપાય પણ એવો જ બતાવાયો છે કે સાક્ષાત્કાર પુરુષોત્તમ ભગવાન અથવા તેના મળેલ સંતની પ્રાપ્તિ થાય ત્યારે તેમના આશ્રયથી માયા ઉલ્લંઘાય છે. ટૂંકમાં શ્રીજીમહારાજ કહે છે કે ચાર વેદ, પુરાણ, ઇતિહાસ સર્વેમાં એ જ વાર્તા છે કે ભગવાન અને ભગવાનના સંત જ કલ્યાણકારી છે; તેમની પ્રાપ્તિ થતાં એથી ઉપરાંત બીજું કોઈ કલ્યાણ નથી—એ જ પરમ કલ્યાણ. ગુણાતીતાનંદ સ્વામી પણ “મોક્ષના દાતા તો ભગવાનને સાધુ એ બે જ છે” કહીને દૃઢ કરે છે, અને કહે છે કે પ્રગટ ભગવાન વિના કરોડ નિયમ પાળે તો પણ કલ્યાણ ન થાય, પરંતુ પ્રગટ ભગવાન અને પ્રગટ સાધુની આજ્ઞાથી એક નિયમ રાખે તો કલ્યાણ થાય; આત્યંતિક કલ્યાણરૂપ મોક્ષ તો પ્રગટ ભગવાન અને પ્રગટ ભગવાનના એકાંતિકના આશરાથી જ થાય. નિષ્કુળાનંદ સ્વામી કાવ્યરૂપે પ્રગટની અનિવાર્યતા વિવિધ ઉપમાઓથી સમજાવે છે—પ્રગટ રવિથી તમ જાય, પ્રગટ જળથી પ્યાસ જાય, પ્રગટ અન્નથી જઠરાઝાળ વિરમે; તેમ પ્રગટ મળે ત્યારે કલ્યાણ નિદાન, પ્રગટ ચરિત્ર સાંભળવું અને પ્રગટ ત્યાં આવી મળવું. સ્કંદપુરાણનો આધાર આપીને બતાવ્યું છે કે સાક્ષાત્ ભગવાનના સંબંધથી અથવા એકાંતિક ભક્તના સંબંધથી જ એકાંતિક ધર્મ પ્રાપ્ત થાય; અને વચનામૃતમાં પણ દૃઢ કરાયું છે કે એકાંતિક ધર્મ નિર્વાસનિક અને ભગવાનમાં સ્થિતિ ધરાવનાર પુરુષના વચને કરીને જ પમાય, ગ્રંથમાં લખ્યું હોવાથી નહિ. અંતે “પ્રગટને ઓળખ્યા વગર કસર” વિભાગમાં કહે છે કે જીવમાં અનાદિ કાળથી અનંત કસર રહેલી છે; તે પ્રગટ સ્વરૂપને યથાર્થ ઓળખીને આશ્રય કરવાથી ટળી જાય છે, પરંતુ પ્રગટ સ્વરૂપની ઓળખાણ અને સંબંધ વિના કોઈ રીતે વાંધો ભાંગતો નથી. શ્રીજીમહારાજ કહે છે કે ભગવાનના સ્વરૂપમાં સમજ્યામાં કસર રહી તો વાંધો ભાંગશે નહીં; સત્સંગમાં આવીને પરમેશ્વર વિના બીજા પદાર્થમાં હેત રહે તે કારણ પણ એ જ છે કે પરોક્ષ જેવી પ્રતીતિ પ્રત્યક્ષમાં દઢપણે થતી નથી. પ્રત્યક્ષ શ્રીકૃષ્ણની મૂર્તિ વિના બીજું ઇચ્છે તો ન્યૂન સુખ મળે એવું પણ બતાવાયું છે. ગુણાતીતાનંદ સ્વામી કહે છે કે મહારાજ અને સાધુ જેમ છે તેમ ન જાણે તે અભાગિયા છે; શાસ્ત્રી કે પુરાણી હોય છતાં પ્રત્યક્ષ ભગવાન અને પ્રત્યક્ષ સંતની ઓળખાણ ન હોય તો તે ખીજડા જેવો છે; આજ તો પ્રગટ ભગવાન, પ્રગટ સાધુ, પ્રગટ ધર્મ છે—ન ઓળખે તો પછવાડેથી માથું કૂટવું પડશે. મુક્તાનંદ સ્વામી કહે છે કે પરોક્ષથી ભવતણો પાર આવે નહિ અને પ્રગટને મેલી પરોક્ષ ભજે તો તપ-તીર્થ-દેવદર્શન છતાં મન ન ટળે; શાસ્ત્રમાં લખેલી વાતો વાંચે-સાંભળે છતાં સુખ-ખોટ ટળતી નથી—તે માટે પ્રભુ પ્રગટ જોઈએ. નિષ્કુળાનંદ સ્વામી પ્રગટ સુખ વગરનું વાંચન “કાગળ કોઈ કંથનો” જેવી ઉપમા આપીને દર્શાવે છે અને પ્રગટ ભક્તિ મૂકી પરોક્ષમાં પ્રતીત રાખનારને ફૂલ મેલી આકાશફૂલની આશા કરનાર જેવો, પીયૂષનો તરુ પરહરી છાશ પીવા ચાહનાર જેવો કહે છે; તથા કાવ્યમાં બતાવે છે કે પ્રગટ વગર ભક્ત ભવમાંય છે, પાંપળાં છે, ખાંડતાં કુસકા કણ નહિ નિસરે, ભૂખ ન જાય સુખ ન થાય. અંતે બ્રહ્માનંદ સ્વામી પણ કહે છે કે પ્રગટ પ્રમાણ વિના પ્રાણી ભટકતા રહે છે; અન્ય ઉપાયોથી ભવનો અંત ન આવે; પુરાણ અને ગીતા પ્રગટ પ્રમાણ બતાવે છે; પ્રગટ પ્રમાણ વિના જગત ભરમતું રહે છે—આ રીતે સમગ્ર લખાણનો કેન્દ્રસિદ્ધાંત એ જ રહે છે કે પ્રગટ ભગવાન અથવા પ્રગટ સંતનો યથાર્થ નિશ્ચય, દઢ આશ્રય, અને મહિમાએ સહિત ઓળખાણ—એ જ જ્ઞાન, એ જ ભક્તિ, એ જ શાંતિ અને એ જ આત્યંતિક મોક્ષનો માર્ગ છે.
────────────────────
2) ONLY QUOTES
────────────────────
* “પ્રગટ એટલે શું ? અને તે કેવી રીતે ?”
* “પરબ્રહ્મ પુરુષોત્તમ નારાયણ અતિ કરુણા કરીને આ પૃથ્વી ઉપર પ્રગટ થયા.”
* “અનંત જીવોના આત્યંતિક કલ્યાણનો માર્ગ ખલ્લો મૂક્યો અને અનંત સાધનો કરવાનો પરિશ્રમ ટાળ્યો.”
* “સાધનોથી પ્રાપ્ત થતાં અન્ય લોકાંતરનાં બારણાં બંધ કરીને પ્રગટ ઉપાસનાનો સરળ રાહ બતાવી, અક્ષરધામની વાટ વહેતી કરી.”
* “બંધ કોધાં બીજાં બારણાં રે, વહેતી કીધી અક્ષરવાટ પુરુષોત્તમ પ્રગટી રે.'”
* “ભગવાન ધામમાં વિરાજતા હોય તે પરોક્ષ અને પૃથ્વી ઉપર પોતે સ્વયં વિચરતા હોય તે પ્રગટ.”
* “શ્રીજીમહારાજ આ પૃથ્વી પર પ્રગટ હતા ને ભક્તોને જ્યારે નયનગોચર હતા ત્યારે તે સ્વરૂપ પ્રગટ કહેવાય.”
* “પછીના જીવો માટે મુક્તિનો માર્ગ બંધ થઈ જાય, સંપ્રદાય ભાંગી પડે.”
* “ભગવાનનું પ્રગટપણું પૃથ્વી ઉપર અખંડ હોય જ અને જીવો અનંતકાળ સુધી એ પ્રગટ સ્વરૂપનો આશ્રય કરી પોતાનું કલ્યાણ કરી શકે.”
* “જ્યાં મળે તે જ (સાચો) સંપ્રદાય છે.”
* “જો આવો ગુરુક્રમ સચવાય તો જ સંપ્રદાય ચાલુ રહે અને કલ્યાણનો માર્ગ પણ ચાલુ રહે.”
* “ભગવાન કદી પરીક્ષ થતા જ નથી. તે તો એક યા બીજા સ્વરૂપે પ્રગટ જ રહે છે.”
* “મારી અષ્ટ પ્રકારની જે પ્રતિમા તથા જે સંત તેને વિષે હું અખંડ નિવાસ કરીને રહું છું.”' (વચ. ગ.પ્ર. ૬૮)
* “આ સંપ્રદાયમાં પોતાની મૂર્તિ બ્રહ્મસ્વરૂપ સત્પુરુષ દ્વારા અખંડ પ્રગટ છે.”
* “સત્સંગનાં અંગો - મૂર્તિ, સંત અને શાસ્ત્ર - કલ્યાણકારી છે પણ સર્વેમાં સૌથી શ્રેષ્ઠ સંત છે,”
* “જ્યારે સંતનાં તો દર્શનમાત્રથી પાવન થવાય છે.'”
* “ભગવાન પરોક્ષ હોય ત્યારે કેમ સંબંધ રહે?'”
* “કથા, કીર્તન, વાર્તા, ભજન ને ધ્યાન તેણે કરીને સંબંધ કહેવાય.”
* “મોટા સાધુનો સંગ એ તો સાક્ષાત્ ભગવાનનો સંબંધ કહેવાય ને ભગવાનનું જ સુખ આવે.”
* “તેમાં ભગવાન સર્વ પ્રકારે રહ્યા છે ને પ્રત્યક્ષ હતા ત્યારે પણ જેવા છે તેવા ન જાણ્યા તો સંબંધ ન કહેવાય”
* “મૂર્તિયું પ્રત્યક્ષ નહીં ?'”
* “પ્રત્યક્ષ ભગવાન તથા સંતના ચરિત્રમાં મનુષ્યભાવ આવે તો અમાવાસ્યાના ચંદ્રમાની પેઠે ઘટી જાય છે ને દિવ્યભાવ જાણે તો બીજના ચંદ્રમાની પેઠે વધે છે.”
* “બોલતા-ચાલતા જે ભગવાન તે જ પ્રત્યક્ષ કહેવાય”
* “મૂર્તિયું, શાસ્ત્ર ને તીર્થ ત્રણ મળીને એક સાધુ ન કરે”
* “માટે જેમાં ભગવાન સર્વ પ્રકારે રહ્યા હોય એવા જે સંત તે જ પ્રત્યક્ષ ભગવાન છે.' (સ્વા.વા. ૫/૩૯૨)”
* “ભગવાન જ્યારે પૃથ્વીને વિષે પ્રત્યક્ષ ન હોય ત્યારે તે ભગવાનને મળેલા જે સાધુ તેનો આશ્રય કરવો તો તે થકી પણ જીવનું કલ્યાણ થાય છે.” (વચ. વર. ૧૦)
* “કહ્યું બહુ પ્રકારે કલ્યાણ રે, અતિ અગણિત અપ્રમાણ રે.”
* “પણ સહુથી સરસ સંતમાં રે, રાખ્યું વાલમે એની વાતમાં રે.'”
* “ભૌતિક દેહે અંતધાન થવા છતાં જે સંત દ્વારા આ પૃથ્વી ઉપર વિચરતા હોય ત્યારે તે સંતને ભગવાનનું પ્રગટ સ્વરૂપ કહેવાય.”
* “સંત હું ને હું તે વળી સંત રે એમ શ્રીમુખે કહે ભગવંત રે,”
* “સંત માનજો મારી મૂરતિ રે, એમાં ફેર નથી એક રતી રે,”
* “જ્ઞાન વિના મુક્તિ ન થાય.'”
* “પરમાત્માના સ્વરૂપનું જ્ઞાન થયા બાદ જ જીવ સંસારથી મુક્ત થાય છે. મુક્તિ માટે આ સિવાય બીજો માર્ગ નથી.'”
* “જેણે શાસ્ત્ર કરીને ભગવાનને જાણ્યા તેણે કરીને પણ જન્માંતરે કલ્યાણ થાય છે.” (વચ. લો. ૭)
* “એવી રીતે મહિમાએ સહિત જે ભગવાનને જાણે ને દેખે તેને પરિપૂર્ણ જ્ઞાન કહીએ.'' (વચ. લો. ૭)
* “ઇન્દ્રિયો, અંતઃકરણ તથા અનુભવ એ ત્રણે કરીને યથાર્થપણે પ્રત્યક્ષ ભગવાનને જાણે ત્યારે પૂરો જ્ઞાની કહેવાય.” (વચ. લો. ૭)
* “એવો જે જ્ઞાની તે તો સદા સાકાર મૂર્તિ એવા જે પ્રત્યક્ષ ભગવાન તેને ... અનન્યપણે સેવે છે.”
* “આત્યંતિક જ્ઞાન તો આ સાધુને ઓળખ્યા એ જ છે.” (સ્વા.વા. ૫/૭).
* “એ જ જ્ઞાની એ જ તત્ત્વવેત્તા, જેણે પ્રગટ પ્રભુને પેખિયા;”
* “પ્રગટ ભગવાનને ઓળખીને દઢ આશ્રય કરવો એ જ ભક્તિ છે.”
* “આ જીવને જ્યારે ભરતખંડને વિષે મનુષ્ય દેહ આવે છે ત્યારે ભગવાનના અવતાર કાં ભગવાનના સાધુ એ જરૂર પૃથ્વી ઉપર વિચરતા હોય,” (વચ. વર. ૧૯)
* “પ્રત્યક્ષ ભગવાનના કલ્યાણકારી ગુણને જે જાણવા ને પરમેશ્વરનો દઢ આશ્રય કરવો તેનું જ નામ ભક્તિ છે.” (વચ. ગ.મ. ૧૦)
* “પ્રગટ ઉપાસના સૌથી મોટી.'”
* “પ્રગટના ભજનથી પરમ સુખ પામીએ,”
* “મોટે ભાગ્યે ભેટે ભગતિ, પ્રગટ પ્રભુ પરમાણની;”
* “તેહ વિનાની જે ભગતિ, તે તો મત મમતના તાણની.'”
* “પ્રગટ ભગવાન છે, પ્રગટ વાતું છે ને બીજા તો ચિત્રામણના સૂરજ જેવા છે.” (સ્વા.વા. ૫/૬૪)
* “પ્રત્યક્ષ ભગવાનને વિષે દઢ નિષ્ઠા રાખે છે ... તેને તો ભગવાન પોતે બલાત્કારે પોતાના ધામને વિષે ... દેખાડે છે.'' (વચ. ગ.પ્ર. ૯)”
* “ઇન્દ્રે વિશ્વરૂપને માર્યો તેની ચાર હત્યા લાગી... પછી તેને નારદજી મળ્યા.”
* “પછી ઇન્દ્રે વામનજીનો નિશ્ચય કર્યો. તેણે કરીને બ્રહ્મહત્યા ટળી ગઈ.”
* “સ્વામી ! ગામડે ફરવા જાઓ; શાંતિ થશે.”'
* “શ્રીજીમહારાજ પ્રગટ ભગવાન છે ને પ્રગટનાં ચરિત્રોમાં શાંતિ છે”
* “તમે પણ પોતાના સંપ્રદાય સંબંધી ને પોતાના ઇષ્ટદેવ સંબંધી જે વાણી તથા શાસ્ત્ર તે જ દેહપર્યત કર્યા કરજ્યો” (વચ. ગ.મ. ૫૮)
* “પર્વતભાઈ પાસે જાવ, શાંતિ થઈ wai.”
* “દાદાખાચરનાં નળિયાંનું ધ્યાન કરો.”
* “પ્રગટ ભગવાન કે પ્રગટ સંત વગર આત્યંતિક કલ્યાણ ન જ થાય.”
* “માટે સર્વે શાસ્ત્રનું રહસ્ય આ વાર્તા છે.” (વચ. ગ.મ. ૨૧)
* “છતે દેહે જ પામ્યો £9.77 (વચ. ગ.અં. ૨)”
* “જીવનું જે કલ્યાણ થાય ... તેના પ્રત્યક્ષ સ્વરૂપનું જ્ઞાન, ધ્યાન, કીર્તન અને કથાદિક એ જ છે,” (વચ. ગ.મ. ૩૨)
* “માયા ઉલ્લંઘાય છે.'' (વચ. જેતલપુર ૧)”
* “ચાર વેદ, પુરાણ, ઇતિહાસ એ સર્વેમાં એ જ વાર્તા છે જે ભગવાન ને ભગવાનના સંત જ કલ્યાણકારી છે...”
* “એ જ પરમ કલ્યાણ છે.”
* “મોક્ષના દાતા તો ભગવાનને સાધુ એ બે જ છે.” (સ્વા.વા. ૧/૨૦)
* “પ્રગટ ભગવાન વિના કરોડ નિયમ પાળે પણ કલ્યાણ ન થાય” (સ્વા.વા. ૪/૩૬)
* “એકાંતિક ધર્મ ... વચને કરીને જ પમાય પણ ગ્રંથમાં લખી રાખ્યો હોય તેણે કરીને નથી પમાતો.” (વચ. ગ.પ્ર. ૬૦)
* “પ્રગટને ઓળખ્યા વગર કસર”
* “જીવમાં અનાદિ કાળથી અનંત પ્રકારની કસર રહેલી છે.”
* “ભગવાનના સ્વરૂપમાં જો કોઈ રીતની સમજ્યામાં કસર રહી તો કોઈ રીતે વાંધો ભાંગશે નહી.'' (વચ. ગ.મ. ૧૩)
* “પ્રત્યક્ષને વિષે દંઢપણે પ્રતીતિ થતી નથી.” (વચ. ગ.અં. ૨)
* “આજ તો પ્રગટ ભગવાન છે, પ્રગટ સાધુ છે, પ્રગટ ધર્મ છે,”
* “પરોક્ષથી ભવતણો પાર આવે નહિ,”
* “મંગળ રૂપ પ્રગટને મેલી, પરોક્ષને ભજે જે પ્રાણી રે;”
* “તપ તીરથ કરે દેવ દેરાં, મન ન ટળે મસાણી રે.'”
* “શાસ્ત્રમાં ભગવાનની વાતો લખી હોય ... તેથી નથી કોઈ સુખ આવતું કે નથી કોઈ ખોટ ટળતી.”
* “તે માટે પ્રભુ પ્રગટ”
* “વાંચી કાગળ કોઈ કંથનો, જેમ નાર અપાર રાજી થઈ;”
* “પણ પ્રગટ સુખ પિયુતણું, અણુ જેટલું આવ્યું નઈ.'”
* “જેમ કોઈ ફૂલવાડીનાં ફૂલ મેલી, આકાશ ફૂલની આશા કરે;”
* “તે તો પીયૂષનો તરુ પરહરી, કરી છાશ પીવા ચાહે ચિત્ત.”
* “પ્રગટ વિના છે પાંપળાં, ભક્ત કરે છે ભવમાંય;”
* “ભૂખ ન જાય સુખ ન થાય,”
* “પ્રગટ પ્રમાણ બિના બ્રહ્માનંદ, સબ હી જગત ભરમંતા હે;”
────────────────────
3) ONLY PRASANG (IN SUMMARY FORMAT)
────────────────────
* ગુણાતીતાનંદ સ્વામીના વર્ણન મુજબ ઇન્દ્રે વિશ્વરૂપને મારવાથી ચાર હત્યાદોષ લાગ્યા; પછી નારદજી મળ્યા અને જણાવ્યું કે તારો ભાઈ વામનજી ભગવાનનો અવતાર છે, તેથી તેનો આશરો કર; ઇન્દ્રે વામનજીનો નિશ્ચય કર્યો અને પ્રગટના આશ્રયથી બ્રહ્મહત્યા ટળી—આ પ્રસંગથી પ્રગટ ભગવાનના સંબંધની દોષનિવૃત્તિ શક્તિ દર્શાવવામાં આવી છે.
* મુક્તાનંદ સ્વામીએ શ્રીજીમહારાજને શાંતિ પામવાનો ઉપાય પૂછ્યો ત્યારે મહારાજે પોતાના જન્મથી માંડીને ચરિત્રોની વાત કરી; મુક્તાનંદ સ્વામીને લાગ્યું કે મહારાજ બીજી વાતે ચડી ગયા છે, તેથી બીજે દિવસે ફરી પૂછ્યું છતાં તે જ વાત થઈ અને સમજાયું નહીં; અંતે મહારાજે “સ્વામી ! ગામડે ફરવા જાઓ; શાંતિ થશે” કહ્યું, પછી મુક્તાનંદ સ્વામી ગઢડાથી નીકળ્યા અને નિત્યાનંદ સ્વામીએ સમજાવ્યું કે મહારાજ પ્રગટ ભગવાન છે અને પ્રગટનાં ચરિત્રોમાં જ શાંતિ છે, તેથી મહારાજે પોતાના ચરિત્રોની વાત કરી હતી—આ રીતે મુક્તાનંદ સ્વામીને પાયાની ભૂલ સમજાઈ.
* વ્યાસજીએ ઘણાં શાસ્ત્રોની રચના કરી છતાં અંતરની અશાંતિ ટળી નહીં; નારદજીના કહેવાથી પ્રગટ શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનનાં ચરિત્રોનું ગાન કરતું શ્રીમદભાગવત શાસ્ત્ર રચ્યું ત્યારે શાંતિ થઈ—આ પ્રસંગથી પ્રગટ ચરિત્ર-કીર્તનનો શાંતિકારક મહિમા દર્શાવવામાં આવ્યો છે.
* સ્વરૂપાનંદ સ્વામીને પ્રગટ મહારાજ કરતાં અંતરમાં દેખાતી મહારાજની મૂર્તિમાં વધુ લગની લાગી; પ્રગટનો સિદ્ધાંત સમજાવવા મહારાજે મંદવાડ પ્રેરીને અંતરમાં દેખાતી પ્રગટ બંધ કરી, તેથી તેઓ મૂંઝાયા અને દીન થઈ મહારાજ પાસે આવ્યા; મહારાજે “પર્વતભાઈ પાસે જાવ” કહ્યું, પર્વતભાઈએ “દાદાખાચરનાં નળિયાંનું ધ્યાન કરો” કહી વાતો કરી; તેથી સ્વરૂપાનંદ સ્વામીને સમજાયું કે મહારાજના સંબંધે નળિયાં પણ ત્રિગુણભાવ પામવાથી ધ્યાનયોગ્ય બને છે અને પ્રત્યક્ષ મૂર્તિમાં વધુ લગની રાખવી જોઈએ—પછી તેમ કરવાથી તેમને શાંતિ થઈ ગઈ.
────────────────────
4) LAST-MINUTE REVISION POINTS (STRICT WORD RULE)
────────────────────
* પરબ્રહ્મ પુરુષોત્તમ નારાયણ
* અતિ કરુણા
* આ પૃથ્વી ઉપર પ્રગટ થયા
* અનંત જીવોના આત્યંતિક કલ્યાણનો માર્ગ
* અનંત સાધનો કરવાનો પરિશ્રમ ટાળ્યો
* અન્ય લોકાંતરનાં બારણાં બંધ કરીને
* પ્રગટ ઉપાસનાનો સરળ રાહ
* અક્ષરધામની વાટ વહેતી કરી
* બંધ કોધાં બીજાં બારણાં રે
* અક્ષરવાટ
* પ્રગટપણું એટલે શું ?
* ભગવાન ધામમાં વિરાજતા હોય તે પરોક્ષ
* પૃથ્વી ઉપર પોતે સ્વયં વિચરતા હોય તે પ્રગટ
* નયનગોચર
* મુક્તિનો માર્ગ બંધ થઈ જાય
* સંપ્રદાય ભાંગી પડે
* ભગવાનનું પ્રગટપણું પૃથ્વી ઉપર અખંડ
* અનંતકાળ સુધી
* પ્રગટ સ્વરૂપનો આશ્રય
* સંપ્રદાયનો અર્થ
* જ્યાં મળે તે જ (સાચો) સંપ્રદાય છે
* ગુરુક્રમ
* સંપ્રદાય ચાલુ રહે
* કલ્યાણનો માર્ગ ચાલુ રહે
* ભગવાન કદી પરીક્ષ થતા જ નથી
* એક યા બીજા સ્વરૂપે પ્રગટ જ રહે છે
* મારી અષ્ટ પ્રકારની જે પ્રતિમા
* જે સંત
* અખંડ નિવાસ
* પોતાની મૂર્તિ
* બ્રહ્મસ્વરૂપ સત્પુરુષ
* અખંડ પ્રગટ
* સત્સંગનાં અંગો - મૂર્તિ, સંત અને શાસ્ત્ર
* કલ્યાણકારી
* સર્વેમાં સૌથી શ્રેષ્ઠ સંત છે
* મૂર્તિ અને તીર્થો કરતાં સંતને શ્રેષ્ઠ
* દર્શનમાત્રથી પાવન
* ભગવાન પરોક્ષ હોય ત્યારે
* કથા, કીર્તન, વાર્તા, ભજન ને ધ્યાન
* મોટા સાધુનો સંગ
* સાક્ષાત્ ભગવાનનો સંબંધ
* ભગવાન સર્વ પ્રકારે રહ્યા છે
* પ્રત્યક્ષ હતા ત્યારે પણ
* મૂર્તિયું પ્રત્યક્ષ નહીં ?
* મનુષ્યભાવ
* દિવ્યભાવ
* બોલતા-ચાલતા જે ભગવાન
* પ્રત્યક્ષ કહેવાય
* મોટા સંત
* મૂર્તિયુંમાં દૈવત મૂકે છે
* મૂર્તિયું, શાસ્ત્ર ને તીર્થ
* જેમાં ભગવાન સર્વ પ્રકારે રહ્યા હોય એવા જે સંત
* પ્રત્યક્ષ ભગવાન છે
* પ્રત્યક્ષ ન હોય ત્યારે
* ભગવાનને મળેલા જે સાધુનો આશ્રય
* જીવનું કલ્યાણ થાય છે
* કહ્યું બહુ પ્રકારે કલ્યાણ રે
* સહુથી સરસ સંતમાં રે
* પરમ એકાંતિક સંત
* પૃથ્વી પર અખંડ પ્રગટ
* અનંત જીવોનું કલ્યાણ
* સ્વયં પૃથ્વી ઉપર વિરાજમાન
* પ્રગટ ભગવાન
* ભૌતિક દેહે અંતધાન
* સંતને ભગવાનનું પ્રગટ સ્વરૂપ
* સંત હું ને હું તે વળી સંત રે
* સંત માનજો મારી મૂરતિ રે
* જ્ઞાન વિના મુક્તિ ન થાય
* પરમાત્માના સ્વરૂપનું જ્ઞાન
* અનુભવ-મૂલકજ્ઞાન
* વાચ્યાર્થ જ્ઞાન નહીં
* જન્માંતરે કલ્યાણ થાય છે
* મહિમાએ સહિત
* પરિપૂર્ણ જ્ઞાન
* ઇન્દ્રિયો, અંતઃકરણ તથા અનુભવ
* યથાર્થપણે પ્રત્યક્ષ ભગવાન
* પૂરો જ્ઞાની
* આત્યંતિક જ્ઞાન
* જન્મ-મૃત્યુ
* અક્ષરધામને વિષે
* મનુષ્ય સ્વરૂપ
* લેશમાત્ર ફેર
* જ્ઞાની ભક્ત
* અનન્યપણે સેવે છે
* આત્યંતિક મોક્ષ
* આ સાધુને ઓળખ્યા એ જ છે
* પ્રગટ ભક્તિનો મહિમા
* હંમેશાં સ્વયં અથવા બીજા સ્વરૂપે વિચરતા જ હોય છે
* દઢ આશ્રય
* એ જ ભક્તિ
* ભરતખંડને વિષે મનુષ્ય દેહ
* ભગવાનના અવતાર કાં ભગવાનના સાધુ
* ઓળખાણ
* ભગવાનનો ભક્ત
* કલ્યાણકારી ગુણ
* દઢ નિષ્ઠા
* દર્શને કરીને જ પોતાને પરિપૂર્ણ
* બીજું કાંઈ નથી ઇચ્છતો
* ભગવાન પોતે બલાત્કારે
* પોતાના ધામને વિષે
* બહુ મોટા સુખને પામે છે
* દોષની નિવૃત્તિ
* ઇન્દ્રે વિશ્વરૂપને માર્યો
* નારદજી
* વામનજી
* બ્રહ્મહત્યા ટળી ગઈ
* પ્રગટનો આશરો કરવાથી કામ થાય છે
* શાંતિનો ઉપાય
* પોતાના જન્મથી માંડીને બધાં ચરિત્રોની વાત
* સ્વામી ! ગામડે ફરવા જાઓ; શાંતિ થશે
* નિત્યાનંદ સ્વામી
* પ્રગટનાં ચરિત્રોમાં શાંતિ
* શ્રીમદભાગવત શાસ્ત્ર
* પોતાના સંપ્રદાય સંબંધી
* પોતાના ઇષ્ટદેવ સંબંધી
* વાણી તથા શાસ્ત્ર
* દેહપર્યત
* પ્રગટના ભજનથી પરમ સુખ પામીએ
* અંતરમાં દેખાતી મહારાજની મૂર્તિ
* મંદવાડ
* દેખાતી પ્રગટ બંધ કરી
* પર્વતભાઈ
* દાદાખાચરનાં નળિયાંનું ધ્યાન કરો
* ત્રિગુણભાવ
* પ્રત્યક્ષ મૂર્તિ
* મોક્ષ માટે પ્રગટ ભગવાન કે પ્રગટ સંત
* પરોક્ષપણે ભગવાનની ભક્તિ
* સર્વશાસ્ત્રનો સમન્વય
* પ્રગટ ભગવાન કે પ્રગટ સંત વગર
* આત્યંતિક કલ્યાણ
* સર્વે શાસ્ત્રનું રહસ્ય
* દઢ નિશ્ચય
* કલ્યાણના માર્ગ થકી પડે નહીં
* પ્રત્યક્ષ ગુરુરૂપ હરિ
* સંતસમાગમ
* દેહ છતાં જ મળ્યા છે
* છતે દેહે જ પામ્યો
* પ્રત્યક્ષ સ્વરૂપનું જ્ઞાન, ધ્યાન, કીર્તન અને કથાદિક
* માયાને તરે છે
* બ્રહ્મસ્વરૂપ થાય
* અક્ષરધામ
* ભગવાનને શરણે થવું
* દઢ વિશ્વાસ
* આજ્ઞામાં રહીને તેની ભક્તિ
* માયા ઉલ્લંઘાય છે
* ચાર વેદ, પુરાણ, ઇતિહાસ
* ભગવાન ને ભગવાનના સંત જ કલ્યાણકારી છે
* પરમ કલ્યાણ
* મોક્ષના દાતા તો ભગવાનને સાધુ એ બે જ છે
* કરોડ નિયમ પાળે
* એક નિયમ રાખે
* એકાંતિક ધર્મ
* સાક્ષાત્ ભગવાનના સંબંધથી
* એકાંતિક ભક્તના સંબંધથી
* વચને કરીને જ પમાય
* ગ્રંથમાં લખી રાખ્યો હોય
* પ્રગટને ઓળખ્યા વગર કસર
* અનાદિ કાળથી અનંત પ્રકારની કસર
* યથાર્થ ઓળખીને
* આશરે જવાથી ટળી જાય છે
* ઓળખાણ
* કોઈ રીતે વાંધો ભાંગે તેમ નથી
* સમજ્યામાં કસર
* સત્સંગ
* પરમેશ્વર વિના
* બીજા પદાર્થમાં હેત
* પ્રતીતિ
* પ્રત્યક્ષને વિષે દંઢપણે
* ન્યૂન સુખની પ્રાપ્તિ
* નિરંતર અભાગિયા છે
* છોતેરાનો મેઘ
* ગંગામાં નહાયો
* માથું કોરું રાખ્યું
* છોકરાં, વાછરડાં
* શાસ્ત્રી
* પુરાણી
* પ્રત્યક્ષ ભગવાન
* પ્રત્યક્ષ સંત
* ખીજડા જેવો છે
* ટાઢું કે સુખ થાય જ નહીં
* પ્રગટ ભગવાન છે
* પ્રગટ સાધુ છે
* પ્રગટ ધર્મ છે
* પછવાડેથી માથું કૂટવું પડશે
* પરોક્ષથી ભવતણો પાર આવે નહિ
* વેદ વેદાંત
* મંગળ રૂપ પ્રગટને મેલી
* પરોક્ષને ભજે
* તપ તીરથ
* દેવ દેરાં
* મન ન ટળે
* શાસ્ત્રમાં ભગવાનની વાતો
* વાંચે
* વર્ણન સાંભળે
* સુખ
* ખોટ ટળતી નથી
* વાંચી કાગળ કોઈ કંથનો
* પ્રગટ સુખ
* અણુ જેટલું આવ્યું નઈ
* ફૂલવાડીનાં ફૂલ
* આકાશ ફૂલની આશા
* પરિશ્રમ
* સાર થોડું જ મળે
* પ્રગટ પ્રભુને પરહરી
* પરોક્ષમાં કરે પ્રતીત
* પીયૂષનો તરુ
* છાશ પીવા ચાહે ચિત્ત
* પ્રગટ વિના છે પાંપળાં
* ભક્ત કરે છે ભવમાંય
* ખાંડતાં કુસકા
* કણ નહિ નિસરે
* ભૂખ ન જાય સુખ ન થાય
* પ્રગટ પ્રમાણ
* પુરાણ
* ગીતા
* સબ હી જગત ભરમંતા હે
────────────────────
1. SUMMARY
────────────────────
આ અધ્યાયમાં “પ્રગટ” ઉપાસનાનો સાચો અર્થ, તેની અખંડતા, તથા મોક્ષ માટે તેની અનિવાર્યતા શાસ્ત્ર, વચનામૃત અને સંતવાણી દ્વારા ક્રમે સમજાવવામાં આવી છે. શરૂઆતમાં કહ્યું છે કે પરબ્રહ્મ પુરુષોત્તમ નારાયણ અતિ કરુણાથી પૃથ્વી ઉપર પ્રગટ થયા અને અનંત જીવોના આત્યંતિક કલ્યાણનો સરળ માર્ગ ખુલ્લો મૂક્યો; સાધનો દ્વારા પ્રાપ્ત થતાં અન્ય લોકાંતરનાં બારણાં બંધ કરીને પ્રગટ ઉપાસનાનો સરળ રાહ બતાવી અક્ષરધામની વાટ વહેતી કરી. ત્યારબાદ “પ્રગટ” અને “પરોક્ષ”નું સ્પષ્ટ ભેદ રજૂ થાય છે—ભગવાન ધામમાં વિરાજતા હોય તે પરોક્ષ અને પૃથ્વી ઉપર પોતે સ્વયં વિચરતા હોય તે પ્રગટ; શ્રીજીમહારાજ ભક્તોને નયનગોચર હતા ત્યારે તે સ્વરૂપ પ્રગટ કહેવાય. પરંતુ માત્ર શ્રીજીમહારાજ પૃથ્વી પર વિચરતા હતા તે સમય સુધી જ જો પ્રગટપણાની અને કલ્યાણની વ્યવસ્થા માનીએ તો પછીના જીવો માટે મુક્તિનો માર્ગ બંધ થઈ જાય અને સંપ્રદાય ભાંગી પડે; તેથી શ્રીજીમહારાજે શાસ્ત્રનો સિદ્ધાંત સમજાવ્યો કે ભગવાનનું પ્રગટપણું પૃથ્વી ઉપર અખંડ રહે છે અને જીવો અનંતકાળ સુધી પ્રગટ સ્વરૂપનો આશ્રય કરી કલ્યાણ કરી શકે. આ અખંડ વ્યવસ્થાને “સંપ્રદાય” અને “ગુરુક્રમ” સાથે જોડીને દર્શાવવામાં આવ્યું છે—જ્યાં મળે તે જ સાચો સંપ્રદાય; ગુરુક્રમ સચવાય તો સંપ્રદાય અને કલ્યાણનો માર્ગ ચાલુ રહે. ભગવાન કદી પરોક્ષ થઈ જતા નથી; તે એક યા બીજા સ્વરૂપે પ્રગટ જ રહે છે અને શ્રીમુખે કહ્યું છે કે “મારી અષ્ટ પ્રકારની જે પ્રતિમા તથા જે સંત તેને વિષે હું અખંડ નિવાસ કરીને રહું છું.” આથી નિષ્કર્ષ આવે છે કે શ્રીજીમહારાજ સંપ્રદાયમાં પોતાની મૂર્તિ બ્રહ્મસ્વરૂપ સત્પુરુષ દ્વારા અખંડ પ્રગટ છે. સત્સંગનાં અંગો—મૂર્તિ, સંત અને શાસ્ત્ર—કલ્યાણકારી હોવા છતાં સર્વેમાં સૌથી શ્રેષ્ઠ સંત છે; ભાગવત પણ મૂર્તિ અને તીર્થો કરતાં સંતને શ્રેષ્ઠ કહે છે કારણ કે તીર્થ અને મૂર્તિ ઉરુકાળે પાવન કરે છે જ્યારે સંતનાં તો દર્શનમાત્રથી પાવન થવાય છે. ગુણાતીતાનંદ સ્વામી આ વાતને વધુ સ્પષ્ટ કરે છે કે પરોક્ષ સમયે કથા, કીર્તન, વાર્તા, ભજન, ધ્યાનથી સંબંધ રહે છે, પણ તે કરતાં પણ મોટા સાધુનો સંગ સાક્ષાત્ ભગવાનનો સંબંધ છે કારણ કે સંતમાં ભગવાન સર્વ પ્રકારે રહ્યા છે; પ્રત્યક્ષ હોવા છતાં જેમ છે તેમ ન જાણ્યા તો સંબંધ ન કહેવાય અને સંતમાં ભગવાન સર્વ પ્રકારે રહ્યા છે એમ જાણે તો આજે પ્રત્યક્ષ છે, નહિતર આજે પરોક્ષ છે. આગળ મૂર્તિ-સંત વિષે પ્રશ્ન-ઉત્તર દ્વારા સમજાવવામાં આવ્યું છે કે પ્રત્યક્ષ ભગવાન તથા સંતના ચરિત્રમાં મનુષ્યભાવ આવે તો ઘટે અને દિવ્યભાવ જાણે તો વધે; બોલતા-ચાલતા જે ભગવાન તે જ પ્રત્યક્ષ કહેવાય અને મોટા સંત જ મૂર્તિમાં દૈવત મૂકે છે; મોટા સંત હોય તો મૂર્તિ, શાસ્ત્ર અને તીર્થ ત્રણેને કરે—અથવા જેમાં ભગવાન સર્વ પ્રકારે રહ્યા હોય એવો સંત જ પ્રત્યક્ષ ભગવાન છે. તેથી શ્રીજીમહારાજનું વચન આપવામાં આવ્યું છે કે જ્યારે ભગવાન પૃથ્વી પર પ્રત્યક્ષ ન હોય ત્યારે ભગવાનને મળેલા સાધુનો આશ્રય કરવાથી પણ જીવનું કલ્યાણ થાય છે, અને નિષ્કુળાનંદ સ્વામીના પદમાં પણ એ જ સિદ્ધાંત ઉતારાયેલો છે કે સહુથી સરસ સંતમાં વાત રાખી. આથી કહે છે કે શ્રીજીમહારાજ સર્વાશે સંપૂર્ણ તો સંત દ્વારા જ અખંડ પ્રગટ રહે છે અને પોતાના છ હેતુઓમાં એવો હેતુ લઈને પધાર્યા કે પરમ એકાંતિક સંત દ્વારા પૃથ્વી પર અખંડ પ્રગટ રહી અનંત જીવોનું કલ્યાણ કરી શકે; એટલે સ્વયં પૃથ્વી પર વિરાજમાન હોય ત્યારે પ્રગટ ભગવાન કહેવાય અને ભૌતિક દેહે અંતધાન પછી સંત દ્વારા પૃથ્વી પર વિચરતા હોય ત્યારે સંત ભગવાનનું પ્રગટ સ્વરૂપ કહેવાય. ત્યારબાદ “પ્રગટને ઓળખવા એ જ જ્ઞાન” અને “જ્ઞાન વિના મુક્તિ ન થાય” એવો મૂળ મુદ્દો આવે છે; પરમાત્માના સ્વરૂપનું જ્ઞાન થયા બાદ જ મુક્તિ થાય અને બીજો માર્ગ નથી. અહીં જ્ઞાનની વ્યાખ્યા સ્પષ્ટ થાય છે કે તે માત્ર શાસ્ત્રનું વાચ્યાર્થ જ્ઞાન નહીં પરંતુ અનુભવ-મૂલકજ્ઞાન છે; શાસ્ત્રથી જાણે તો જન્માંતરે કલ્યાણ થાય, પરંતુ પરિપૂર્ણ જ્ઞાન તો મહિમાએ સહિત પ્રત્યક્ષ ભગવાનને જાણે અને દેખે તે છે. ઇન્દ્રિયો, અંતઃકરણ અને અનુભવ—આ ત્રણે કરીને યથાર્થપણે પ્રત્યક્ષ ભગવાનને જાણે ત્યારે પૂરો જ્ઞાની કહેવાય; એમાં એક પણ ઓછો હોય તો આત્યંતિક જ્ઞાન ન કહેવાય અને જન્મ-મૃત્યુ ન તરે; બ્રહ્મસ્વરૂપને પામ્યો હોય છતાં પ્રત્યક્ષ ભગવાનને એવી રીતે ન જાણે તો પણ પૂરો જ્ઞાની ન કહેવાય. સાચો જ્ઞાની તે છે જે અક્ષરધામમાં જેવું ભગવાનનું સ્વરૂપ છે તેવું જ પૃથ્વી પર મનુષ્ય સ્વરૂપ સમજે અને બંનેમાં લેશમાત્ર ફેર ન માને; એવો જ્ઞાની પ્રત્યક્ષ ભગવાનને પ્રકૃતિપુરુષ, અક્ષરથી પર, સર્વના કારણ અને આધાર જાણીને અનન્યપણે સેવે છે અને એ જ્ઞાને કરીને આત્યંતિક મોક્ષ થાય—એવો સિદ્ધાંત બતાવી ગુણાતીતાનંદ સ્વામી કહે છે કે આત્યંતિક જ્ઞાન તો આ સાધુને ઓળખ્યા એ જ છે અને નિષ્કુળાનંદ સ્વામી પણ કહે છે કે જેણે પ્રગટ પ્રભુને પેખિયા તે જ જ્ઞાની. પછી “પ્રગટ ભક્તિનો મહિમા”માં જણાવે છે કે ભગવાન પૃથ્વી પર હંમેશાં સ્વયં અથવા બીજા સ્વરૂપે વિચરતા જ હોય છે; પ્રગટ ભગવાનને ઓળખે તે જ ભક્ત અને તેને ઓળખીને દઢ આશ્રય કરવો એ જ ભક્તિ. શ્રીજીમહારાજ કહે છે કે મનુષ્યદેહ આવે ત્યારે ભગવાનના અવતાર કાં ભગવાનના સાધુ પૃથ્વી પર હોય; ઓળખાણ થાય તો ભક્ત થાય છે; તેમજ પ્રત્યક્ષ ભગવાનના કલ્યાણકારી ગુણને જાણીને દઢ આશ્રય કરવો તે ભક્તિ. મુક્તાનંદ સ્વામી પ્રગટ ઉપાસનાને સૌથી મોટી કહીને ઉદાહરણો આપે છે અને પ્રગટના ભજનથી પરમ સુખ તથા ઉરમાંથી અંધારું નાશ થાય એવું કહે છે. નિષ્કુળાનંદ સ્વામી દૃઢ કરે છે કે પ્રગટ પ્રભુની ભક્તિ મોટાં ભાગ્યે મળે છે અને પ્રગટ-ભક્તિ વિના બીજી ભક્તિ મત અને મમતના તાણની છે; ભક્તિનિધિમાં પ્રગટ ભક્તિને “સારમાં સાર” કહી વ્રજવાસીઓના દર્શન-સ્પર્શના સુખથી દેવતાઓને અફસોસ, બ્રહ્મા માછલું થયા વગેરે દ્વારા મહિમા બતાવે છે. ગુણાતીતાનંદ સ્વામી કહે છે કે પ્રગટ ભગવાન છે, પ્રગટ વાતું છે, બીજાં તો ચિત્રામણના સૂરજ જેવા છે. આગળ શ્રીજીમહારાજ કહે છે કે પ્રત્યક્ષ ભગવાનમાં દઢ નિષ્ઠા રાખે, દર્શને કરીને પરિપૂર્ણ માને અને બીજું કાંઈ ન ઇચ્છે તો ભગવાન બલાત્કારે પોતાના ધામના ઐશ્વર્ય અને મૂર્તિઓ દેખાડે છે; અને પ્રત્યક્ષ શ્રીકૃષ્ણની મૂર્તિ વિના બીજું કાંઈ ન ઇચ્છે તો આત્મનિષ્ઠા-વૈરાગ્ય થોડાં હોય તો પણ ધામમાં મોટા સુખને પામે છે. દોષનિવૃત્તિ માટે પ્રગટ સંબંધનો દાખલો આપતાં ગુણાતીતાનંદ સ્વામી ઇન્દ્ર-નારદ-વામનજીનો પ્રસંગ કહે છે—પ્રગટનો આશરો કરવાથી બ્રહ્મહત્યા ટળી ગઈ. ત્યારબાદ પ્રગટ ભક્તિને શાંતિનો ઉપાય તરીકે સમજાવવા મુક્તાનંદ સ્વામીનું પ્રસંગ આવે છે: તેમણે શાંતિનો ઉપાય પૂછ્યો ત્યારે મહારાજે પોતાના ચરિત્રોની વાત કરી; ફરી પૂછ્યા છતાં ન સમજાયું; અંતે કહ્યું “ગામડે ફરવા જાઓ”; મુક્તાનંદ સ્વામી નીકળ્યા અને નિત્યાનંદ સ્વામીએ સમજાવ્યું કે મહારાજ પ્રગટ ભગવાન છે અને પ્રગટનાં ચરિત્રોમાં જ શાંતિ છે—એ સમજાવવા માટે મહારાજે પોતાના ચરિત્રોની વાત કરી; પાયાની ભૂલ સમજાઈ. વ્યાસજીનું ઉદાહરણ પણ સાથે આવે છે કે ઘણા શાસ્ત્ર રચ્યા છતાં અશાંતિ ટળી નહીં, પરંતુ નારદજીના કહેવાથી પ્રગટ શ્રીકૃષ્ણના ચરિત્રોનું ગાન કરતું ભાગવત રચ્યું ત્યારે શાંતિ થઈ; તેથી જ શ્રીજીમહારાજે મુક્તાનંદ સ્વામીને પોતાના સંપ્રદાય અને ઇષ્ટદેવ સંબંધી વાણી-શાસ્ત્ર દેહપર્યત કર્યા કરવાની આજ્ઞા આપી, અને મુક્તાનંદ સ્વામીએ સંપ્રદાય સાહિત્યની સેવા કરીને લખ્યું કે પ્રગટના ભજનથી પરમ સુખ પામીએ. ત્યારબાદ સ્વરૂપાનંદ સ્વામીનો પ્રસંગ આવે છે: તેમને અંતરમાં દેખાતી મૂર્તિ વિષે વધુ લગની હતી; પ્રગટ સિદ્ધાંત સમજાવવા મહારાજે મંદવાડ પ્રેરીને તે દેખાતી પ્રગટ બંધ કરી; સ્વરૂપાનંદ સ્વામી મૂંઝાયા અને દીન થઈ આવ્યા; મહારાજે “પર્વતભાઈ પાસે જાવ” કહ્યું; પર્વતભાઈએ “દાદાખાચરનાં નળિયાંનું ધ્યાન કરો” કહ્યું; તે વચનોથી સમજાયું કે મહારાજના સંબંધે નળિયાં પણ ત્રિગુણભાવ પામીને ધ્યાનયોગ્ય બને છે, એટલે પ્રત્યક્ષ મૂર્તિમાં વધુ લગની રાખવી જોઈએ—એ કરવાથી શાંતિ થઈ. પછી “મોક્ષ માટે પ્રગટ ભગવાન કે પ્રગટ સંત” શીર્ષક હેઠળ સર્વશાસ્ત્રનો સમન્વય કરીને દૃઢ કરાયું છે કે પ્રગટ ભગવાન કે પ્રગટ સંત વિના આત્યંતિક કલ્યાણ ન થાય; શ્રીજીમહારાજ કહે છે કે પરોક્ષ અવતાર અને પરોક્ષ સાધુનું જેટલું માહાત્મ્ય જાણે છે તેટલું જ પ્રત્યક્ષ ભગવાન અને તેના ભક્ત સાધુનું માહાત્મ્ય સમજે તો કલ્યાણના માર્ગમાં કાંઈ બાકી રહે નહીં; આ વાર્તા સર્વે શાસ્ત્રનું રહસ્ય છે અને દઢ નિશ્ચયવાળો કોઈ કાળે કલ્યાણના માર્ગથી પડે નહીં. આગળ કહે છે કે પરોક્ષ દેવ જેવી પ્રતીતિ જો પ્રત્યક્ષ ગુરુરૂપ હરિમાં આવે તો સર્વે અર્થ પ્રાપ્ત થાય, અને એવો સંતસમાગમ મળ્યા પછી જે દેહ મૂકીને પામવા હતા તે દેહ છતાં જ મળ્યા—છતે દેહે જ મોક્ષ પામ્યો. ઉપરાંત પ્રત્યક્ષ સ્વરૂપનું જ્ઞાન-ધ્યાન-કીર્તન-કથા એ જ માયાતરણનું કારણ છે અને એથી બ્રહ્મસ્વરૂપતા તથા અક્ષરધામ પ્રાપ્તિ થાય છે. કલ્યાણ ઇચ્છનારએ ભગવાનને લક્ષણે ઓળખીને શરણે થવું, દઢ વિશ્વાસ રાખવો, આજ્ઞામાં રહી ભક્તિ કરવી—એ જ ઉપાય છે; અને જ્યારે ભગવાન પ્રત્યક્ષ ન હોય ત્યારે ભગવાનને મળેલા સાધુનો આશ્રય કરવો. માયાથી તરવાનો ઉપાય પણ એવો જ બતાવાયો છે કે સાક્ષાત્કાર પુરુષોત્તમ ભગવાન અથવા તેના મળેલ સંતની પ્રાપ્તિ થાય ત્યારે તેમના આશ્રયથી માયા ઉલ્લંઘાય છે. ટૂંકમાં શ્રીજીમહારાજ કહે છે કે ચાર વેદ, પુરાણ, ઇતિહાસ સર્વેમાં એ જ વાર્તા છે કે ભગવાન અને ભગવાનના સંત જ કલ્યાણકારી છે; તેમની પ્રાપ્તિ થતાં એથી ઉપરાંત બીજું કોઈ કલ્યાણ નથી—એ જ પરમ કલ્યાણ. ગુણાતીતાનંદ સ્વામી પણ “મોક્ષના દાતા તો ભગવાનને સાધુ એ બે જ છે” કહીને દૃઢ કરે છે, અને કહે છે કે પ્રગટ ભગવાન વિના કરોડ નિયમ પાળે તો પણ કલ્યાણ ન થાય, પરંતુ પ્રગટ ભગવાન અને પ્રગટ સાધુની આજ્ઞાથી એક નિયમ રાખે તો કલ્યાણ થાય; આત્યંતિક કલ્યાણરૂપ મોક્ષ તો પ્રગટ ભગવાન અને પ્રગટ ભગવાનના એકાંતિકના આશરાથી જ થાય. નિષ્કુળાનંદ સ્વામી કાવ્યરૂપે પ્રગટની અનિવાર્યતા વિવિધ ઉપમાઓથી સમજાવે છે—પ્રગટ રવિથી તમ જાય, પ્રગટ જળથી પ્યાસ જાય, પ્રગટ અન્નથી જઠરાઝાળ વિરમે; તેમ પ્રગટ મળે ત્યારે કલ્યાણ નિદાન, પ્રગટ ચરિત્ર સાંભળવું અને પ્રગટ ત્યાં આવી મળવું. સ્કંદપુરાણનો આધાર આપીને બતાવ્યું છે કે સાક્ષાત્ ભગવાનના સંબંધથી અથવા એકાંતિક ભક્તના સંબંધથી જ એકાંતિક ધર્મ પ્રાપ્ત થાય; અને વચનામૃતમાં પણ દૃઢ કરાયું છે કે એકાંતિક ધર્મ નિર્વાસનિક અને ભગવાનમાં સ્થિતિ ધરાવનાર પુરુષના વચને કરીને જ પમાય, ગ્રંથમાં લખ્યું હોવાથી નહિ. અંતે “પ્રગટને ઓળખ્યા વગર કસર” વિભાગમાં કહે છે કે જીવમાં અનાદિ કાળથી અનંત કસર રહેલી છે; તે પ્રગટ સ્વરૂપને યથાર્થ ઓળખીને આશ્રય કરવાથી ટળી જાય છે, પરંતુ પ્રગટ સ્વરૂપની ઓળખાણ અને સંબંધ વિના કોઈ રીતે વાંધો ભાંગતો નથી. શ્રીજીમહારાજ કહે છે કે ભગવાનના સ્વરૂપમાં સમજ્યામાં કસર રહી તો વાંધો ભાંગશે નહીં; સત્સંગમાં આવીને પરમેશ્વર વિના બીજા પદાર્થમાં હેત રહે તે કારણ પણ એ જ છે કે પરોક્ષ જેવી પ્રતીતિ પ્રત્યક્ષમાં દઢપણે થતી નથી. પ્રત્યક્ષ શ્રીકૃષ્ણની મૂર્તિ વિના બીજું ઇચ્છે તો ન્યૂન સુખ મળે એવું પણ બતાવાયું છે. ગુણાતીતાનંદ સ્વામી કહે છે કે મહારાજ અને સાધુ જેમ છે તેમ ન જાણે તે અભાગિયા છે; શાસ્ત્રી કે પુરાણી હોય છતાં પ્રત્યક્ષ ભગવાન અને પ્રત્યક્ષ સંતની ઓળખાણ ન હોય તો તે ખીજડા જેવો છે; આજ તો પ્રગટ ભગવાન, પ્રગટ સાધુ, પ્રગટ ધર્મ છે—ન ઓળખે તો પછવાડેથી માથું કૂટવું પડશે. મુક્તાનંદ સ્વામી કહે છે કે પરોક્ષથી ભવતણો પાર આવે નહિ અને પ્રગટને મેલી પરોક્ષ ભજે તો તપ-તીર્થ-દેવદર્શન છતાં મન ન ટળે; શાસ્ત્રમાં લખેલી વાતો વાંચે-સાંભળે છતાં સુખ-ખોટ ટળતી નથી—તે માટે પ્રભુ પ્રગટ જોઈએ. નિષ્કુળાનંદ સ્વામી પ્રગટ સુખ વગરનું વાંચન “કાગળ કોઈ કંથનો” જેવી ઉપમા આપીને દર્શાવે છે અને પ્રગટ ભક્તિ મૂકી પરોક્ષમાં પ્રતીત રાખનારને ફૂલ મેલી આકાશફૂલની આશા કરનાર જેવો, પીયૂષનો તરુ પરહરી છાશ પીવા ચાહનાર જેવો કહે છે; તથા કાવ્યમાં બતાવે છે કે પ્રગટ વગર ભક્ત ભવમાંય છે, પાંપળાં છે, ખાંડતાં કુસકા કણ નહિ નિસરે, ભૂખ ન જાય સુખ ન થાય. અંતે બ્રહ્માનંદ સ્વામી પણ કહે છે કે પ્રગટ પ્રમાણ વિના પ્રાણી ભટકતા રહે છે; અન્ય ઉપાયોથી ભવનો અંત ન આવે; પુરાણ અને ગીતા પ્રગટ પ્રમાણ બતાવે છે; પ્રગટ પ્રમાણ વિના જગત ભરમતું રહે છે—આ રીતે સમગ્ર લખાણનો કેન્દ્રસિદ્ધાંત એ જ રહે છે કે પ્રગટ ભગવાન અથવા પ્રગટ સંતનો યથાર્થ નિશ્ચય, દઢ આશ્રય, અને મહિમાએ સહિત ઓળખાણ—એ જ જ્ઞાન, એ જ ભક્તિ, એ જ શાંતિ અને એ જ આત્યંતિક મોક્ષનો માર્ગ છે.
────────────────────
2) ONLY QUOTES
────────────────────
* “પ્રગટ એટલે શું ? અને તે કેવી રીતે ?”
* “પરબ્રહ્મ પુરુષોત્તમ નારાયણ અતિ કરુણા કરીને આ પૃથ્વી ઉપર પ્રગટ થયા.”
* “અનંત જીવોના આત્યંતિક કલ્યાણનો માર્ગ ખલ્લો મૂક્યો અને અનંત સાધનો કરવાનો પરિશ્રમ ટાળ્યો.”
* “સાધનોથી પ્રાપ્ત થતાં અન્ય લોકાંતરનાં બારણાં બંધ કરીને પ્રગટ ઉપાસનાનો સરળ રાહ બતાવી, અક્ષરધામની વાટ વહેતી કરી.”
* “બંધ કોધાં બીજાં બારણાં રે, વહેતી કીધી અક્ષરવાટ પુરુષોત્તમ પ્રગટી રે.'”
* “ભગવાન ધામમાં વિરાજતા હોય તે પરોક્ષ અને પૃથ્વી ઉપર પોતે સ્વયં વિચરતા હોય તે પ્રગટ.”
* “શ્રીજીમહારાજ આ પૃથ્વી પર પ્રગટ હતા ને ભક્તોને જ્યારે નયનગોચર હતા ત્યારે તે સ્વરૂપ પ્રગટ કહેવાય.”
* “પછીના જીવો માટે મુક્તિનો માર્ગ બંધ થઈ જાય, સંપ્રદાય ભાંગી પડે.”
* “ભગવાનનું પ્રગટપણું પૃથ્વી ઉપર અખંડ હોય જ અને જીવો અનંતકાળ સુધી એ પ્રગટ સ્વરૂપનો આશ્રય કરી પોતાનું કલ્યાણ કરી શકે.”
* “જ્યાં મળે તે જ (સાચો) સંપ્રદાય છે.”
* “જો આવો ગુરુક્રમ સચવાય તો જ સંપ્રદાય ચાલુ રહે અને કલ્યાણનો માર્ગ પણ ચાલુ રહે.”
* “ભગવાન કદી પરીક્ષ થતા જ નથી. તે તો એક યા બીજા સ્વરૂપે પ્રગટ જ રહે છે.”
* “મારી અષ્ટ પ્રકારની જે પ્રતિમા તથા જે સંત તેને વિષે હું અખંડ નિવાસ કરીને રહું છું.”' (વચ. ગ.પ્ર. ૬૮)
* “આ સંપ્રદાયમાં પોતાની મૂર્તિ બ્રહ્મસ્વરૂપ સત્પુરુષ દ્વારા અખંડ પ્રગટ છે.”
* “સત્સંગનાં અંગો - મૂર્તિ, સંત અને શાસ્ત્ર - કલ્યાણકારી છે પણ સર્વેમાં સૌથી શ્રેષ્ઠ સંત છે,”
* “જ્યારે સંતનાં તો દર્શનમાત્રથી પાવન થવાય છે.'”
* “ભગવાન પરોક્ષ હોય ત્યારે કેમ સંબંધ રહે?'”
* “કથા, કીર્તન, વાર્તા, ભજન ને ધ્યાન તેણે કરીને સંબંધ કહેવાય.”
* “મોટા સાધુનો સંગ એ તો સાક્ષાત્ ભગવાનનો સંબંધ કહેવાય ને ભગવાનનું જ સુખ આવે.”
* “તેમાં ભગવાન સર્વ પ્રકારે રહ્યા છે ને પ્રત્યક્ષ હતા ત્યારે પણ જેવા છે તેવા ન જાણ્યા તો સંબંધ ન કહેવાય”
* “મૂર્તિયું પ્રત્યક્ષ નહીં ?'”
* “પ્રત્યક્ષ ભગવાન તથા સંતના ચરિત્રમાં મનુષ્યભાવ આવે તો અમાવાસ્યાના ચંદ્રમાની પેઠે ઘટી જાય છે ને દિવ્યભાવ જાણે તો બીજના ચંદ્રમાની પેઠે વધે છે.”
* “બોલતા-ચાલતા જે ભગવાન તે જ પ્રત્યક્ષ કહેવાય”
* “મૂર્તિયું, શાસ્ત્ર ને તીર્થ ત્રણ મળીને એક સાધુ ન કરે”
* “માટે જેમાં ભગવાન સર્વ પ્રકારે રહ્યા હોય એવા જે સંત તે જ પ્રત્યક્ષ ભગવાન છે.' (સ્વા.વા. ૫/૩૯૨)”
* “ભગવાન જ્યારે પૃથ્વીને વિષે પ્રત્યક્ષ ન હોય ત્યારે તે ભગવાનને મળેલા જે સાધુ તેનો આશ્રય કરવો તો તે થકી પણ જીવનું કલ્યાણ થાય છે.” (વચ. વર. ૧૦)
* “કહ્યું બહુ પ્રકારે કલ્યાણ રે, અતિ અગણિત અપ્રમાણ રે.”
* “પણ સહુથી સરસ સંતમાં રે, રાખ્યું વાલમે એની વાતમાં રે.'”
* “ભૌતિક દેહે અંતધાન થવા છતાં જે સંત દ્વારા આ પૃથ્વી ઉપર વિચરતા હોય ત્યારે તે સંતને ભગવાનનું પ્રગટ સ્વરૂપ કહેવાય.”
* “સંત હું ને હું તે વળી સંત રે એમ શ્રીમુખે કહે ભગવંત રે,”
* “સંત માનજો મારી મૂરતિ રે, એમાં ફેર નથી એક રતી રે,”
* “જ્ઞાન વિના મુક્તિ ન થાય.'”
* “પરમાત્માના સ્વરૂપનું જ્ઞાન થયા બાદ જ જીવ સંસારથી મુક્ત થાય છે. મુક્તિ માટે આ સિવાય બીજો માર્ગ નથી.'”
* “જેણે શાસ્ત્ર કરીને ભગવાનને જાણ્યા તેણે કરીને પણ જન્માંતરે કલ્યાણ થાય છે.” (વચ. લો. ૭)
* “એવી રીતે મહિમાએ સહિત જે ભગવાનને જાણે ને દેખે તેને પરિપૂર્ણ જ્ઞાન કહીએ.'' (વચ. લો. ૭)
* “ઇન્દ્રિયો, અંતઃકરણ તથા અનુભવ એ ત્રણે કરીને યથાર્થપણે પ્રત્યક્ષ ભગવાનને જાણે ત્યારે પૂરો જ્ઞાની કહેવાય.” (વચ. લો. ૭)
* “એવો જે જ્ઞાની તે તો સદા સાકાર મૂર્તિ એવા જે પ્રત્યક્ષ ભગવાન તેને ... અનન્યપણે સેવે છે.”
* “આત્યંતિક જ્ઞાન તો આ સાધુને ઓળખ્યા એ જ છે.” (સ્વા.વા. ૫/૭).
* “એ જ જ્ઞાની એ જ તત્ત્વવેત્તા, જેણે પ્રગટ પ્રભુને પેખિયા;”
* “પ્રગટ ભગવાનને ઓળખીને દઢ આશ્રય કરવો એ જ ભક્તિ છે.”
* “આ જીવને જ્યારે ભરતખંડને વિષે મનુષ્ય દેહ આવે છે ત્યારે ભગવાનના અવતાર કાં ભગવાનના સાધુ એ જરૂર પૃથ્વી ઉપર વિચરતા હોય,” (વચ. વર. ૧૯)
* “પ્રત્યક્ષ ભગવાનના કલ્યાણકારી ગુણને જે જાણવા ને પરમેશ્વરનો દઢ આશ્રય કરવો તેનું જ નામ ભક્તિ છે.” (વચ. ગ.મ. ૧૦)
* “પ્રગટ ઉપાસના સૌથી મોટી.'”
* “પ્રગટના ભજનથી પરમ સુખ પામીએ,”
* “મોટે ભાગ્યે ભેટે ભગતિ, પ્રગટ પ્રભુ પરમાણની;”
* “તેહ વિનાની જે ભગતિ, તે તો મત મમતના તાણની.'”
* “પ્રગટ ભગવાન છે, પ્રગટ વાતું છે ને બીજા તો ચિત્રામણના સૂરજ જેવા છે.” (સ્વા.વા. ૫/૬૪)
* “પ્રત્યક્ષ ભગવાનને વિષે દઢ નિષ્ઠા રાખે છે ... તેને તો ભગવાન પોતે બલાત્કારે પોતાના ધામને વિષે ... દેખાડે છે.'' (વચ. ગ.પ્ર. ૯)”
* “ઇન્દ્રે વિશ્વરૂપને માર્યો તેની ચાર હત્યા લાગી... પછી તેને નારદજી મળ્યા.”
* “પછી ઇન્દ્રે વામનજીનો નિશ્ચય કર્યો. તેણે કરીને બ્રહ્મહત્યા ટળી ગઈ.”
* “સ્વામી ! ગામડે ફરવા જાઓ; શાંતિ થશે.”'
* “શ્રીજીમહારાજ પ્રગટ ભગવાન છે ને પ્રગટનાં ચરિત્રોમાં શાંતિ છે”
* “તમે પણ પોતાના સંપ્રદાય સંબંધી ને પોતાના ઇષ્ટદેવ સંબંધી જે વાણી તથા શાસ્ત્ર તે જ દેહપર્યત કર્યા કરજ્યો” (વચ. ગ.મ. ૫૮)
* “પર્વતભાઈ પાસે જાવ, શાંતિ થઈ wai.”
* “દાદાખાચરનાં નળિયાંનું ધ્યાન કરો.”
* “પ્રગટ ભગવાન કે પ્રગટ સંત વગર આત્યંતિક કલ્યાણ ન જ થાય.”
* “માટે સર્વે શાસ્ત્રનું રહસ્ય આ વાર્તા છે.” (વચ. ગ.મ. ૨૧)
* “છતે દેહે જ પામ્યો £9.77 (વચ. ગ.અં. ૨)”
* “જીવનું જે કલ્યાણ થાય ... તેના પ્રત્યક્ષ સ્વરૂપનું જ્ઞાન, ધ્યાન, કીર્તન અને કથાદિક એ જ છે,” (વચ. ગ.મ. ૩૨)
* “માયા ઉલ્લંઘાય છે.'' (વચ. જેતલપુર ૧)”
* “ચાર વેદ, પુરાણ, ઇતિહાસ એ સર્વેમાં એ જ વાર્તા છે જે ભગવાન ને ભગવાનના સંત જ કલ્યાણકારી છે...”
* “એ જ પરમ કલ્યાણ છે.”
* “મોક્ષના દાતા તો ભગવાનને સાધુ એ બે જ છે.” (સ્વા.વા. ૧/૨૦)
* “પ્રગટ ભગવાન વિના કરોડ નિયમ પાળે પણ કલ્યાણ ન થાય” (સ્વા.વા. ૪/૩૬)
* “એકાંતિક ધર્મ ... વચને કરીને જ પમાય પણ ગ્રંથમાં લખી રાખ્યો હોય તેણે કરીને નથી પમાતો.” (વચ. ગ.પ્ર. ૬૦)
* “પ્રગટને ઓળખ્યા વગર કસર”
* “જીવમાં અનાદિ કાળથી અનંત પ્રકારની કસર રહેલી છે.”
* “ભગવાનના સ્વરૂપમાં જો કોઈ રીતની સમજ્યામાં કસર રહી તો કોઈ રીતે વાંધો ભાંગશે નહી.'' (વચ. ગ.મ. ૧૩)
* “પ્રત્યક્ષને વિષે દંઢપણે પ્રતીતિ થતી નથી.” (વચ. ગ.અં. ૨)
* “આજ તો પ્રગટ ભગવાન છે, પ્રગટ સાધુ છે, પ્રગટ ધર્મ છે,”
* “પરોક્ષથી ભવતણો પાર આવે નહિ,”
* “મંગળ રૂપ પ્રગટને મેલી, પરોક્ષને ભજે જે પ્રાણી રે;”
* “તપ તીરથ કરે દેવ દેરાં, મન ન ટળે મસાણી રે.'”
* “શાસ્ત્રમાં ભગવાનની વાતો લખી હોય ... તેથી નથી કોઈ સુખ આવતું કે નથી કોઈ ખોટ ટળતી.”
* “તે માટે પ્રભુ પ્રગટ”
* “વાંચી કાગળ કોઈ કંથનો, જેમ નાર અપાર રાજી થઈ;”
* “પણ પ્રગટ સુખ પિયુતણું, અણુ જેટલું આવ્યું નઈ.'”
* “જેમ કોઈ ફૂલવાડીનાં ફૂલ મેલી, આકાશ ફૂલની આશા કરે;”
* “તે તો પીયૂષનો તરુ પરહરી, કરી છાશ પીવા ચાહે ચિત્ત.”
* “પ્રગટ વિના છે પાંપળાં, ભક્ત કરે છે ભવમાંય;”
* “ભૂખ ન જાય સુખ ન થાય,”
* “પ્રગટ પ્રમાણ બિના બ્રહ્માનંદ, સબ હી જગત ભરમંતા હે;”
────────────────────
3) ONLY PRASANG (IN SUMMARY FORMAT)
────────────────────
* ગુણાતીતાનંદ સ્વામીના વર્ણન મુજબ ઇન્દ્રે વિશ્વરૂપને મારવાથી ચાર હત્યાદોષ લાગ્યા; પછી નારદજી મળ્યા અને જણાવ્યું કે તારો ભાઈ વામનજી ભગવાનનો અવતાર છે, તેથી તેનો આશરો કર; ઇન્દ્રે વામનજીનો નિશ્ચય કર્યો અને પ્રગટના આશ્રયથી બ્રહ્મહત્યા ટળી—આ પ્રસંગથી પ્રગટ ભગવાનના સંબંધની દોષનિવૃત્તિ શક્તિ દર્શાવવામાં આવી છે.
* મુક્તાનંદ સ્વામીએ શ્રીજીમહારાજને શાંતિ પામવાનો ઉપાય પૂછ્યો ત્યારે મહારાજે પોતાના જન્મથી માંડીને ચરિત્રોની વાત કરી; મુક્તાનંદ સ્વામીને લાગ્યું કે મહારાજ બીજી વાતે ચડી ગયા છે, તેથી બીજે દિવસે ફરી પૂછ્યું છતાં તે જ વાત થઈ અને સમજાયું નહીં; અંતે મહારાજે “સ્વામી ! ગામડે ફરવા જાઓ; શાંતિ થશે” કહ્યું, પછી મુક્તાનંદ સ્વામી ગઢડાથી નીકળ્યા અને નિત્યાનંદ સ્વામીએ સમજાવ્યું કે મહારાજ પ્રગટ ભગવાન છે અને પ્રગટનાં ચરિત્રોમાં જ શાંતિ છે, તેથી મહારાજે પોતાના ચરિત્રોની વાત કરી હતી—આ રીતે મુક્તાનંદ સ્વામીને પાયાની ભૂલ સમજાઈ.
* વ્યાસજીએ ઘણાં શાસ્ત્રોની રચના કરી છતાં અંતરની અશાંતિ ટળી નહીં; નારદજીના કહેવાથી પ્રગટ શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનનાં ચરિત્રોનું ગાન કરતું શ્રીમદભાગવત શાસ્ત્ર રચ્યું ત્યારે શાંતિ થઈ—આ પ્રસંગથી પ્રગટ ચરિત્ર-કીર્તનનો શાંતિકારક મહિમા દર્શાવવામાં આવ્યો છે.
* સ્વરૂપાનંદ સ્વામીને પ્રગટ મહારાજ કરતાં અંતરમાં દેખાતી મહારાજની મૂર્તિમાં વધુ લગની લાગી; પ્રગટનો સિદ્ધાંત સમજાવવા મહારાજે મંદવાડ પ્રેરીને અંતરમાં દેખાતી પ્રગટ બંધ કરી, તેથી તેઓ મૂંઝાયા અને દીન થઈ મહારાજ પાસે આવ્યા; મહારાજે “પર્વતભાઈ પાસે જાવ” કહ્યું, પર્વતભાઈએ “દાદાખાચરનાં નળિયાંનું ધ્યાન કરો” કહી વાતો કરી; તેથી સ્વરૂપાનંદ સ્વામીને સમજાયું કે મહારાજના સંબંધે નળિયાં પણ ત્રિગુણભાવ પામવાથી ધ્યાનયોગ્ય બને છે અને પ્રત્યક્ષ મૂર્તિમાં વધુ લગની રાખવી જોઈએ—પછી તેમ કરવાથી તેમને શાંતિ થઈ ગઈ.
────────────────────
4) LAST-MINUTE REVISION POINTS (STRICT WORD RULE)
────────────────────
* પરબ્રહ્મ પુરુષોત્તમ નારાયણ
* અતિ કરુણા
* આ પૃથ્વી ઉપર પ્રગટ થયા
* અનંત જીવોના આત્યંતિક કલ્યાણનો માર્ગ
* અનંત સાધનો કરવાનો પરિશ્રમ ટાળ્યો
* અન્ય લોકાંતરનાં બારણાં બંધ કરીને
* પ્રગટ ઉપાસનાનો સરળ રાહ
* અક્ષરધામની વાટ વહેતી કરી
* બંધ કોધાં બીજાં બારણાં રે
* અક્ષરવાટ
* પ્રગટપણું એટલે શું ?
* ભગવાન ધામમાં વિરાજતા હોય તે પરોક્ષ
* પૃથ્વી ઉપર પોતે સ્વયં વિચરતા હોય તે પ્રગટ
* નયનગોચર
* મુક્તિનો માર્ગ બંધ થઈ જાય
* સંપ્રદાય ભાંગી પડે
* ભગવાનનું પ્રગટપણું પૃથ્વી ઉપર અખંડ
* અનંતકાળ સુધી
* પ્રગટ સ્વરૂપનો આશ્રય
* સંપ્રદાયનો અર્થ
* જ્યાં મળે તે જ (સાચો) સંપ્રદાય છે
* ગુરુક્રમ
* સંપ્રદાય ચાલુ રહે
* કલ્યાણનો માર્ગ ચાલુ રહે
* ભગવાન કદી પરીક્ષ થતા જ નથી
* એક યા બીજા સ્વરૂપે પ્રગટ જ રહે છે
* મારી અષ્ટ પ્રકારની જે પ્રતિમા
* જે સંત
* અખંડ નિવાસ
* પોતાની મૂર્તિ
* બ્રહ્મસ્વરૂપ સત્પુરુષ
* અખંડ પ્રગટ
* સત્સંગનાં અંગો - મૂર્તિ, સંત અને શાસ્ત્ર
* કલ્યાણકારી
* સર્વેમાં સૌથી શ્રેષ્ઠ સંત છે
* મૂર્તિ અને તીર્થો કરતાં સંતને શ્રેષ્ઠ
* દર્શનમાત્રથી પાવન
* ભગવાન પરોક્ષ હોય ત્યારે
* કથા, કીર્તન, વાર્તા, ભજન ને ધ્યાન
* મોટા સાધુનો સંગ
* સાક્ષાત્ ભગવાનનો સંબંધ
* ભગવાન સર્વ પ્રકારે રહ્યા છે
* પ્રત્યક્ષ હતા ત્યારે પણ
* મૂર્તિયું પ્રત્યક્ષ નહીં ?
* મનુષ્યભાવ
* દિવ્યભાવ
* બોલતા-ચાલતા જે ભગવાન
* પ્રત્યક્ષ કહેવાય
* મોટા સંત
* મૂર્તિયુંમાં દૈવત મૂકે છે
* મૂર્તિયું, શાસ્ત્ર ને તીર્થ
* જેમાં ભગવાન સર્વ પ્રકારે રહ્યા હોય એવા જે સંત
* પ્રત્યક્ષ ભગવાન છે
* પ્રત્યક્ષ ન હોય ત્યારે
* ભગવાનને મળેલા જે સાધુનો આશ્રય
* જીવનું કલ્યાણ થાય છે
* કહ્યું બહુ પ્રકારે કલ્યાણ રે
* સહુથી સરસ સંતમાં રે
* પરમ એકાંતિક સંત
* પૃથ્વી પર અખંડ પ્રગટ
* અનંત જીવોનું કલ્યાણ
* સ્વયં પૃથ્વી ઉપર વિરાજમાન
* પ્રગટ ભગવાન
* ભૌતિક દેહે અંતધાન
* સંતને ભગવાનનું પ્રગટ સ્વરૂપ
* સંત હું ને હું તે વળી સંત રે
* સંત માનજો મારી મૂરતિ રે
* જ્ઞાન વિના મુક્તિ ન થાય
* પરમાત્માના સ્વરૂપનું જ્ઞાન
* અનુભવ-મૂલકજ્ઞાન
* વાચ્યાર્થ જ્ઞાન નહીં
* જન્માંતરે કલ્યાણ થાય છે
* મહિમાએ સહિત
* પરિપૂર્ણ જ્ઞાન
* ઇન્દ્રિયો, અંતઃકરણ તથા અનુભવ
* યથાર્થપણે પ્રત્યક્ષ ભગવાન
* પૂરો જ્ઞાની
* આત્યંતિક જ્ઞાન
* જન્મ-મૃત્યુ
* અક્ષરધામને વિષે
* મનુષ્ય સ્વરૂપ
* લેશમાત્ર ફેર
* જ્ઞાની ભક્ત
* અનન્યપણે સેવે છે
* આત્યંતિક મોક્ષ
* આ સાધુને ઓળખ્યા એ જ છે
* પ્રગટ ભક્તિનો મહિમા
* હંમેશાં સ્વયં અથવા બીજા સ્વરૂપે વિચરતા જ હોય છે
* દઢ આશ્રય
* એ જ ભક્તિ
* ભરતખંડને વિષે મનુષ્ય દેહ
* ભગવાનના અવતાર કાં ભગવાનના સાધુ
* ઓળખાણ
* ભગવાનનો ભક્ત
* કલ્યાણકારી ગુણ
* દઢ નિષ્ઠા
* દર્શને કરીને જ પોતાને પરિપૂર્ણ
* બીજું કાંઈ નથી ઇચ્છતો
* ભગવાન પોતે બલાત્કારે
* પોતાના ધામને વિષે
* બહુ મોટા સુખને પામે છે
* દોષની નિવૃત્તિ
* ઇન્દ્રે વિશ્વરૂપને માર્યો
* નારદજી
* વામનજી
* બ્રહ્મહત્યા ટળી ગઈ
* પ્રગટનો આશરો કરવાથી કામ થાય છે
* શાંતિનો ઉપાય
* પોતાના જન્મથી માંડીને બધાં ચરિત્રોની વાત
* સ્વામી ! ગામડે ફરવા જાઓ; શાંતિ થશે
* નિત્યાનંદ સ્વામી
* પ્રગટનાં ચરિત્રોમાં શાંતિ
* શ્રીમદભાગવત શાસ્ત્ર
* પોતાના સંપ્રદાય સંબંધી
* પોતાના ઇષ્ટદેવ સંબંધી
* વાણી તથા શાસ્ત્ર
* દેહપર્યત
* પ્રગટના ભજનથી પરમ સુખ પામીએ
* અંતરમાં દેખાતી મહારાજની મૂર્તિ
* મંદવાડ
* દેખાતી પ્રગટ બંધ કરી
* પર્વતભાઈ
* દાદાખાચરનાં નળિયાંનું ધ્યાન કરો
* ત્રિગુણભાવ
* પ્રત્યક્ષ મૂર્તિ
* મોક્ષ માટે પ્રગટ ભગવાન કે પ્રગટ સંત
* પરોક્ષપણે ભગવાનની ભક્તિ
* સર્વશાસ્ત્રનો સમન્વય
* પ્રગટ ભગવાન કે પ્રગટ સંત વગર
* આત્યંતિક કલ્યાણ
* સર્વે શાસ્ત્રનું રહસ્ય
* દઢ નિશ્ચય
* કલ્યાણના માર્ગ થકી પડે નહીં
* પ્રત્યક્ષ ગુરુરૂપ હરિ
* સંતસમાગમ
* દેહ છતાં જ મળ્યા છે
* છતે દેહે જ પામ્યો
* પ્રત્યક્ષ સ્વરૂપનું જ્ઞાન, ધ્યાન, કીર્તન અને કથાદિક
* માયાને તરે છે
* બ્રહ્મસ્વરૂપ થાય
* અક્ષરધામ
* ભગવાનને શરણે થવું
* દઢ વિશ્વાસ
* આજ્ઞામાં રહીને તેની ભક્તિ
* માયા ઉલ્લંઘાય છે
* ચાર વેદ, પુરાણ, ઇતિહાસ
* ભગવાન ને ભગવાનના સંત જ કલ્યાણકારી છે
* પરમ કલ્યાણ
* મોક્ષના દાતા તો ભગવાનને સાધુ એ બે જ છે
* કરોડ નિયમ પાળે
* એક નિયમ રાખે
* એકાંતિક ધર્મ
* સાક્ષાત્ ભગવાનના સંબંધથી
* એકાંતિક ભક્તના સંબંધથી
* વચને કરીને જ પમાય
* ગ્રંથમાં લખી રાખ્યો હોય
* પ્રગટને ઓળખ્યા વગર કસર
* અનાદિ કાળથી અનંત પ્રકારની કસર
* યથાર્થ ઓળખીને
* આશરે જવાથી ટળી જાય છે
* ઓળખાણ
* કોઈ રીતે વાંધો ભાંગે તેમ નથી
* સમજ્યામાં કસર
* સત્સંગ
* પરમેશ્વર વિના
* બીજા પદાર્થમાં હેત
* પ્રતીતિ
* પ્રત્યક્ષને વિષે દંઢપણે
* ન્યૂન સુખની પ્રાપ્તિ
* નિરંતર અભાગિયા છે
* છોતેરાનો મેઘ
* ગંગામાં નહાયો
* માથું કોરું રાખ્યું
* છોકરાં, વાછરડાં
* શાસ્ત્રી
* પુરાણી
* પ્રત્યક્ષ ભગવાન
* પ્રત્યક્ષ સંત
* ખીજડા જેવો છે
* ટાઢું કે સુખ થાય જ નહીં
* પ્રગટ ભગવાન છે
* પ્રગટ સાધુ છે
* પ્રગટ ધર્મ છે
* પછવાડેથી માથું કૂટવું પડશે
* પરોક્ષથી ભવતણો પાર આવે નહિ
* વેદ વેદાંત
* મંગળ રૂપ પ્રગટને મેલી
* પરોક્ષને ભજે
* તપ તીરથ
* દેવ દેરાં
* મન ન ટળે
* શાસ્ત્રમાં ભગવાનની વાતો
* વાંચે
* વર્ણન સાંભળે
* સુખ
* ખોટ ટળતી નથી
* વાંચી કાગળ કોઈ કંથનો
* પ્રગટ સુખ
* અણુ જેટલું આવ્યું નઈ
* ફૂલવાડીનાં ફૂલ
* આકાશ ફૂલની આશા
* પરિશ્રમ
* સાર થોડું જ મળે
* પ્રગટ પ્રભુને પરહરી
* પરોક્ષમાં કરે પ્રતીત
* પીયૂષનો તરુ
* છાશ પીવા ચાહે ચિત્ત
* પ્રગટ વિના છે પાંપળાં
* ભક્ત કરે છે ભવમાંય
* ખાંડતાં કુસકા
* કણ નહિ નિસરે
* ભૂખ ન જાય સુખ ન થાય
* પ્રગટ પ્રમાણ
* પુરાણ
* ગીતા
* સબ હી જગત ભરમંતા હે
────────────────────
1. SUMMARY
────────────────────
આ અધ્યાયમાં મુખ્ય પ્રશ્ન “શ્રીજીમહારાજના અંતર્ધાન પછી પ્રગટપણું કેવી રીતે?” તેના પૂર્ણ ઉત્તર રૂપે શાસ્ત્રપ્રમાણ, તત્ત્વસિદ્ધાંત, પ્રસંગો અને ગુરુપરંપરાના નિષ્કર્ષ સાથે સમજાવવામાં આવ્યો છે. શ્રીજીમહારાજ લૌકિક દૃષ્ટિએ સં. ૧૮૮૬ના જેઠ સુદ ૧૦ના દિવસે અંતર્ધાન થયા અને ત્યારપછી ભક્તોને તેમની પ્રત્યક્ષ મૂર્તિના દર્શન થયા નહીં, તો પણ તેમને પ્રગટ કેમ માનવા—આ પ્રશ્નનો જવાબ શ્રીજીમહારાજે પોતે વચનામૃતમાં આપ્યો છે કે જ્ઞાનદૃષ્ટિ ધરાવનાર ભક્તને મતે ભગવાન ક્યારેય પરોક્ષ થતા નથી; જેમ શ્રીકૃષ્ણ ભગવાને દેહ મૂક્યા પછી અજ્ઞાનીને નાશ લાગ્યો પણ જ્ઞાનીને અંતર્ધાન થઈ બીજે ઠેકાણે જણાયા એમ. આથી અનંતકાળ સુધી આત્યંતિક કલ્યાણ માટે શ્રીજીમહારાજ સ્થૂળ રીતે અંતર્ધાન થઈ “બીજે ઠેકાણે” એટલે મૂળ અક્ષરબ્રહ્મ દ્વારા આ લોકમાં દર્શાયા—કારણ કે પુરુષોત્તમ ભગવાન સર્વમાં અંતર્યામીરૂપે કારણપણે પ્રવેશ કરીને રહ્યા છે છતાં પાત્રની તારતમ્યતાએ સામર્થ્યમાં તારતમ્ય હોય છે; જેમ અક્ષરમાં છે તેવી રીતે પુરુષપ્રકૃતિમાં નથી અને અન્યમાં પણ નથી, તેથી સમ્યકૃપણે સમગ્ર સામર્થિએ યુક્ત રૂપે ભગવાન અક્ષરબ્રહ્મમાં જેમ રહે છે તેમ મુક્તાદિકમાં પણ નથી રહેતા; પરિણામે શ્રીજીમહારાજ પૃથ્વી પર અક્ષરબ્રહ્મ દ્વારા જ પ્રગટ રહે છે. વચનામૃતના આધારે આગળ સ્પષ્ટ થાય છે કે બ્રહ્મરૂપ થઈને પરબ્રહ્મની ભક્તિ કરવી, ઉત્તમ નિર્વિકલ્પ નિશ્ચય કરવો અને માયાનું કપટ ટાળીને માહાત્મ્યજ્ઞાને સહિત નિશ્ચય કરવો—આ બધાં માટે ધામરૂપ અક્ષરનો પ્રસંગ અનિવાર્ય છે; બીજા મુક્તના પ્રસંગથી ઉત્તમ નિર્વિકલ્પ નિશ્ચય સિદ્ધ થતો નથી, અને જો અક્ષરબ્રહ્મ વગર સિદ્ધ થતો હોત તો શ્રીજીમહારાજ અક્ષરબ્રહ્મને પોતાની સાથે પૃથ્વી ઉપર લાવવાની અને દરેકને ઓળખાણ કરાવવાની જરૂર જ ન પડત. તેથી નિષ્કર્ષ રજૂ થાય છે કે શ્રીજીમહારાજનું પ્રગટપણું આ લોકમાં અક્ષરબ્રહ્મ દ્વારા જ છે; વેદરસમાં પણ કલ્યાણનો માર્ગ બ્રહ્મ થકી જ છે એવું કહેવામાં આવ્યું છે અને વચનામૃતના આશીર્વાદમાં બ્રહ્મસ્વરૂપ યોગીજી મહારાજે “મોક્ષનું દ્વાર સંતને જ કહેલા છે” એવી સ્પષ્ટતા કરીને અનાદિ સંતને મૂળ અક્ષરમૂર્તિ ગુણાતીતાનંદ સ્વામી તરીકે દર્શાવ્યા છે. ત્યારબાદ શ્રીજીમહારાજે પોતાની હયાતી દરમિયાન અક્ષરબ્રહ્મ ગુણાતીતાનંદ સ્વામીની ઓળખાણ અનેક પ્રસંગે કરાવી હોવાનો ઉલ્લેખ છે અને મહારાજના અંતર્ધાન પછી લક્ષ્મી-વાડીમાં અગ્નિસંસ્કાર થયા બાદ ગુણાતીતાનંદ સ્વામીના જીવનમાં બનેલો પ્રસંગ આપીને “હું ક્યાં ગયો છું… હું તો તમારામાં અખંડ રહ્યો છું” એમ શ્રીજીમહારાજે દર્શન આપી ત્રણ વખત કહ્યું—આથી મહારાજનું પ્રગટપણું ગુણાતીતાનંદ સ્વામી દ્વારા અખંડ છે એવી વાત સજીવ રીતે સ્થાપિત થાય છે. આગળ દર્શાવવામાં આવે છે કે સ્થૂળરૂપે ગુણાતીતાનંદ સ્વામીના અંતર્ધાન પછી પણ શ્રીજીમહારાજ અક્ષરબ્રહ્મની જ પરંપરા દ્વારા પ્રગટ રહ્યા છે; સ્વામીનું “હું ચિરંજીવી છું” વચન અને ગુણાતીત-ગુરુપરેપરામાં ભગતજી મહારાજ, શાસ્ત્રીજી મહારાજ, યોગીજી મહારાજ, પ્રમુખસ્વામી મહારાજ તથા વર્તમાનકાળે પ્રગટ બ્રહ્મસ્વરૂપ મહંત સ્વામી મહારાજ દ્વારા મહારાજ પ્રગટ રહી પોતાની મૂર્તિનું સુખ આપી રહ્યા છે—એ રીતે પ્રગટપણાની સતત ધારા સમજાવવામાં આવે છે. પછી “પ્રગટપણું એક જ દ્વારા” વિભાગમાં દૃઢ તર્ક રજૂ થાય છે કે ભગવાન જેમના દ્વારા સમ્યકૃપણે પ્રગટ છે એવો અક્ષરબ્રહ્મ સ્વરૂપ ગુણાતીત સંત અખંડ પૃથ્વી ઉપર વિચરે છે એ જ અનંત જીવો માટે મોક્ષનું દ્વાર છે અને તે એક જ હોય; અનાદિ અક્ષરબ્રહ્મ એક જ હોવાથી ભગવાનનું પ્રગટપણું પણ સ્વાભાવિક રીતે એક જ દ્વારા રહે. એક કરતાં વધારે ભગવાન થાય તો જગતની સ્થિતિ એક જાતની ન રહે એમ વચનામૃતમાં મહારાજે ઉદાહરણો સાથે કહ્યું છે; તેવી જ રીતે એક કરતાં વધારે સંતો દ્વારા ભગવાન પ્રગટ રહે તો આત્યંતિક કલ્યાણની અવ્યવસ્થા ઊભી થાય—આ માટે રાજાની ગાદીના વારસદાર જેવી ઉપમા અપાઈ છે કે ગાદી એક જ હોય તેમ પ્રગટપણાની ગાદીમાં એકી સાથે અનેક ન હોઈ શકે; સંપ્રદાયમાં સદ્ગુણોથી વિભૂષિત ઘણા સંતો-ભક્તો શોભા છે પરંતુ ભગવાનના અનંત કલ્યાણકારી ગુણોનું ધારક સ્વરૂપ એક જ હોય. નિષ્કુળાનંદ સ્વામીના “બીજા ગુણવાન તો ઘણા મળશે, પણ નિ મળે હરિના મળેલ” પદ દ્વારા “હરિના મળેલ” શબ્દનું સ્પષ્ટીકરણ કરવામાં આવે છે: શ્રીજીમહારાજને મળેલા લાખો હરિભક્તો અને પાંચસો પરમહંસો હતા અને તેઓ અસાધારણ ગુણો-સામર્થ્યવાળા હતા, પરંતુ “હરિના મળેલ”નો અર્થ એ બધા દ્વારા આત્યંતિક કલ્યાણ કે બ્રહ્મરૂપ થવાની વાત નથી; જો માત્ર હયાતીના મળેલાઓ દ્વારા જ કલ્યાણ માનીએ તો તેમના પછી માર્ગ બંધ થઈ જાય, જે મહારાજને અભિપ્રેત નથી. તેથી “હરિના મળેલ”નો અર્થ શ્રીહરિ સાથે અપૃથક્સિદ્ધ સંબંધથી જોડાયેલ એવો અર્થ આપીને જણાવે છે કે એવો સંબંધ અક્ષરબ્રહ્મને જ છે, બીજા કોઈને નથી; અક્ષરબ્રહ્મ એક જ છે તેથી પ્રગટપણું પણ એક સ્વરૂપે જ રહે. ગુણાતીતાનંદ સ્વામીની વાત “જે સમયમાં જેને હાથ કલ્યાણ કરવાનું ભગવાને સોંપ્યું હોય તેનાથી કલ્યાણ થાય” અને પરિક્ષિત-શુકજીનું ઉદાહરણ, તેમજ કેશવપ્રસાદજી મહારાજને “કલ્યાણની કૂંચી” આપ્યાની વાત દ્વારા એ જ દર્શાય છે કે પાંચસો પરમહંસોમાંથી ગુણાતીતાનંદ સ્વામીને સાંપેલ કલ્યાણની કૂંચી આજ પર્યત ગુણાતીત ગુરુપરંપરામાં જળવાયેલી છે અને જીવતો જાગતો વેલો તરીકે તે જ અનંત જીવોને બ્રહ્મરૂપ કરી અક્ષરધામના અધિકારી બનાવે છે. ઇતિહાસની સાક્ષીરૂપે જણાવે છે કે સાધુતાવાળા, અલૌકિક સ્થિતિવાળા સંતો ઘણા એકી સાથે હોવા છતાં શ્રીજીમહારાજના અખંડ ધારક અને મોક્ષના દ્વારરૂપ સ્વરૂપ સર્વકાળે એક જ રહ્યું છે અને બીજા મોટા મોટા તેમાં જોડાયા છે. કેટલાક અક્ષર અને પુરુષોત્તમ બંને સ્વરૂપો પૃથ્વી પર પ્રગટ વિચરે એમ માને છે, પરંતુ મહારાજે ઉદ્બોધેલ તત્ત્વજ્ઞાન અનુસાર મહારાજ ગુણાતીત દ્વારા જ પ્રગટ રહે છે; એક વાર અંતર્ધાન પછી વારંવાર અક્ષરબ્રહ્મ સાથે પ્રગટ થતા નથી, પણ અક્ષરબ્રહ્મ દ્વારા જ અનંત જીવોનું કલ્યાણ કરે છે. આ એક-પ્રગટ સ્વરૂપ પ્રત્યેની દઢ નिष्ठા માટે વચનામૃતમાં પતિવ્રતા જેવી દઢ પ્રીતિની વાત આપવામાં આવી છે. પછી “ગુણાતીત સંતનાં લક્ષણો” વિભાગમાં મુમુક્ષુએ પ્રગટ સ્વરૂપને ઓળખવા માટે શાસ્ત્રોમાં કહેલાં લક્ષણો જાણવાની અનિવાર્યતા બતાવી છે; કેવળ કપડાં, વાકછટા, વાચ્યાર્થ જ્ઞાન, લૌકિક કળાકૌશલ્ય, સિદ્ધિ કે ચમત્કારોથી ભોળવાઈને પ્રગટ સ્વરૂપ માની પ્રસંગ કરવાથી અક્ષરધામને બદલે નરકની પ્રાપ્તિ થાય—એવી ચેતવણી સાથે સાચા સંતનું પારખું કરવાની વાત નિષ્કુળાનંદ અને બ્રહ્માનંદ સ્વામીના પદોમાં છે. શાસ્ત્રીય દૃષ્ટિએ ગીતા, રામાયણ, શ્રીમદભાગવત તથા વચનામૃતમાંથી ગુણાતીત સંતનાં લક્ષણોનું સંકલન રજૂ થાય છે: ઇન્દ્રિયો-અંતઃકરણ સહિત માયાના ગુણોની ક્રિયા દાબીને વર્તવું, ભગવાન સંબંધી ક્રિયાને જ કરવી, પંચવર્તમાનમાં દઢ રહેવું, પોતાને બ્રહ્મરૂપ માનવું અને પુરુષોત્તમની ઉપાસના કરવી, નિષ્કામ-નિર્લોભ-નિર્માન-નિઃસ્વાદ-નિઃસ્નેહ જેવી લક્ષણો, દેહાભિમાન રહિતતા, વૈરાગ્ય, ભગવાનનું અલ્પ વચન પણ મહત્ માનવું, અહંમમત્વનો ત્યાગ, સર્વ વાસનાનો ત્યાગ, સ્વધર્મમાં રહી ભગવાનને ભજવું, સ્વધર્મ-જ્ઞાન-વૈરાગ્ય-માહાત્મ્યજ્ઞાન સહિત ભક્તિથી ભાગવત ધર્મનું પોષણ અને મોક્ષનું દ્વાર ઉઘાડું થવું, તથા મન ભગવાનમાં આસક્ત થઈ વિષયથી ટાઢું ઊનું ન થવું—આદિ લક્ષણો દ્વારા ગુણાતીત સંત ઓળખવાનો માર્ગ બતાવાયો છે. ગુણાતીતાનંદ સ્વામી દ્વારા પણ વડવાનળ જેવા સંતનાં લક્ષણો, વર્ત અને ભગવાનની મૂર્તિને અખંડ ધારવું, “સત્સંગ શબ્દનો અર્થ”, ઘણાક જીવને ભગવાન ભજાવવું અને પોતે શુદ્ધ રહેવું, આજ્ઞા લોપ ન કરવી—આદિનો ઉલ્લેખ છે. અંતે “ગુણાતીત સંતનો મહિમા” તરફ પ્રવેશ કરીને કહે છે કે જેના દ્વારા ભગવાન અખંડ પ્રગટ રહી અનંત જીવોનું આત્યંતિક કલ્યાણ કરે છે તેવા ગુણાતીત સંતનો મહિમા વચનામૃત, સ્વામીની વાતો, અન્ય શાસ્ત્રો અને કવિઓનાં પદોમાં અપરંપાર કહ્યો છે.
────────────────────
2) ONLY QUOTES
────────────────────
* “શ્રીજીમહારાજના અંતર્ધાન પછી પ્રગટપણું કેવી રીતે ?”
* “શ્રીજીમહારાજ આ લોકમાં લૌકિક દષ્ટિએ તો સં. ૧૮૮૬ના જેઠ સુદ ૧૦ના દિવસે અંતર્ધાન થયા.”
* “તેમની પ્રત્યક્ષ મૂર્તિનાં દર્શન તે પછી ભક્તોને થયાં નહીં.”
* “તો તેમને તે પછી પ્રગટ કેવી રીતે માનવા ?”
* “જેને જ્ઞાનદૃષ્ટિ છે એવા ભક્તને મતે તો ભગવાન ક્યારેય પરોક્ષ થતા જ નથી.”
* “જેમ શ્રીકૃષ્ણ ભગવાને દેહ મૂક્યો ત્યારે...”
* “અને જે જ્ઞાની હતા તેણે તો એમ જાણ્યું જે અહીંથી અંતર્ધાન થઈને બીજે ઠેકાણે જણાણા છે.” (વચ. પં. ૭)
* “આ રીતે અનંતકાળ સુધી જીવોના આત્યંતિક કલ્યાણ માટે શ્રીજી-મહારાજ સ્થૂળ રીતે અંતર્ધાન થઈ બીજે ઠેકાણે એટલે કે મૂળ અક્ષરબ્રહ્મ દ્વારા આ લોકમાં દર્શાયા.”
* “પુરુષોત્તમ ભગવાન જે તે સર્વમાં કારણપણે અંતર્યામીરૂપે પ્રવેશ કરીને રહ્યા છે.”
* “...પણ પાત્રની તારતમ્યતાએ કરીને સામર્થિમાં તારતમ્યપણું છે.'' (વચ. ગ.પ્ર. ૪૧)”
* “તેથી શ્રીજીમહારાજ અક્ષરબ્રહ્મ દ્વારા જ પૃથ્વી પર પ્રગટ રહે છે.”
* “...બ્રહ્મરૂપ થઈને પરબ્રહ્મની ભક્તિ કરવાનો આદેશ આપ્યો છે”
* “...ધામરૂપ જે અક્ષર તે રૂપે પોતે રહીને પુરુષોત્તમની ઉપાસના કરવાનું કહ્યું છે.”
* “તેથી એ સિદ્ધ થાય છે કે બ્રહ્મરૂપ થવા કે ઉત્તમ નિર્વિકલ્પ નિશ્ચય માટે ધામરૂપ અક્ષરનો પ્રસંગ અનિવાર્ય છે.”
* “બીજા મુક્તના પ્રસંગથી નિર્વિકલ્પ નિશ્ચય સિદ્ધ થતો નથી.”
* “વેદ એ બ્રહ્મનું ગાન કરે છે. તે કલ્યાણનો માર્ગ પણ એ (બ્રહ્મ) થકી જ છે.” (વેદરસઃ પૃ. ૧૬૫)
* “તેમાં (વચનામૃતમાં) મોક્ષનું દ્રાર સંતને જ કહેલા છે, તે અનાદિ સંત મૂળ અક્ષરમૂર્તિ ગુણાતીતાનંદ સ્વામીને મહારાજે કહ્યા છે.''”
* “મહારાજના અંતર્ધાન થયા પછી તેમના ભૌતિક દેહનો લક્ષ્મી-વાડીમાં અગ્નિસંસ્કાર થયો.”
* “'આ ધ્રોનું જીવન જળ છે તેથી કેવી લીલી પલ્લવ છે જ્યારે, આપણું જીવન મહારાજ હતા તે તો ગયા.'”
* “'સ્વામી ! શોક શા માટે કરો છો? હું ક્યાં ગયો છું. હું તો તમારામાં અખંડ રહ્યો છું, અખંડ રહ્યો છું, અખંડ રહ્યો છું.'”
* “એ રીતે શ્રીજીમહારાજે અક્ષરબ્રહ્મ ગુણાતીતાનંદ સ્વામી દ્વારા પોતાનું પ્રગટપણું રાખીને...”
* “હું ચિરંજીવી છું ને તમારા બધાના દેહ પાંચ-દસ વરસમાં પડી જશે.'' (સ્વા.વા. ૫/૬૭)”
* “...વર્તમાનકાળે પરમ પૂજ્ય પ્રગટ બ્રહ્મસ્વરૂપ મહંત સ્વામી મહારાજ દ્વારા પ્રગટ રહીને પોતાની મૂર્તિનું સુખ આપી રહ્યા છે.”
* “પ્રગટપણું એક જ દ્વારા”
* “ગુણાતીત સંત, અખંડ પૃથ્વી ઉપર વિચરે છે એ જ અનંત જીવોને માટે મોક્ષનું દ્વાર છે અને તે એક જ હોય.”
* “ભગવાનનું પ્રગટપણું અક્ષરબ્રહ્મ દ્રારા જ છે.”
* “એક કરતાં વધારે ભગવાન હોય તો શું પરિસ્થિતિ થાય તેનું વર્ણન કરતાં શ્રીજીમહારાજ વચનામૃતમાં કહે છે :”
* “ભગવાન ઘણાક થાય ત્યારે તો જગતની સ્થિતિ તે એક જાતની જ ન રહે.” (વચ. ગ.અં. ૩૯)
* “માટે સર્વ ક્રિયાના પ્રવર્તાવનારા અને સર્વના સ્વામી એક જ ભગવાન છે.” (વચ. ગ.અં. ૩૯)
* “તેવી જ રીતે એક કરતાં વધારે સંતો દ્વારા જો ભગવાન પ્રગટ રહેતા હોય તો આત્યંતિક કલ્યાણની અવ્યવસ્થા ઊભી થાય.”
* “જેમ એક રાજાને એકથી વધુ પુત્રો હોય છતાં ગાદીનો વારસદાર તો એક જ...”
* “ભગવાનના અનંત કલ્યાણકારી ગુણોનું ધારક સ્વરૂપ એક જ હોય.”
* “બીજા ગુણવાન તો ઘણા મળશે, પણ નિ મળે હરિના મળેલ;”
* “નિષ્કુલાનંદ એવા સંત સંબંધે, અનંતનાં પાપ બળેલ.'”
* “...“ભગવાનના મળેલ' એટલે ફક્ત શ્રીજીમહારાજની હયાતીના જ હોય એ અર્થ અભિપ્રેત નથી,”
* “...પણ “હરિના મળેલ' એટલે શ્રીહરિ સાથે અપૃથક્સિદ્ધ સંબંધથી જોડાયેલ.”
* “...એવો સંબંધ અક્ષરબ્રહ્મને જ છે. બીજા કોઈને નથી.”
* “જે સમયમાં જેને હાથ કલ્યાણ કરવાનું ભગવાને સોંપ્યું હોય તેનાથી કલ્યાણ થાય...” (સ્વા.વા. ૪/૪૮)
* “...જેમ પરીક્ષિતને શાપ થયો ત્યારે વ્યાસજી આદિ ઘણા મોટા હતા પણ શુકજી આવ્યા ત્યારે કલ્યાણ થયું.'' (સ્વા.વા. ૪/૪૮)”
* “...સ્વામિનારાયણે કલ્યાણની કૂંચી અમને સોંપી છે.”
* “...કલ્યાણની કૂંચી આજ પર્યત ગુણાતીત ગુરુપરંપરામાં જળવાયેલ છે.”
* “...સર્વકાળે એક જ રહ્યું છે...”
* “...શ્રીજીમહારાજ ગુણાતીત દ્વારા જ પ્રગટ રહે છે...”
* “...ભવિષ્યમાં પણ એક જ દ્વારા રહેશે...”
* “જેવે રૂપે કરીને ભગવાનનું દર્શન પોતાને થયું છે ને તે સંગાથે જેને પતિવ્રતા જેવી દઢ પ્રીતિ બંધાણી છે...” (વચ. ગ.અં. ૧૬)
* “ગુણાતીત સંતનાં લક્ષણો”
* “...કેવળ કપડાંથી... કે એવાં બાહ્ય લક્ષણોથી અથવા કોઈ સિદ્ધિ કે ચમત્કારોથી ભોળવાઈને...”
* “...અક્ષરધામને બદલે નરકની પ્રાપ્તિ થાય.”
* “સાચા સંતનાં અંગ એંધાણ રે, જોઈ લેવા જીવડિયે,”
* “જેને મળવે માન્યું કલ્યાણ રે, તેને જોવા ઘડિઘડિયે.”
* “જડબુદ્ધિ જીવ, પ્રભુપદને ઇચ્છે તો કર સંતનું પારખું,”
* “રંગપીતપણે, સોનું ને પિત્તળ ન હોય એક સરખું.'”
* “તસ્માદ્ गुरु प्रपद्येत जिज्ञासु: श्रेय उत्तमम्।”
* “...गुरु प्रपद्येत...”
* “ભગવાનની પેઠે સેવા કરવા યોગ્ય એવા જે સંત તે કેવા હોય તો...” (વચ. ગ.અં. ૨૬)
* “...પંચવર્તમાનમાં દઢ રહેતા હોય ને પોતાને બ્રહ્મરૂપ માને...” (વચ. ગ.અં. ૨૬)
* “શાસ્ત્રે કહ્યાં જે નિષ્કામ, નિર્લોભ, નિર્માન, નિઃસ્વાદ, નિઃસ્નેહ ઇત્યાદિક સંતનાં લક્ષણો જ્યાં દેખાય...” (વચ. ગ.અં. ૨૭)
* “...એવા જે સંત તેને ને ભગવાનને સાક્ષાત્ સંબંધ હોય.'' (વચ. ગ.અં. ૨૭)
* “...તેનાં વચનમાં મન કર્મ વચને વર્તવું.'' (વચ. ગ.અં. ૩૮)
* “...દેહ ને દેહના સંબંધીને વિષે અહંમમત્વનો ત્યાગ...” (વચ. ગ.પ્ર. ૪૪)
* “...મોક્ષનું જે દ્રાર તે પણ એવા સાધુના પ્રસંગ થકી ઉઘાડું થાય છે.'' (વચ. ગ.પ્ર. પ૪)
* “જેનું મન ભગવાનને વિષે આસક્ત થયું છે... તેને જ સાધુ જાણવા.'' (વચ. ગ.મ. ૨૩)
* “...લગાર આજ્ઞા લોપે નહીં એવા હોય।” (સ્વા.વા. ૫/૧૪૨)
* “ગુણાતીત સંતનો મહિમા”
────────────────────
3) ONLY PRASANG (IN SUMMARY FORMAT)
────────────────────
* શ્રીજીમહારાજે વચનામૃતમાં શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનના દેહત્યાગ પછી રુક્મિણી આદિક પત્નીઓના વર્તનનો ઉદાહરણ આપીને સમજાવ્યું કે અજ્ઞાનીને ભગવાનનો નાશ લાગ્યો, જ્યારે જ્ઞાનીને અંતર્ધાન થઈ બીજે ઠેકાણે જણાયા એમ લાગ્યું; આ પ્રસંગ દ્વારા “જ્ઞાનદૃષ્ટિ” ધરાવનાર માટે ભગવાન ક્યારેય પરોક્ષ થતા નથી એવો સિદ્ધાંત સ્થાપિત થયો.
* મહારાજના અંતર્ધાન પછી લક્ષ્મી-વાડીમાં ભૌતિક દેહનો અગ્નિસંસ્કાર થયો અને ત્યારબાદ ગુણાતીતાનંદ સ્વામી તુંબડી લઈ બહિભૂંમિ જતા હતા ત્યારે રસ્તામાં લીલી ધ્રો જોઈ “આ ધ્રોનું જીવન જળ છે… આપણું જીવન મહારાજ હતા તે તો ગયા” એવો વિચાર આવતાં તેમને મૂર્છા આવી; તરત શ્રીજીમહારાજે દર્શન આપી ઉઠાડ્યા, ભેટીને કહ્યું કે “સ્વામી! શોક શા માટે કરો છો? હું ક્યાં ગયો છું… હું તો તમારામાં અખંડ રહ્યો છું” એમ ત્રણ વખત દૃઢ કરાવ્યું—આ પ્રસંગથી મહારાજનું અખંડ પ્રગટપણું ગુણાતીતાનંદ સ્વામી દ્વારા રહે છે એવો અર્થ સજીવ થાય છે.
* ગુણાતીતાનંદ સ્વામીની વાતોમાં “જે સમયમાં જેને હાથ કલ્યાણ કરવાનું ભગવાને સોંપ્યું હોય તેનાથી કલ્યાણ થાય” કહી પરિક્ષિતના શાપ સમયે વ્યાસજી આદિ મોટા હોવા છતાં શુકજી આવ્યા ત્યારે કલ્યાણ થયું એવો પ્રસંગ આપીને બતાવાયું કે ભગવાન દ્વારા નિમિત્ત બનેલો જે મહાત્મા હોય તેનાથી જ તે સમયે કલ્યાણનો માર્ગ સક્રિય રીતે સિદ્ધ થાય છે.
* અક્ષરમૂર્તિ ગુણાતીતાનંદ સ્વામીએ અમદાવાદમાં કેશવપ્રસાદજી મહારાજને ખજાનાની કૂંચીઓ જેવી ઉપમા આપીને કહ્યું કે જેમ તમારા પિતાએ કૂંચીઓ તમને આપી છે તેમ સ્વામિનારાયણે કલ્યાણની કૂંચી અમને સોંપી છે; આ પ્રસંગથી “કલ્યાણની કૂંચી” એક નિશ્ચિત પરંપરામાં જળવાયેલી રહે છે એવી દૃઢતા સ્થાપિત થાય છે.
────────────────────
4) LAST-MINUTE REVISION POINTS (STRICT WORD RULE)
────────────────────
* શ્રીજીમહારાજના અંતર્ધાન પછી પ્રગટપણું
* લૌકિક દષ્ટિએ
* સં. ૧૮૮૬
* જેઠ સુદ ૧૦
* અંતર્ધાન થયા
* પ્રત્યક્ષ મૂર્તિનાં દર્શન
* ભક્તોને થયાં નહીં
* પ્રગટ કેવી રીતે માનવા
* સ્વધામ ગમન
* જીવના કલ્યાણની વ્યવસ્થા
* જ્ઞાનદૃષ્ટિ
* ભગવાન ક્યારેય પરોક્ષ થતા જ નથી
* શ્રીકૃષ્ણ ભગવાને દેહ મૂક્યો
* રુક્મિણી આદિક
* અજ્ઞાની
* નાશ થઈ ગયા
* જ્ઞાની
* અંતર્ધાન થઈને બીજે ઠેકાણે જણાણા છે
* અનંતકાળ સુધી
* આત્યંતિક કલ્યાણ
* સ્થૂળ રીતે અંતર્ધાન
* મૂળ અક્ષરબ્રહ્મ દ્વારા
* આ લોકમાં દર્શાયા
* પુરુષોત્તમ ભગવાન
* કારણપણે અંતર્યામીરૂપે પ્રવેશ
* પાત્રની તારતમ્યતા
* સામર્થિમાં તારતમ્યપણું
* અક્ષર
* પુરુષપ્રકૃતિ
* પ્રધાનપુરુષ
* સમ્યકૃપણે સમગ્ર સામર્થિએ યુક્ત
* અક્ષરબ્રહ્મમાં જેવા ભગવાન રહે છે
* મુક્તાદિકમાં પણ નથી રહેતા
* અક્ષરબ્રહ્મ દ્વારા જ પૃથ્વી પર પ્રગટ રહે છે
* બ્રહ્મરૂપ થઈને
* પરબ્રહ્મની ભક્તિ
* ઉત્તમ નિર્વિકલ્પ નિશ્ચય
* ધામરૂપ જે અક્ષર
* અક્ષરનો પ્રસંગ અનિવાર્ય
* માયાનું કપટ ટાળીને
* માહાત્મ્યજ્ઞાને સહિત નિશ્ચય
* અક્ષરબ્રહ્મ આવશ્યક
* બીજા મુક્તના પ્રસંગથી
* નિર્વિકલ્પ નિશ્ચય સિદ્ધ થતો નથી
* અક્ષરબ્રહ્મને પોતાની સાથે પૃથ્વી ઉપર લાવ્યા છે
* ઓળખાણ પણ કરાવી છે
* વેદરસ
* વેદ એ બ્રહ્મનું ગાન કરે છે
* કલ્યાણનો માર્ગ પણ એ (બ્રહ્મ) થકી જ છે
* વચનામૃતમાં લખેલા આશીર્વાદમાં
* બ્રહ્મસ્વરૂપ યોગીજી મહારાજ
* મોક્ષનું દ્રાર સંતને જ કહેલા છે
* અનાદિ સંત
* મૂળ અક્ષરમૂર્તિ ગુણાતીતાનંદ સ્વામી
* ગુણાતીતાનંદ સ્વામી દ્વારા જ
* લક્ષ્મી-વાડીમાં અગ્નિસંસ્કાર થયો
* તુંબડી
* બહિભૂંમિ
* લીલી ધ્રો
* આપણું જીવન મહારાજ હતા તે તો ગયા
* મૂર્છા
* દર્શન આપી
* ભેટીને કહ્યું
* સ્વામી ! શોક શા માટે કરો છો?
* હું ક્યાં ગયો છું
* હું તો તમારામાં અખંડ રહ્યો છું
* અક્ષરધામના અધિકારી બનાવ્યા
* ગુણાતીતાનંદ સ્વામીના અંતર્ધાન પછી
* અક્ષરબ્રહ્મની જ પરંપરા દ્વારા
* હું ચિરંજીવી છું
* દેહ પાંચ-દસ વરસમાં પડી જશે
* ગુણાતીત-ગુરુપરેપરામાં
* ભગતજી મહારાજ
* શાસ્ત્રીજી મહારાજ
* યોગીજી મહારાજ
* પ્રમુખસ્વામી મહારાજ
* વર્તમાનકાળે
* પ્રગટ બ્રહ્મસ્વરૂપ મહંત સ્વામી મહારાજ
* પોતાની મૂર્તિનું સુખ
* પ્રગટપણું એક જ દ્વારા
* અક્ષરબ્રહ્મ સ્વરૂપ ગુણાતીત સંત
* અખંડ પૃથ્વી ઉપર વિચરે છે
* મોક્ષનું દ્વાર
* એક જ હોય
* અનાદિ અક્ષરબ્રહ્મ એક જ છે
* પ્રગટપણું પણ એક જ દ્વારા
* ભગવાન ઘણાક થાય
* જગતની સ્થિતિ
* ઉત્પતિ
* પ્રલય
* વરસાદ
* તલભાર પણ ફેર પડતો નથી
* સર્વ ક્રિયાના પ્રવર્તાવનારા
* સર્વના સ્વામી એક જ ભગવાન છે
* એક કરતાં વધારે સંતો દ્વારા
* આત્યંતિક કલ્યાણની અવ્યવસ્થા
* એક રાજા
* ગાદીનો વારસદાર
* એક જ
* પ્રગટપણાની ગાદી
* એકી સાથે અનેક ન હોઈ શકે
* સદ્ગુણોથી વિભૂષિત
* ઘણા સંતો-ભક્તો
* સંપ્રદાયની શોભા
* અનંત કલ્યાણકારી ગુણોનું ધારક સ્વરૂપ
* નિષ્કુળાનંદ સ્વામીએ લખ્યું છે
* બીજા ગુણવાન તો ઘણા મળશે
* નિ મળે હરિના મળેલ
* અનંતનાં પાપ બળેલ
* ભગવાનના મળેલ
* પાંચસો પરમહંસો
* હરિભક્ત
* અગતરાઈના પર્વતભાઈ
* ગઢડાના દાદાખાચર
* નેનપુરના દેવજી ભક્ત
* મુક્તાનંદ સ્વામી
* ગોપાળાનંદ સ્વામી
* નિત્યાનંદ સ્વામી
* બ્રહ્માનંદ સ્વામી
* પ્રેમાનંદ સ્વામી
* નિષ્કુળાનંદ સ્વામી
* વ્યાપકાનંદ સ્વામી
* સચ્ચિદાનંદ સ્વામી
* સ્વરૂપાનંદ સ્વામી
* “હરિના મળેલ”
* હયાતીના જ હોય એ અર્થ અભિપ્રેત નથી
* શ્રીહરિ સાથે અપૃથક્સિદ્ધ સંબંધથી જોડાયેલ
* એવો સંબંધ અક્ષરબ્રહ્મને જ છે
* અક્ષરબ્રહ્મ એક જ છે
* જે સમયમાં જેને હાથ કલ્યાણ કરવાનું ભગવાને સોંપ્યું હોય
* પરીક્ષિતને શાપ
* વ્યાસજી
* શુકજી
* કલ્યાણની કૂંચી
* ખજાનાની કૂંચીઓ
* સ્વામિનારાયણે કલ્યાણની કૂંચી અમને સોંપી છે
* ગુણાતીત ગુરુપરંપરામાં જળવાયેલ છે
* આ સંપ્રદાયનો ઇતિહાસ
* સાધુતાવાળા
* અલૌકિક સ્થિતિવાળા
* નિરાવરણ સ્થિતિવાળા
* આશ્ચર્યકારક એશ્ચર્યયુક્ત સંતો
* અખંડ ધારક
* મોક્ષના દ્વારરૂપ
* સર્વકાળે એક જ રહ્યું છે
* તત્ત્વજ્ઞાન અનુસાર
* ગુણાતીત દ્વારા જ પ્રગટ રહે છે
* પતિવ્રતા જેવી દઢ પ્રીતિ
* મોટા મોટા બીજા મુક્ત સાધુ
* પ્રીતિ થાય જ નહી
* ગુણાતીત સંતનાં લક્ષણો
* મુમુક્ષુએ જાણવાં જોઈએ
* શાસ્ત્રોમાં કહ્યાં
* તેમનો આશ્રય
* આત્યંતિક કલ્યાણ થાય
* કેવળ કપડાંથી
* વાકૂછટાથી
* વાચ્યાર્થ જ્ઞાનથી
* લૌકિક કળાકૌશલ્યથી
* બાહ્ય લક્ષણોથી
* સિદ્ધિ
* ચમત્કારોથી
* અક્ષરધામને બદલે નરકની પ્રાપ્તિ થાય
* સાચા સંતનાં અંગ એંધાણ રે
* સંતનું પારખું
* સોનું ને પિત્તળ
* ગીતા
* સ્થિતપ્રજ્ઞનાં લક્ષણો
* પ્રિય ભક્તનાં લક્ષણો
* ગુણાતીત સંતનાં લક્ષણો
* રામાયણ
* નારી નયન શર
* ઘોર ક્રોધ
* લોભ પાશ
* શ્રીમદૂભાગવત
* गुरु प्रपद्येत
* ગુરુનું શરણું સ્વીકારવું
* વચનામૃત
* ભગવાનની પેઠે સેવા કરવા યોગ્ય એવા જે સંત
* ઇન્દ્રિયો અંતઃકરણ
* માયાના ગુણ
* દાબીને વર્તે
* ભગવાન સંબંધી ક્રિયા
* પંચવર્તમાનમાં દઢ
* બ્રહ્મરૂપ માને
* પુરુષોત્તમ ભગવાનની ઉપાસના
* નિષ્કામ, નિર્લોભ, નિર્માન, નિઃસ્વાદ, નિઃસ્નેહ
* સાક્ષાત્ સંબંધ
* દેહાભિમાને રહિત
* વૈરાગ્યે યુક્ત
* અલ્પ વચન
* મહત્ વચન
* મન કર્મ વચને વર્તવું
* વર્ણનું કે આશ્રમનું માન
* અહંમમત્વનો ત્યાગ
* આત્માને બ્રહ્મરૂપ
* સર્વ વાસનાનો ત્યાગ
* સ્વધર્મમાં રહ્યો
* ભાગવત ધર્મનું પોષણ
* મોક્ષનું દ્રાર ઉઘાડું થાય છે
* મન ભગવાનને વિષે આસક્ત
* વિષયને યોગે કરીને
* ટાઢું ઊનું
* તેને જ સાધુ જાણવા
* વડવાનળ જેવા સંતનાં લક્ષણ
* વર્ત
* ભગવાનની મૂર્તિને અખંડ ધારે
* સત્સંગ શબ્દનો અર્થ
* આજ્ઞા લોપે નહીં
* ગુણાતીત સંતનો મહિમા
────────────────────
SUMMARY
────────────────────
આ વિભાગમાં શ્રીજીમહારાજ, ગુણાતીતાનંદ સ્વામી, પરમહંસો, પરોક્ષ ભક્ત-કવિઓ અને પરોક્ષ શાસ્ત્રોના પ્રમાણોથી “ગુણાતીત સંતનો મહિમા” બહુ વ્યાપક રીતે સ્થાપિત કરવામાં આવ્યો છે. શ્રીજીમહારાજના શ્રીમુખે એવો નિષ્ઠાવાળો યથાર્થ ભગવાનનો ભક્ત ભગવાનનાં દર્શનતુલ્ય ગણાયો છે; એવા મોટા સંતના દર્શનથી અનંત પતિત જીવનો ઉદ્ધાર થાય છે અને એવા સંત થકી ભગવાન અથવા ભગવાનના ધામ અણુમાત્ર છેટે નથી—એવું દર્શન થતાં સાક્ષાત્કાર ભગવાનનું દર્શન થયું એમ માનવું કહ્યું છે. વચનામૃતમાં વધુમાં સમજાવ્યું છે કે જ્ઞાન-ભક્તિ-વૈરાગ્યાદિક અનંત શુભ ગુણોવાળા ભક્તના હૃદયમાં ભગવાન નિવાસ કરે છે અને એ ભક્ત ભગવાનના પ્રતાપે અનંત એશ્ચર્ય પામીને અનંત જીવોનો ઉદ્ધાર કરે છે; એ સંતની સર્વે ઇન્દ્રિયોમાં ભગવાન રહ્યા હોવાથી તે સંત બ્રહ્માંડમાં સર્વે જીવોની ઇન્દ્રિયો-નેત્ર-પગ વગેરેને પ્રકાશ અને શક્તિ આપવા સમર્થ બને છે અને સર્વ જગતના આધારરૂપ કહેવાય. આવી રીતનો સાધુ થયો એટલે સાધુ થકી બીજી કોઈ મોટી પદવી નથી—ભગવાનના પ્રતાપ જેવો જ સાધુનો પ્રતાપ કહેવાયો છે; “વડવાનળ અગ્નિ જેવા” સિદ્ધદશાવાળા પરમ એકાંતિક સાધુ ખારા જીવને પણ મીઠા કરી શકે એમ તેમના પરિવર્તક સામર્થ્યનું વર્ણન છે. તેથી ભગવાનની સેવા, આજ્ઞાપાળન, પ્રસન્નતા અથવા સમાગમથી જે ફળ થાય તે જ ગુણાતીત સંત થકી પણ થાય એવું સ્પષ્ટ કરીને “એવા સાધુની સેવા કરે તો ભગવાનની સેવા કર્યા તુલ્ય ફળ થાય છે” તથા ભગવાન અને ઉત્તમ લક્ષણવાળા સંતની અતિ પ્રેમે સરખી સેવા કરવાથી કનિષ્ઠ ભક્ત પણ આ જ જન્મે ઉત્તમ ભક્ત થાય એવી દૃઢ વાત કહેવામાં આવી છે. મોટાપુરુષના રાજીપાથી મલિન સંસ્કારો નાશ પામે, રાંક રાજા થાય, ભૂંડાં પ્રારબ્ધ રૂડાં થાય અને વિઘ્ન નાશ પામે—એવું સંતપ્રસન્નતાનું પરિણામ બતાવ્યું છે; સાથે “સત્પુરુષને વિષે દેઢ પ્રીતિ”ને આત્મદર્શન, સત્પુરુષનો મહિમા જાણવું અને પરમેશ્વરનું સાક્ષાત્ દર્શન થવાનું સાધન તરીકે મૂક્યું છે. અંતે “સંતનો સમાગમ”ને પરમ ચિંતામણિ અને કલ્પવૃક્ષ તરીકે મૂલ્ય આપ્યું છે. પછી ગુણાતીતાનંદ સ્વામીના શ્રીમુખે “મોટા છે, ભગવાનના મળેલા છે”થી માંડીને તેમના વચનમાં વર્તે, ભીડો ખમે, ભગવાન એને વશ છે, અભિપ્રાયના જાણનારા, મોક્ષના દાતા, દર્શને પંચમહાપાપ બળી જાય, કાળ-કર્મ-માયા કંપે, અવિનાશી ધામને પમાડે, અંતર્યામી-સર્વજ્ઞ, મનુષ્ય જેવા દેખાય છે પણ મનુષ્ય જેવા નથી, ભગવાન એના ભેળા રહ્યા છે, કતા થકા અકર્તા, વૃક્ષની પેઠે દેહ પરને અર્થ, અને “કામીલ, કાબીલ...” જેવા ગુણલક્ષણો સુધી અત્યંત વિસ્તૃત મહિમાવર્ણન આવ્યું છે; અને “સર્વ કરતાં સંત મોટા” કહી આધારક્રમ બતાવીને એવો મોટો ભગવાન જેને સંત હૃદયમાં અખંડ ધારે છે તેથી સંત મોટા છે એમ સમજાવ્યું છે. ત્યારબાદ પરમહંસોનાં પદોમાં નિષ્કુળાનંદ સ્વામીના પુરુષોત્તમપ્રકાશ, ચોસઠપદી અને ભક્તચિંતામણિમાં સંતમાં ભગવાનનું સાક્ષાત્ વાસ, સંત-ભગવાનની અભેદાનુભૂતિ, સંતકૃપાથી સુખ-કાર્ય-પૂરણ પુરુષોત્તમ ધામ, સંત સમાન એકે નહિ—એવું સંતકૃપા અને સંતસેવાનો સર્વોચ્ચ સ્થાન દર્શાવાયું છે; તેમજ “સંત તે સ્વયં હરિ” જેવા પદો અને મુક્તાનંદ, બ્રહ્માનંદ, પ્રેમાનંદ સ્વામીના કીર્તનો દ્વારા “પ્રગટ મુરારી”નું મિલન સંતસોબતથી થાય અને સંત પરમ હિતકારી છે એવી ભાવધારા દેખાય છે. આગળ પરોક્ષ ભક્ત-કવિઓ (નરસિંહ મહેતા, તુલસીદાસ, પ્રીતમ, કબીર વગેરે) સંતને ભગવાનતુલ્ય કહી સંતચરણમાં તીર્થમહિમા, સંત-હરિજન એકતા, “સંત સાહબ કછુ અંતર નાહી” જેવી વાતો દ્વારા સંતમહિમાને પુષ્ટ કરે છે. પરોક્ષ શાસ્ત્રપ્રમાણોમાં શ્વેતાશ્વતરોપનિષદ, ભાગવત વગેરેમાંથી ગુરુરૂપ હરિમાં પ્રતીતિથી સર્વ અર્થ પ્રાપ્ત, સાધુ-ભગવાન હૃદયસંબંધ, અને સંતચરણરજની કામના જેવા શ્લોકો આપીને સંતની પરમ પવિત્રતા અને મહાત્મ્ય દર્શાવાયું છે. તેમ છતાં અંતિમ ભાગમાં એક મહત્વનો સંતુલિત નિષ્કર્ષ મૂકાયો છે કે ગુણાતીત સંત ભગવાનનું પ્રગટ સ્વરૂપ હોવા છતાં સદા સ્વામી-સેવકભાવથી શ્રીજીમહારાજને ઉપાસે છે; સંતનું સામર્થ્ય, એશ્ચર્ય, પ્રતાપ, મહિમા બધું પુરુષોત્તમ નારાયણને લઈને છે, સંત કદી પોતે ભગવાન થઈ જતા નથી, પરંતુ તેમાં ભગવાનનો સાક્ષાત્કારપણે સમ્યક્ વાસ હોવાથી તેમના દર્શને ભગવાનનું દર્શન થાય છે; તાત્ત્વિક રીતે પુરુષોત્તમ નારાયણ બ્રહ્મથી પર, બ્રહ્મના પણ કારણ-આધાર-પ્રેરક છે. ગુરુપરંપરાના મહાન સંતોએ ક્યારેય ભગવાન હોવાનો દાવો કર્યો નથી—વરતાલની સભામાં ગુણાતીતાનંદ સ્વામીના અપમાનના પ્રસંગે “કોઈનાથી ભગવાન થવાતું નથી. ભગવાન તો એક શ્રીજીમહારાજ છે” કહી સ્પષ્ટતા કરી; શાસ્ત્રીજી મહારાજે પણ “અક્ષરપુરુષોત્તમના બળદિયા” કહી અને ભગવાન માનીને ભજન કરવાથી નરકની વાત કરી; ત્યારબાદ યોગીજી, પ્રમુખસ્વામી અને મહંત સ્વામી મહારાજે પણ દાસભાવે પરાભક્તિ કરી છે—એવું નિરહંકારી જીવનથી પ્રતીત થાય છે. અંતે સૂચન છે કે ભગવાન અક્ષરબ્રહ્મ દ્વારા પ્રગટ રહે છે; મૂળ અક્ષરનું સ્વરૂપ, મહિમા અને મોક્ષમાર્ગમાં તેની જરૂર જેવા મુદ્દાઓ આગળ જોશું.
────────────────────
2) ONLY QUOTES
────────────────────
“એવી નિષ્ઠાવાળો જે સંત છે તેના પગની રજને તો અમે પણ માથે ચઢાવીએ છીએ અને તેને દુખવતા થકા મનમાં બીએ છીએ અને તેનાં દર્શનને પણ ઇચ્છીએ છીએ...એવા યથાર્થ ભગવાનના ભક્ત છે તેનું દર્શન તો ભગવાનનાં દર્શનતુલ્ય છે અને એનાં દર્શને કરીને અનંત પતિત જીવનો ઉદ્ધાર થાય એવા એ મોટા છે.'' (વચ. ગ.પ્ર. ૩૭)”
“...તે સંત થકી ભગવાન અથવા ભગવાનના ધામ તે અણુમાત્ર છેટે નથી... એવા સંતનું દર્શન થયું ત્યારે એમ જાણવું જે, મને સાક્ષાત્કાર ભગવાનનું દર્શન થયું.'' (વચ. સા. ૧૦)”
“...તેનું સાધુપણું આવ્યું તેને ને પુરુષોત્તમ ભગવાનને કાંઈ છેટું રહેતું નથી.” (વચ. ગ.પ્ર. ૪૪)”
“...એવી જાતના જ્ઞાન, ભક્તિ, વૈરાગ્યાદિક જે અનંત શુભ ગુણ તેણે યુક્ત જે ભક્ત હોય તેના હૃદયમાં ભગવાન નિવાસ કરે છે.” (વચ. ગ.પ્ર. ૨૭)”
“...એમ એ સંતની સવે ઇન્દ્રિયોમાં ભગવાન રહ્યા છે, તે માટે એ સંત તો બ્રહ્માંડમાં સર્વે જીવોની ઇન્દ્રિયોને પ્રકાશ કરવાને સમર્થ થાય છે.” (વચ. ગ.પ્ર. ૨૭)”
“માટે એ સંત તો સર્વ જગતના આધારરૂપ છે.” (વચ. ગ.પ્ર. ૨૭)”
“જ્યારે એ ભગવાનને ભજીને આવી રીતનો સાધુ થયો ત્યારે સાધુ થકો બીજી કોઈ મોટી પદવી નથી.” (વચ. ગ.મ. ૨૨)”
“...ભગવાનનો પ્રતાપ છે તેવો જ એ સાધુનો પ્રતાપ છે.” (વચ. ગ.મ. ૨૨)”
“એવા જે (વડવાનળ અગ્નિ જેવા) મોટાપુરુષ છે તે સમુદ્રના જળ જેવા ખારા જીવ હોય તેને પણ મીઠા કરી નાખે છે...” (વચ. વર. ૩)”
“...વડવાનળ અગ્નિ જેવા તો સિદ્ધદદશાવાળા ભગવાનના પરમ એકાંતિક સાધુ છે.'' (વચ. વર. ૩)”
“એવા સાધુની સેવા કરે તો ભગવાનની સેવા કર્યા તુલ્ય ફળ થાય છે.'' (વચ. ગ.અ. ૩૫)”
“...ભગવાન ને ઉત્તમ લક્ષણવાળા જે સંત તેની અતિ પ્રેમે કરીને સરખી સેવા જે કરે...” (વચ. વર. ५)”
“...તે આ ને આ જન્મે કરીને ઉત્તમ ભક્ત થાય છે.” (વચ. વર. ५)”
“અતિશય જે મોટાપુરુષ હોય તેનો જે ઉપર રાજીપો થાય તેના ગમે તેવા મલિન સંસ્કાર હોય તો નાશ પામે...” (વચ. ગ.પ્ર. ૫૮)”
“...ગમે તેવું તેને માથે વિઘ્ન આવનારું હોય તે નાશ થઈ જાય.” (વચ. ગ.પ્ર. ૫૮)”
“સત્પુરુષને વિષે દેઢ પ્રીતિ એ જ આત્મદર્શનનું સાધન છે અને સત્પુરુષનો મહિમા જાણ્યાનું પણ એ જ સાધન છે અતે પરમેશ્વરનું સાક્ષાત્ દર્શન થવાનું પણ એ જ સાધન છે.” (વચ. વર. ૧૧)”
“સંતનો સમાગમ મળ્યો તે તો મને પરમ ચિંતામણિ અને કલ્પવૃક્ષ મળ્યો છે.” (વચ. ગ.પ્ર. ૧૪)”
“મોટા છે, ભગવાનના મળેલા છે, ભગવાનના વચનમાં વર્તે છે, ભીડો ખમે છે, ભગવાન એને વશ છે, ભગવાન એ કહે એમ કરે છે, ભગવાન એ કહે એમ ફરે છે, ભગવાનને એણે જીત્યા છે, ભગવાનના અભિપ્રાયના જાણનારા છે, મોક્ષના દાતા છે...” (સ્વા.વા. ૪/૧૩૯)”
“...એનાં દર્શને પંચમહાપાપ બળી જાય છે, એની ઇન્દ્રિયની ક્રિયાએ કરીને બ્રહ્માંડ સચેતન થાય છે, એનાથી કાળ, કર્મ ને માયા થર થર કંપે છે...” (સ્વા.વા. ૪/૧૩૯)”
“...એ મનુષ્ય જેવા દેખાય છે પણ મનુષ્ય જેવા નથી, ભગવાન એના ભેળા રહ્યા છે...” (સ્વા.વા. ૪/૧૩૯)”
“...વૃક્ષની પેઠે એનો દેહ પરને અર્થ છે.” (સ્વા.વા. ૪/૧૩૯)”
“...“કામીલ, કાબીલ સબ હુન્નર તેરે હાથ' એવા છે.” (સ્વા.વા. ૪/૧૩૯)”
“સર્વ કરતાં સંત મોટા.” (સ્વા.વા. ૨/૧૧૦)”
“...એવા મોટા ભગવાન તેને સંત પોતાના હૃદયમાં અખંડ ધારી રહ્યા છે, માટે તે મોટા છે.'' (સ્વા.વા. ૨/૧૧૦)”
“સંત બોલે તે ભેળો હું બોલું રે, સંત ન ભૂલે હુંયે ન ભૂલું રે;”
“સંત હું ને હું તે વળી સંત રે, એમ શ્રીમુખે કહે ભગવંત રે,”
“સંત માનજો મારી મૂરતિ રે, એમાં ફેર નથી એક રતી રે.'”
“એવા સંત મળ્યે મળ્યા સ્વામી, ખામી કોયે ન રહી;”
“કામદુઘા કલ્પતરુ, પારસ ચિંતામણિ ચાર; સંત સમાન એકે નહિ, મેં મનમાં કર્યો વિચાર.'”
“એસે મેરે જન એકાંતિક, તેહી સમ ઔર ન કોઈ,”
“બ્રહ્માનંદ કહે સંતકી સોબત, મિલત હે પ્રગટ મુરારી, જગતમાંહી સંત પરમ હિતકારી।”
“સંત હરિજન એક હૈ, ભિન્ન ન માનો કોઈ;”
“સાહબકા ઘર સંતનમાંહી, સંત સાહબ કછુ અંતર નાહી.”
“यस्य देवे पराभक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ । तस्येते कथिता हार्था: प्रकाशन्ते महात्मन:॥'”
“साधवो हृदयं महां साधूनां हृदयं त्वहम्। मदन्यत्ते न जानन्ति नाहं तेभ्यो मनागपि॥”
“...નિરપેક્ષ, મનનશીલ, શાંતચિત્ત, વૈરરહિત, સમદશીં સંતાત્માઓની પાછળ પાછળ તો હું એ માટે ફરું છું કે જો એમની ચરણરજ મળી જાય તો પવિત્ર થઈ જાઉં.” (ભાગવત: ૧૧-૧૪-૧૬)”
“બ્રહ્મ થકી પરબ્રહ્મ જે પુરુષોત્તમ નારાયણ તે નોખા છે ને એ બ્રહ્મના પણ કારણ છે ને આધાર છે ને પ્રેરક છે.” (વચ. ગ.મ. ૩)”
“કોઈનાથી ભગવાન થવાતું નથી. ભગવાન તો એક શ્રીજીમહારાજ છે. મને કોઈ ભગવાન કહેશે તો ગધેડો લેખાશે.”
“આપણે તો અક્ષરપુરુષોત્તમના બળદિયા છીએ.''”
“ભગવાન તો શ્રીજીમહારાજ છે. મને જે કોઈ ભગવાન માનીને ભજન કરશે તે નરકના અધિકારી થશે.””
“ભગવાન અક્ષરબ્રહ્મ દ્વારા પ્રગટ રહે છે.”
────────────────────
3) ONLY PRASANG (IN SUMMARY FORMAT)
────────────────────
વરતાલની સભામાં ગુણાતીતાનંદ સ્વામીના અપમાનના પ્રસંગે કોઈએ “ગુણાતીતાનંદ સ્વામીને ભગવાન થવું છે” એવું કહ્યું ત્યારે ગુણાતીતાનંદ સ્વામીએ તિધડકપણે જવાબ આપ્યો કે કોઈનાથી ભગવાન થવાતું નથી, ભગવાન તો એક શ્રીજીમહારાજ છે; અને કોઈ તેમને ભગવાન કહેશે તો “ગધેડો લેખાશે” એમ કહી દાસભાવ અને તત્ત્વનો અડગ નિશ્ચય જાહેર કર્યો.
────────────────────
4) LAST-MINUTE REVISION POINTS (STRICT WORD RULE)
────────────────────
એવી નિષ્ઠાવાળો જે સંત
પગની રજ
માથે ચઢાવીએ છીએ
દર્શનને ઇચ્છીએ છીએ
યથાર્થ ભગવાનના ભક્ત
ભગવાનનાં દર્શનતુલ્ય
અનંત પતિત જીવનો ઉદ્ધાર
તે સંત થકી ભગવાન અથવા ભગવાનના ધામ
અણુમાત્ર છેટે નથી
સાક્ષાત્કાર ભગવાનનું દર્શન
સાધુપણું આવ્યું
પુરુષોત્તમ ભગવાનને કાંઈ છેટું રહેતું નથી
જ્ઞાન, ભક્તિ, વૈરાગ્યાદિક
અનંત શુભ ગુણ
ભક્ત હોય
હૃદયમાં ભગવાન નિવાસ કરે છે
અનંત પ્રકારનાં એશ્ચર્ય
અનંત જીવના ઉદ્ધારને કરે છે
એના નેત્રમાં ભગવાન જોનારા છે
પગમાં ચાલનારા ભગવાન છે
સવે ઇન્દ્રિયોમાં ભગવાન રહ્યા છે
ઇન્દ્રિયોને પ્રકાશ કરવાને સમર્થ
સર્વ જગતના આધારરૂપ
ભગવાનને ભજીને આવી રીતનો સાધુ
સાધુ થકો બીજી કોઈ મોટી પદવી નથી
રાજા
રાણી
હુકમ ચાલે
ભગવાનનો પ્રતાપ
સાધુનો પ્રતાપ
વડવાનળ અગ્નિ જેવા
સમુદ્રના જળ જેવા ખારા જીવ
મીઠા કરી નાખે છે
સિદ્ધદદશાવાળા
પરમ એકાંતિક સાધુ
ભગવાનની સેવા કર્યા તુલ્ય ફળ
ભગવાન ને ઉત્તમ લક્ષણવાળા જે સંત
અતિ પ્રેમે કરીને સરખી સેવા
કનિષ્ઠ ભક્ત
આ ને આ જન્મે કરીને ઉત્તમ ભક્ત
મોટાપુરુષ
રાજીપો
મલિન સંસ્કાર
નાશ પામે
રાંક હોય તે રાજા થાય
ભૂંડાં પ્રારબ્ધ
રૂડાં થાય
વિઘ્ન
નાશ થઈ જાય
સત્પુરુષને વિષે દેઢ પ્રીતિ
આત્મદર્શનનું સાધન
સત્પુરુષનો મહિમા
પરમેશ્વરનું સાક્ષાત્ દર્શન
સંતનો સમાગમ
પરમ ચિંતામણિ
કલ્પવૃક્ષ
મોટા છે
ભગવાનના મળેલા છે
ભગવાનના વચનમાં વર્તે છે
ભીડો ખમે છે
ભગવાન એને વશ છે
ભગવાનના અભિપ્રાયના જાણનારા છે
મોક્ષના દાતા છે
દર્શને પંચમહાપાપ બળી જાય છે
કાળ, કર્મ ને માયા થર થર કંપે છે
અન્નદાતા છે
અંતર્યામી છે
સર્વજ્ઞ છે
મનુષ્ય જેવા દેખાય છે
મનુષ્ય જેવા નથી
ભગવાન એના ભેળા રહ્યા છે
અવિનાશી ધામને પમાડે છે
કતા થકા અકર્તા છે
વૃક્ષની પેઠે એનો દેહ પરને અર્થ છે
સર્વ કરતાં સંત મોટા
અક્ષર સુધી
આધાર ભગવાન છે
સંત પોતાના હૃદયમાં અખંડ ધારી રહ્યા છે
માટે તે મોટા છે
સંત બોલે તે ભેળો હું બોલું રે
સંત હું ને હું તે વળી સંત રે
સંત માનજો મારી મૂરતિ રે
ખામી કોયે ન રહી
સંતકૃપાએ સુખ ઊપજે
સંત કૃપાથી સરે કામ
સંતકૃપાથી પામીએ
પૂરણ પુરુષોત્તમ ધામ
સંત સમાન એકે નહિ
સંત તે સ્વયં હરિ
એસે મેરે જન એકાંતિક
પ્રગટ મુરારી
સંત પરમ હિતકારી
સંત હરિજન એક હૈ
સાહબકા ઘર સંતનમાંહી
संत साहब कछु अंतर नाही
પરાભક્તિ
ગુરુરૂપ હરિ
साधवो हृदयं महां
ચરણરજ
પવિત્ર થઈ જાઉં
ગુણાતીત સંત
ભગવાનનું પ્રગટ સ્વરૂપ
ભગવાનના દાસ
સ્વામી-સેવકભાવે ઉપાસે છે
સામર્થ્ય
એશ્ચર્ય
પ્રતાપ
મહિમા
પુરુષોત્તમ નારાયણને લઈને છે
ભગવાનનો સાક્ષાત્કારપણે સમ્યક્ રીતે વાસ
બ્રહ્મ થકી પરબ્રહ્મ
પુરુષોત્તમ નારાયણ
નોખા છે
કારણ છે
આધાર છે
પ્રેરક છે
વરતાલની સભા
ગુણાતીતાનંદ સ્વામીના અપમાનના પ્રસંગ
કોઈનાથી ભગવાન થવાતું નથી
ભગવાન તો એક શ્રીજીમહારાજ છે
ગધેડો લેખાશે
અક્ષરપુરુષોત્તમના બળદિયા છીએ
નરકના અધિકારી થશે
યોગીજી મહારાજ
પ્રમુખસ્વામી મહારાજ
મહંત સ્વામી મહારાજ
દાસભાવે
સેવકભાવે
પરાભક્તિ
નિરહંકારી જીવન
ભગવાન અક્ષરબ્રહ્મ દ્વારા પ્રગટ રહે છે
0 comments