સંવત ૧૯૧૮માં સાંખડાવદરના બીડમાં મંદિરના ઢોર માટે ખડ કાપવા સંતો અને હરિભક્તો સાથે તૃણોત્સવ યોજાયો, જેમાં ભગતજી પણ હાજર હતા. તેઓ નિષ્ઠાપૂર્વક સેવા કરતાં—છાશ અને પાણી લાવતા તેમજ ખડ કાપતા. એક પ્રસંગે કણબીને સ્વામીના દૈવી પ્રભાવથી ભય લાગ્યો અને તે ભાગી ગયો. ભગતજીએ હસતાં જણાવ્યું કે તેમને તો સ્વામી સિવાય બીજું કશું જ દેખાતું નથી. વરસાદ સમયે ભગતજીએ ચાદરથી સ્વામીને ઢાંકીને રક્ષા કરી. તેમની સતર્ક સેવા અને મહિમાભાવ જોઈ સ્વામી રાજી થયા અને કહ્યું કે સત્પુરુષ પ્રત્યે આત્મબુદ્ધિ, અનવૃત્તિ અને સેવા—આ ત્રણમાં જ કલ્યાણ છે, અને તે પ્રાગજી ભગતમાં પૂર્ણ છે.
Last-Minute Revision Points
સંવત ૧૯૧૮ તૃણોત્સવ
ભગતજીની નિષ્ઠાપૂર્વક સેવા
કણબીનો દૈવી પ્રભાવનો અનુભવ
“મને તો સ્વામી જ દેખાય” ભાવ
વરસાદમાં સ્વામીની રક્ષા
સત્પુરુષ પ્રત્યે આત્મબુદ્ધિ
અનવૃત્તિ અને સેવા
કલ્યાણના ત્રણ આધાર
જુનાગઢમાં વાળંદે વધુ પૈસા માગતા સ્વામીએ તેને રજા આપી. સાધુઓની વધેલી હજામત જોઈ સ્વામીએ પ્રાગજી ભગતને પૂછ્યું કે વાળંદનું કામ આવડે છે કે નહીં. ભગતજીએ તરત સ્વીકાર્યું અને સ્વામીની આજ્ઞાથી સૌની હજામત છ મહિના સુધી નિષ્ઠાપૂર્વક કરી. સ્વામી રાજી થઈ આશીર્વાદ આપ્યા અને પ્રસાદીની વ્યવસ્થા કરી. ભગતજીએ સ્વામીને રાજી કરવા વાળંદ, દરજી, કડિયા, સુથાર વગેરે તમામ સેવાઓ કરી. રાત્રે પણ સ્વામીની સેવા—પગ દાબવા, લઘુ માટે લઈ જવા, અંધકારમાં ફાળિયું ફાડી મશાલ બનાવી અજવાળું કરવું—આવી તત્પરતા દર્શાવી. સ્વામી કહ્યું કે જેમ પ્રાગજીએ બહાર અજવાળું કર્યું તેમ હું તેના અંતરમાં અજવાળું કરીશ. ભગતજી સ્વામીની મરજી પૂર્વે જાણતા અને તેમની ક્રિયા ઉપાડી સ્વામીને નિરાંતે કથા કરવા મોકળાશ આપી. આથી સ્વામી બહુ રાજી થયા અને પ્રાગજીને અંતર્યામી કહી વખાણ્યા. તેમની અખંડ ગુરુભક્તિ અને દેહાભિમાનરહિત સેવા તેજસ્વી રીતે પ્રગટ થઈ.
Last-Minute Revision Points
વાળંદે પૈસા માગ્યા
પ્રાગજી ભગતની તૈયાર સેવા
છ મહિના હજામત સેવા
સ્વામીનો આશીર્વાદ
વિવિધ કાર્યોમાં નિષ્ઠા
રાત્રિ સેવા અને મશાલ પ્રસંગ
“અંતરમાં અજવાળું” વચન
સ્વામીની ક્રિયા ઉપાડી
ગુરુભક્તિ અને દેહાભિમાન નાશ
Gujarati Summary
ભગતજીનું સમગ્ર જીવન આત્મસ્વરૂપે વર્તવાનો જીવંત આદર્શ હતું. તેઓ દરેક ક્રિયામાં પોતાને દેહ કે ઇન્દ્રિયરૂપ માનતા નહોતા, પરંતુ ચૈતન્ય આત્મા તરીકે જ વર્તતા. ઇન્દ્રિયો અને અંતઃકરણનો ઉપયોગ માત્ર બ્રહ્મસ્વરૂપમાં લીન થવા જેટલો જ કરતા, પરંતુ તેમાંથી કોઈ વિક્ષેપ થવા દેતા નહોતા. દેહભાવને ઉખેડીને આત્મભાવમાં સ્થિર રહેતા હોવાથી સ્વામીની દરેક આજ્ઞામાં શૂરવીરતાથી આગળ વધતા. તેમના નિર્ગુણભાવ અને અખંડ આત્મનિષ્ઠાથી સ્વામી ખૂબ રાજી થયા.
Last-Minute Revision Points
આત્મસ્વરૂપે વર્તન
દેહભાવનો ત્યાગ
ઇન્દ્રિયોનો મર્યાદિત ઉપયોગ
બ્રહ્મમાં લીનતા
સ્વામીની આજ્ઞામાં શૂરવીરતા
નિર્ગુણભાવ
અખંડ આત્મનિષ્ઠા
સ્વામીનો અપાર રાજીપો
હવેલીના કામ દરમ્યાન પથ્થરના ઢગલા ઉપર મરેલું કૂતરું પડેલું હોવાથી કામ અટક્યું હતું. સ્વામીએ પ્રાગજી ભગતને તપાસવા મોકલ્યા. ભગતજીએ સમજ્યું કે સ્વામી સર્વજ્ઞ છે અને તેમની મરજી કૂતરું દૂર કરીને કામ ચાલુ કરાવવાની છે. તેથી તેમણે વિલંબ કર્યા વગર કૂતરું ખસેડી, સ્નાન કરીને પાછા કામે લાગી ગયા. કેટલાકે તેમની નિંદા કરી, પણ સ્વામીએ હસતાં જણાવ્યું કે ગૃહસ્થો રોજ ચામડાં ચૂંથે છે, તો સાધુની આજ્ઞાથી મરેલું પ્રાણી દૂર કરવું ખોટું નથી. આ પ્રસંગથી સ્વામીએ સૌના અંતઃકરણની કસોટી કરી અને મોટાની મરજી જાણીને કાર્ય કરવાનું મહત્ત્વ સમજાવ્યું.
Last-Minute Revision Points
મરેલું કૂતરું પથ્થર ઉપર
કામ અટક્યું
પ્રાગજી ભગતની તત્પરતા
મોટાની મરજી સમજવી
સ્નાન પછી કામે લાગ્યા
નિંદા છતાં શાંતિ
સ્વામીનો દોર્ઘસૂત્ર વાક્ય
આજ્ઞાપાલનનું મહત્ત્વ
ઉત્સવ સમયે એઠવાડનાં વાસણ ધોતાં પાણી કુંડીમાં ભેગું થતું હતું. તે પાણી સ્વામીના ચરણને અડી ફરી કુંડીમાં પડ્યું. સ્વામીએ રમૂજમાં પૂછ્યું કે “અડસઠ તીર્થ ક્યાં હશે?” ભગતજીએ મર્મ સમજી જવાબ આપ્યો કે અડસઠ તીર્થ તો સત્પુરુષના ચરણમાં જ છે. પછી સ્વામીના સ્પર્શથી તીર્થરૂપ થયેલા પાણીમાં તેઓ નાહી ગયા. કેટલાકે નિંદા કરી, પરંતુ સ્વામીએ કહ્યું કે સાચો મહિમા જીવમાં ઊતરે ત્યારે જ આવું થાય છે. અંતે સ્વામીએ સમજાવ્યું કે મહિમાનું જ્ઞાન ઇન્દ્રિય, અંતઃકરણ અને જીવસત્તા એમ ત્રણ સ્તરે હોય છે; જીવસત્તામાં ઊતરે ત્યારે માત્ર સત્પુરુષ અને તેમની આજ્ઞા જ રહે. ભગતજી આ ત્રીજી અને ઊચ્ચ સ્થિતિમાં સ્થિત હતા.
Last-Minute Revision Points
એઠવાડનું પાણી સ્વામીના ચરણને અડ્યું
“અડસઠ તીર્થ” પ્રશ્ન
સત્પુરુષના ચરણમાં તીર્થ
પાણીમાં નાહવાનો પ્રસંગ
નિંદા છતાં સ્વામીનો રાજીપો
મહિમાના ત્રણ સ્તર
ઇન્દ્રિય-અંતઃકરણ-જીવસત્તા
આજ્ઞાપાલન = આત્મસત્તારૂપ વર્તન
ભગતજીની ઊચ્ચ સ્થિતિ
સંવત ૧૯૧૮ના ચૈત્રી સમૈયે સ્વામી વરતાલ પધાર્યા ત્યારે ભગતજી પણ સાથે હતા. માર્ગમાં વિવિધ ગામોમાં હરિભક્તોએ સેવા અને સમાગમનો લાભ લીધો. સોજિત્રામાં લલ્લુભાઈ માનસી પૂજામાં હોવાથી દર્શન માટે મોડા આવ્યા ત્યારે સ્વામીએ સમજાવ્યું કે જેમને માનસીમાં પૂજતા હતા તે પ્રત્યક્ષ આવ્યા છતાં દર્શન ન કરવું ભૂલ છે—અર્થાત્ મહારાજ પ્રત્યક્ષ સત્પુરુષ દ્વારા વિચરે છે. વરતાલમાં સમૈયા દરમ્યાન ભગતજી સ્વામીના અખંડ દર્શનમાં રહેતા, એક પળ પણ વિખૂટા ન પડતા. ભીડમાં પણ દૂર ઊભા રહી અનિમેષ દ્રષ્ટિથી દર્શન કરતા. સ્વામી પણ વારંવાર તેમની તરફ નજર કરતા. આંતરિક રીતે અખંડ એકતા હોવા છતાં પ્રત્યક્ષ મૂર્તિના દર્શન પ્રત્યે તેમની શ્રદ્ધા અને તીવ્રતા અદ્વિતીય હતી.
Last-Minute Revision Points
સંવત ૧૯૧૮ ચૈત્રી સમૈયો
લલ્લુભાઈ અને માનસી પૂજા પ્રસંગ
પ્રત્યક્ષ સત્પુરુષમાં મહારાજ
વરતાલમાં ભવ્ય આવકાર
ભગતજીનો અખંડ સમાગમ
મોજડી સેવા
ચૈત્રી સમૈયે સ્વામીની અદ્ભૂત વાતો સાંભળીને ભેરાઈના દરબાર જસાશમ પ્રભાવિત થયા. તેમણે એક દૃષ્ટાંત આપ્યો કે જેમ ગરીબ બાઈ ગોળથી ખાંડ અને સાકર સુધી વિચાર કરતી અંતે સમજાઈ ગયું કે “પારઠ ભેંસનું દૂધ તો પોતાના ઘરમાં જ છે,” તેમ તેઓ વિવિધ ધામોમાં ફરી અંતે સમજ્યા કે ગુણાતીત સ્વામી જેવા મહાન સાધુ તો પોતાના ગુરુ જ છે. સભામાં સૌએ ગુણાતીત સ્વામીની મહત્તા સ્વીકારી. પછી ઉત્તમચરણદાસ સ્વામીએ અંતિમ દર્શન ભાવથી પૂજા કરી અને ચરણારવિંદ અર્પણ કર્યા. સ્વામીએ આશીર્વાદ આપતાં તેમનો ક્ષયરોગ મટી ગયો. આ પ્રસંગથી સ્વામીની મહિમા અને પ્રતાપ પ્રગટ થયા.
Last-Minute Revision Points
ચૈત્રી સમૈયો
જસાશમનો દૃષ્ટાંત
“પારઠ ભેંસનું દૂધ” સિદ્ધાંત
ગુણાતીત સ્વામીની મહત્તા
સર્વેની એકાગ્રતા
ઉત્તમચરણદાસની પૂજા
ક્ષયરોગ મટ્યો
સ્વામીનો પ્રતાપ
ભીડમાં પણ અનિમેષ દર્શન
આંતરિક એકતા + બાહ્ય શ્રદ્ધા
વરતાલના સમૈયા પછી સ્વામી કારિયાણી પધાર્યા, જ્યાં નથુ પટેલે વિશેષ રસોઈ કરાવવાની વિનંતી કરી. સ્વામીએ ધર્મામૃત મુજબ સરળ ભોજન કરવાની આજ્ઞા આપી, પરંતુ આગ્રહથી કંસાર-રોટલી કરાવી સંતોને જમાડ્યા. બાદમાં ભગતજી વાસણ ઊટકતા હતા ત્યારે કંસાર ઊખેડતા ક્ષણે તેમની અખંડ વૃત્તિ થોડા સમય માટે તૂટી. સ્વામી અંતર્યામી રીતે જાણી તરત આવી પૂછ્યું: “ભગવાન ભૂલીને વાસણ શું ઊટકે છે?” ભગતજીએ તરત વૃત્તિ ફરી ભગવાનમાં જોડી દીધી. આ પ્રસંગે અખંડ વૃત્તિની તેમની શ્રદ્ધા અને સતર્કતા પ્રગટ થઈ. સ્વામીની પૂર્વ ઉપદેશ મુજબ અખંડ સ્મરણથી ત્રણે દેહ બળી જાય—તે સિદ્ધાંતને તેઓ જીવનમાં ઉતારતા હતા. ત્યારબાદ સ્વામી બોટાદ અને ગઢડા થઈ જૂનાગઢ પધાર્યા.
Last-Minute Revision Points
કારિયાણી પ્રસંગ
નથુ પટેલની વિનંતી
ધર્મામૃત મુજબ ભોજન
વાસણ ઊટકતાં વૃત્તિ તૂટી
સ્વામીનો પ્રશ્ન
તરત વૃત્તિ સાંધવી
અખંડ સ્મરણ સિદ્ધાંત
ત્રણે દેહનો નાશ
અદભૂત શ્રદ્ધા
જુનાગઢમાં માના ભગતે સ્વામીને પ્રશ્ન કર્યો કે પ્રાગજી ઘરબાર છોડીને ધ્યાન શીખવા આવ્યા છે, છતાં તેમને સેવા અને ઉપવાસમાં રાખવામાં આવે છે. સ્વામીએ ઉત્તર આપ્યો કે “હું તો પથરા ઊંચકાવીશ અને ભગવાન આપીશ”—અર્થાત્ બહારથી કઠિન સેવા કરાવી અંદરથી બ્રહ્મસ્થિતિ આપું છું. સાઠ હજાર વર્ષના તપથી ન મળે તે અહીં પળમાં મળે છે. અહીંની સેવા ભગવાનની સેવા અને નિવૃત્તિધર્મ છે. જેને સાચી ગરજ હોય તે સહન કરે. આથી માના ભગતને સ્વામીના અદભૂત પ્રતાપની ઝાંખી થઈ.
Last-Minute Revision Points
માના ભગતનો પ્રશ્ન
સેવા અને ઉપવાસ વિષે શંકા
“પથરા ઊંચકાવીશ અને ભગવાન આપીશ”
પળમાં બ્રહ્મસ્થિતિ
સેવા = ભગવાનની સેવા
નિવૃત્તિધર્મ
સાચી ગરજ જરૂરી
સ્વામીનો પ્રતાપ
સાંખડાવદરના બીડમાં સ્વામીએ “સાધુનો કસબ શું?” એ પ્રશ્નના ઉત્તરરૂપે પ્રાગજી ભક્તને ઊંડો આધ્યાત્મિક ઉપદેશ આપ્યો. પ્રાગજીએ સેવા કરીને સ્વામીની મરજી જાણી, આંબાઓને પાણી પાયું. સ્વામીએ સમજાવ્યું કે સાધુનો કસબ એટલે અપમાન-સન્માનમાં સમભાવ રાખવો, ઇન્દ્રિયોની વૃત્તિઓ ભગવાનની મૂર્તિમાં સ્થિર રાખવી અને આત્મા-પરમાત્માનો અનુભવજ્ઞાન સિદ્ધ કરવું. ધર્મ, જ્ઞાન, વૈરાગ્ય અને ભક્તિ સાથે એકાંતિક ધર્મ સિદ્ધ થાય છે. સાચો સાધુ શરણાગતના દોષ દૂર કરી ભગવાનમાં જોડે છે અને અજ્ઞાન ટાળી આત્મામાં શ્રીજીની મૂર્તિ સિદ્ધ કરાવે છે. સ્વામીએ પ્રાગજીની અનુવૃત્તિ અને દેહાભિમાનરહિત સેવાથી રાજીપો વ્યક્ત કર્યો. આ જ્ઞાનવર્ષાથી સભા સ્તબ્ધ થઈ ગઈ અને સૌને અલૌકિક શાંતિનો અનુભવ થયો.
Last-Minute Revision Points
આંબાને પાણી પાવાની સેવા
સ્વામીનો પ્રશ્ન: સાધુનો કસબ
સમભાવ: સન્માન-અપમાન સમાન
ઇન્દ્રિયવૃત્તિ ભગવાનમાં સ્થિર
આત્મા-પરમાત્માનો અનુભવ
એકાંતિક ધર્મ = ધર્મ + જ્ઞાન + વૈરાગ્ય + ભક્તિ
શરણાગતના દોષ દૂર કરવો
અજ્ઞાન ટાળીને મૂર્તિ સિદ્ધ કરવી
સ્વામીનો પ્રાગજી ઉપર રાજીપો
સભામાં અલૌકિક શાંતિ
Chapter - 1 Summary
Sadguru Gopalanand Swami was a great yogic saint whose uniqueness was acknowledged by Shriji Maharaj. Born as Khushal Bhatt in Samvat 1837 at Todla village, he mastered Sanskrit, Vedas, Vedanta, and yoga from a young age. Miraculous incidents involving the Shamlaji murti and the remission of a tax by a king revealed his divine powers. After hearing about Swaminarayan Bhagwan, he became His devoted follower. The Lord Himself, in the guise of a Brahmin, guided him. On Samvat 1864 Kartik Vad 8, he received initiation from Shriji Maharaj and was named “Gopalanand Swami.”
By the command of Shriji Maharaj, Gopalanand Swami spread satsang in Vadodara and inspired scholars and rulers, including Sayajirao Gaekwad. He manifested Yagnanarayan during a yajna and halted an eclipse to protect a devotee’s honor. In Sarangpur, he consecrated a Hanuman murti that relieved devotees’ hardships. Through his spiritual discourses, many devotees gained firm faith. He granted samadhi to Manbha and revealed Shriji Maharaj’s divine form. Entrusted with temple responsibilities, he upheld the glory of Gunatitanand Swami. Despite opposition and insults, he remained steadfast in renunciation and forgiveness.
Gopalanand Swami embodied compassion. He reinstated Hamir into satsang through repentance and sent his leading disciples to the association of Gunatitanand Swami. He boldly proclaimed the supreme form of Shriji Maharaj despite opposition. Declaring that his vision was fixed on Akshardham, he left his body through yogic power on Samvat 1908, Vaishakh Vad 4. He contributed by editing the Vachanamrut and composing scriptural commentaries, establishing the doctrinal foundation of Akshar-Purushottam worship. Shastriji Maharaj later honored him by consecrating his murtis in temples.
Last-Minute Revision Points
Born Samvat 1837 (Khushal Bhatt)
Master of Vedas and yoga
Shamlaji miracle
Tax remission incident
Became follower of Shriji Maharaj
Lord came in Brahmin form
Initiation in Samvat 1864
Name: Gopalanand Swami
Spread satsang in Vadodara
Manifested Yagnanarayan
Stopped eclipse
Hanuman murti consecration
Granted samadhi to Manbha
Temple responsibilities
Glory of Gunatitanand Swami
Firm renunciation and forgiveness
Reinstated Hamir
Sent disciples to Junagadh
Proclaimed supremacy of Shriji Maharaj
Firm amid opposition
Vision fixed on Akshardham
Passed away Samvat 1908
Edited Vachanamrut
Scriptural foundation
Murti consecration by Shastriji Maharaj
Chapter - 1 Summary
सद्गुरु गोपालानंद स्वामी महान योगमूर्ति संत थे। श्रीजी महाराज ने उनकी विशिष्टता स्वीकार की थी। संवत 1837 में टोडला गाँव में खुशाल भट्ट के रूप में जन्म हुआ। बाल्यकाल से ही वे संस्कृत, वेद-वेदांत और शास्त्रों में निपुण तथा योग-तप में पारंगत थे। श्यामलाजी मूर्ति के चमत्कार और राजा से कर माफी के प्रसंग से उनकी दिव्य शक्ति प्रकट हुई। स्वामिनारायण भगवान का महिमा सुनकर वे उनके आश्रित बने। ब्राह्मण वेश में स्वयं भगवान उन्हें लाने आए थे। संवत 1864 कार्तिक वद 8 को दादाखाचर दरबार में उन्हें दीक्षा देकर “गोपालानंद स्वामी” नाम दिया गया।
श्रीजी महाराज की आज्ञा से गोपालानंद स्वामी वडोदरा में रहकर सत्संग का प्रचार करते थे और विद्वानों तथा सैयाजीराव गायकवाड़ को भी आश्रित बनाया। यज्ञ में आहुति देकर यज्ञनारायण के दर्शन कराए तथा ग्रहण का प्रसंग भक्ति हेतु रोक दिया। सारंगपुर में हनुमानजी की मूर्ति स्थापित कर सेवा सरल की। उनके ज्ञान से अनेक भक्त दृढ़ निष्ठावान बने। मानभा को समाधि देकर श्रीजी महाराज के दर्शन कराए। श्रीजी महाराज ने उन्हें मंदिरों की जिम्मेदारी सौंपी और गुणातीतानंद स्वामी का महिमा रखने की आज्ञा दी। वे तिरस्कार सहकर भी त्याग और क्षमा में अडिग रहे।
गोपालानंद स्वामी करुणामूर्ति थे। उन्होंने हमीर भक्त को प्रायश्चित्त देकर पुनः सत्संग में स्थान दिलाया। अपने मुख्य संतों को गुणातीतानंद स्वामी के सान्निध्य में भेजा। श्रीजी महाराज के सर्वोपरी स्वरूप का प्रचार किया और विरोध के बीच भी अडिग रहे। “अब दृष्टि अक्षरधाम में” कहकर संवत 1908 वैशाख वद 4 को योगबल से देह त्याग किया। उन्होंने वचनामृत का संपादन तथा शास्त्रीय भाष्य रचकर अक्षरपुरुषोत्तम उपासना को वैदिक आधार दिया। शास्त्रीजी महाराज ने उनकी मूर्तियाँ प्रतिष्ठित कर सम्मान दिया।
Last-Minute Revision Points
संवत 1837 जन्म (खुशाल भट्ट)
वेद-वेदांत और योग निपुण
श्यामलाजी चमत्कार
कर माफी प्रसंग
श्रीजी महाराज के आश्रित
भगवान ब्राह्मण वेश में
संवत 1864 दीक्षा
नाम: गोपालानंद स्वामी
वडोदरा में प्रचार
यज्ञनारायण दर्शन
ग्रहण रोका
हनुमानजी प्रकट
मानभा समाधि
मंदिर जिम्मेदारी
गुणातीतानंद महिमा
त्याग और क्षमा
हमीर को प्रायश्चित्त
संतों को जूनागढ़ भेजा
सर्वोपरी श्रीजी महाराज
विरोध में अडिग
अक्षरधाम दृष्टि
संवत 1908 देहत्याग
वचनामृत संपादन
शास्त्रीय आधार
मूर्ति प्रतिष्ठा
યોગમૂર્તિ સદ્ગુરુ ગોપાળાનંદ સ્વામી — Summary
ગોપાળાનંદ સ્વામી મહાસમર્થ યોગમૂર્તિ સંત હતા. શ્રીજીમહારાજે તેમની વિશિષ્ટતા સ્વીકારી હતી. સંવત ૧૮૩૭માં ટોડલા ગામે ખુશાલ ભટ્ટ તરીકે તેમનો જન્મ થયો. બાળપણથી જ સંસ્કૃત, વેદ-વેદાંત અને શાસ્ત્રોમાં પારંગત થયા અને યોગ-તપમાં નિષ્ણાત બન્યા. તેઓ ભક્તિભાવથી બાળકોને શિક્ષણ આપતા અને સમાધિદશાનો અનુભવ કરાવતા. શામળાજી મૂર્તિ સાથે જોડાયેલા ચમત્કાર અને રાજાને કર માફ કરાવવાના પ્રસંગે તેમની દિવ્ય શક્તિ પ્રગટ થઈ. સ્વામિનારાયણ ભગવાનના મહિમા સાંભળી તેઓ શ્રીજીમહારાજના આશ્રિત બન્યા. બ્રાહ્મણવેશે પોતે ભગવાને તેમને મળવા તેડ્યા તે અનુભવથી નિશ્ચય દઢ થયો. સંવત ૧૮૬૪ કાર્તિક વદ આઠમે દાદાખાચરના દરબારમાં શ્રીજીમહારાજે તેમને ભાગવતી દીક્ષા આપી અને “ગોપાળાનંદ સ્વામી” નામ આપ્યું.
શ્રીજીમહારાજની આજ્ઞાથી ગોપાળાનંદ સ્વામી વડોદરામાં રહી સત્સંગનો પ્રચાર કરતા અને વિદ્વાનો, અમલદારો તથા સયાજીરાવ ગાયકવાડને પણ આશ્રિત બનાવ્યા. યજ્ઞમાં આહુતિ આપતા યજ્ઞનારાયણના દર્શન કરાવ્યા અને ગ્રહણના પ્રસંગે ભક્ત માટે ગ્રહણ અટકાવ્યું. સારંગપુરમાં હનુમાનજીની મૂર્તિ પધરાવી વાઘાખાચરની સેવા સહેલી કરી. તેમની જ્ઞાનપ્રવાહથી અનેક મુમુક્ષુઓ દઢ નિશ્ચયી બન્યા. માનભાને સમાધિ અપાવી શ્રીજીમહારાજના દર્શન કરાવ્યા. શ્રીજીમહારાજે તેમને મંદિરોની જવાબદારી સોંપી અને ગુણાતીતાનંદ સ્વામીનો વિશેષ મહિમા રાખવા આજ્ઞા કરી. સ્વામી દર વર્ષે જૂનાગઢ જઈ ગુણાતીતાનંદ સ્વામીનો મહિમા કરતા. ત્યાગ, વૈરાગ્ય અને ક્ષમાશીલતામાં અડગ રહી અનેક ઉપાધિઓ સહન કરી, છતાં મહિમાની દૃષ્ટિ કદી ડગાવી નહીં.
ગોપાળાનંદ સ્વામી કરુણામૂર્તિ હતા. હમીર ભક્તને પ્રાયશ્ચિત્ત આપી સત્સંગમાં પુનઃ સ્વીકારવાનો વિશાળ દૃષ્ટિકોણ બતાવ્યો. પોતાના મુખ્ય સંતોને ગુણાતીતાનંદ સ્વામીના સમાગમમાં મોકલ્યા. તેમની કૃપાથી ભક્તોના આંતરિક દુઃખ દૂર થતાં. શ્રીજીમહારાજે સ્વપ્નમાં સર્વોપરીપણું પ્રવર્તાવવાની આજ્ઞા આપતા સ્વામીએ પરબ્રહ્મ પુરુષોત્તમ શ્રી સહજાનંદ સ્વામીનું સર્વોપરી સ્વરૂપ પ્રગટ કર્યું. વિરોધ અને ગેરસમજ વચ્ચે પણ સ્વરૂપનિષ્ઠામાં અડગ રહ્યા. અંતે અક્ષરધામ પ્રત્યે દૃષ્ટિ રાખવાની વાણી કહી સંવત ૧૯૦૮ વૈશાખ વદ ૪એ યોગબળથી દેહત્યાગ કર્યો. તેમણે વચનામૃતનું સંપાદન અને શાસ્ત્રભાષ્યો રચી અક્ષરપુરુષોત્તમ ઉપાસનાનો શાસ્ત્રોક્ત આધાર આપ્યો. શાસ્ત્રીજી મહારાજે તેમના મહિમાને માન આપી મંદિરોમાં તેમની મૂર્તિઓ પધરાવી.
Last-Minute Revision Points
સંવત ૧૮૩૭, ટોડલા ગામે જન્મ (ખુશાલ ભટ્ટ)
વેદ-વેદાંત અને યોગમાં પારંગત
શામળાજી ચમત્કાર
રાજાનો કર માફ કરાવ્યો
શ્રીજીમહારાજના આશ્રિત બન્યા
ભગવાન બ્રાહ્મણવેશે તેડવા આવ્યા
સંવત ૧૮૬૪ કાર્તિક વદ ૮ દીક્ષા
નામ: ગોપાળાનંદ સ્વામી
વડોદરામાં સત્સંગ વિકાસ
યજ્ઞનારાયણ દર્શન પ્રસંગ
ગ્રહણ અટકાવ્યું
હનુમાનજી પ્રતાપ
માનભાને સમાધિ
મંદિરોની જવાબદારી
ગુણાતીતાનંદ સ્વામીનો મહિમા
ત્યાગ અને ક્ષમાશીલતા
હમીરને પ્રાયશ્ચિત્ત આપી સ્વીકાર્યા
મુખ્ય સંતોને જૂનાગઢ મોકલ્યા
સર્વોપરી શ્રીજીમહારાજની નિષ્ઠા
વિરોધ છતાં અડગતા
“અક્ષરધામ સામે દૃષ્ટિ” વાણી
સંવત ૧૯૦૮ વૈશાખ વદ ૪ દેહત્યાગ
વચનામૃત સંપાદન
અક્ષરપુરુષોત્તમ શાસ્ત્ર આધાર
શાસ્ત્રીજી મહારાજે મૂર્તિ પધરાવી
1) ર૧. એકાંતનું સુખ — Summary
ભગતજીની ઇચ્છાથી સંતો અને હરિભક્તો કતપર અને ભાદરોડમાં રહી અખંડ સમાગમનો લાભ લીધો. ભગતજી પ્રેમથી સંતોને જમાડતા, કથાવાર્તા કરતા અને યોગની પ્રક્રિયાઓ દ્વારા મહારાજની મૂર્તિમાં અખંડ વૃત્તિ રાખતા શીખવતા. કઠોર તપ, ઉપવાસ અને સેવા દ્વારા સંતોને દેહભાન ભૂલાવી અક્ષરધામનું સુખ અનુભવાવ્યું. યજ્ઞપુરુષદાસજીએ ભગતજીનો મહિમા સંસ્કૃત અષ્ટકથી ગાયો. સંતોએ ભગતજીની ભાવપૂર્વક સેવા કરી અને તેમની આજ્ઞામાં રહ્યા. અંતે આચાર્યશ્રીના પત્રથી સંતોને વરતાલ મોકલવામાં આવ્યા; વિયોગ પહેલાં સંતોએ સેવા અને રસોઈ દ્વારા ભગતજીને રાજી કર્યા અને આશીર્વાદ મેળવી વરતાલ ગયા.
Last-Minute Revision Points
કતપર અને ભાદરોડમાં સમાગમ
પ્રેમથી જમાડવું અને કથાવાર્તા
યોગપ્રક્રિયા અને અખંડ વૃત્તિ
ઉપવાસ અને કઠોર તપ
યજ્ઞપુરુષદાસનું અષ્ટક
સંતોની સેવા
આચાર્યશ્રીનો પત્ર
આશીર્વાદ લઈને વરતાલ પ્રસ્થાન
રર. વનવાસમાંથી મુક્તિ — Summary વરતાલમાં સંતોને ફરી સ્થાન મળ્યું અને આચાર્ય મહારાજે ભગવાં વસ્ત્રોની આજ્ઞા આપી. વિજ્ઞાનદાસજી ખાનદેશમાં પ્રચાર કરવા ગયા જ્યાં સમાધિ અને ચમત્કારોથી ભગતજીનો મહિમા વધ્યો. મહુવામાં આચાર્ય મહારાજે ભગતજીનો આદર કર્યો અને સભામાં તેમનો મહિમા સમજાવ્યો. ગઢપુર લક્ષ્મીવાડી પ્રતિષ્ઠામાં ભગતજી વિશેષ આમંત્રિત થયા અને અનેક હરિભક્તોએ સમાગમનો લાભ લીધો. નડિયાદમાં ભગતજીના પ્રચારથી મહારાજના સર્વોપરી સ્વરૂપ, સ્વામીના અક્ષરસ્વરૂપ અને બ્રહ્મચર્યની વાતો દઢ થઈ; અનેક ભક્તોને દર્શનનો અનુભવ થયો.
Last-Minute Revision Points
વરતાલમાં પુનઃ સ્થાન
ભગવાં વસ્ત્રોની આજ્ઞા
ખાનદેશમાં સમાસ અને સમાધિ પ્રસંગ
મહુવામાં આચાર્યનો આદર
લક્ષ્મીવાડી પ્રતિષ્ઠા પ્રસંગ
નડિયાદમાં પ્રચાર
સર્વોપરી સ્વરૂપ અને અક્ષરસ્વરૂપની વાત
ભક્તોને દર્શન અનુભવ
ર૩. વાંસદાના દીવાનને સત્સંગ — Summary યજ્ઞપુરુષદાસજીના સમાગમથી વાંસદાના દીવાન ઝવેરભાઈને ભગતજીના દર્શનની ઉત્સુકતા થઈ. આજ્ઞા મળતાં ભગતજી વાંસદા પધાર્યા. દીવાન અને તેમની પત્ની ભાવપૂર્વક સેવા કરતા. ભગતજીએ જીવ, ઈશ્વર, માયા, બ્રહ્મ અને પરબ્રહ્મના તત્ત્વો તથા આજ્ઞા-ઉપાસનાનું રહસ્ય સમજાવ્યું. ભજનમાં જાગૃતિ, કાકનિદ્રા અને અખંડ સ્મરણનો ઉપદેશ આપ્યો. ધર્મ, જ્ઞાન, વૈરાગ્ય અને પતિવ્રતા ભક્તિનો મહિમા સમજાવ્યો. દીવાનને અંતકાળે મહારાજ સાથે તેડવા આવવાનો વચન આપ્યો. રાજા અને અમલદારો પણ પ્રભાવિત થયા. વાંસદાથી પરત આવી આચાર્ય મહારાજે ભગતજીને સન્માન આપ્યું.
Last-Minute Revision Points
દીવાનની ઉત્સુકતા
ભગતજી વાંસદા પધાર્યા
પાંચ અનાદિ તત્ત્વોની સમજણ
આજ્ઞા અને ઉપાસનાનું રહસ્ય
અખંડ ભજનનો ઉપદેશ
ધર્મ-જ્ઞાન-વૈરાગ્યનો મહિમા
અંતકાળે તેડવાનો વચન
આચાર્ય દ્વારા સન્માન
ર૪. અમદાવાદમાં જ્ઞાનયજ્ઞ — Summary અમદાવાદમાં ભગતજીના આગમનથી મંદિરનું વાતાવરણ બદલાયું. તેઓ મંગળા આરતીથી રાજભોગ અને સાંજની ચેષ્ટા સુધી કથાવાર્તા કરીને “વચનામૃત” સમજાવતા અને સૌને એકચિત્તે માળા ફેરવાવતા. પુરુષોત્તમપણું અને અક્ષરરૂપ થવાની વાતો કરીને બ્રહ્માનંદનો અનુભવ કરાવતા. બ્રહ્મચર્યના મહિમાનો આગ્રહપૂર્વક ઉપદેશ આપ્યો. યજ્ઞપુરુષદાસજી ભક્તોને ભગતજીના દર્શને મોકલતા અને અંતે પોતે પણ પધાર્યા. આચાર્ય મહારાજે પક્ષપાતપૂર્વક સન્માન આપ્યું. સત્પુરુષના મહિમાની વાતે ભગતજી રાજી થયા. હિંડોળા પ્રસંગે સર્વોપરી ઉપાસનાનું તત્ત્વ સમજાવ્યું. સેવા કાર્યમાં નિર્માનીપણે જોડાઈ સૌને પ્રભાવિત કર્યા.
Last-Minute Revision Points
મંદિરનું બદલાયેલું વાતાવરણ
મંગળાથી ચેષ્ટા સુધી કથા
દસ માળા એકચિત્તે
બ્રહ્મચર્યનો મહિમા
યજ્ઞપુરુષદાસજીનો આગ્રહ
આચાર્યનો સન્માનભાવ
સત્પુરુષ મહિમા પ્રસંગ
નિર્માની સેવા
ર૫. ભગતજીનું આકર્ષણ — Summary વડોદરામાં સીતાબાને સમાધિમાં મહારાજ સાથે ભગતજીનાં દર્શન થતાં રાવસાહેબે ભગતજીને તેડાવ્યા. ભગતજીએ રંગાચાર્યજીને સત્પુરુષમાં જોડાવાનું મહત્વ સમજાવ્યું અને શાસ્ત્રજ્ઞાનનું સાચું મૂલ્ય બતાવ્યું. ગૃહસ્થોને શ્વેતધર્મના નિયમ આપી ભજનની રીત શીખવાડી. મહુવામાં અઢાર હજાર માળા ફેરવી હરિભક્તોના સુખ માટે પ્રાર્થના કરી. વિજ્ઞાનદાસજીના અવસાનથી સૌ દુઃખી થયા. ગણપતભાઈને “વચનામૃત”ના રહસ્યો સમજાવ્યા. વિરોધ છતાં સહનશીલતા રાખવાની today સમજ આપી. અક્ષરધામના સુખ અને ભગવાન-સંતમાં જોડાવાની સર્વોપરી ઉપાસનાની વાતો કરી.
Last-Minute Revision Points
સીતાબાની સમાધિ
સત્પુરુષમાં જોડાવાનો ઉપદેશ
શ્વેતધર્મના નિયમ
અઢાર હજાર માળા
વિજ્ઞાનદાસજી અક્ષરનિવાસ
ગણપતભાઈનો પ્રસંગ
સહનશીલતાનો પાઠ
સર્વોપરી ઉપાસના
Chapter - 21 Summary
भगतजी की इच्छा से संत और भक्त कतपर तथा भादरोड में रहकर अखंड समागम का लाभ लेते रहे। भगतजी प्रेम से संतों को भोजन कराते, कथा करते और योग की प्रक्रिया से महाराज की मूर्ति में अखंड वृत्ति रखना सिखाते। कठोर तप और उपवास से संतों को देहभान भुलाकर अक्षरधाम का सुख अनुभव कराया। यज्ञपुरुषदासजी ने संस्कृत अष्टक से उनका महिमा गाया। संतों ने सेवा की और उनकी आज्ञा में रहे। अंत में आचार्यश्री के पत्र से संत वर्ताल भेजे गए; विदाई से पहले आशीर्वाद लेकर प्रस्थान किया।
Last-Minute Revision Points
कतपर-भादरोड समागम
प्रेम से भोजन व कथा
योग और अखंड वृत्ति
उपवास व तप
संस्कृत अष्टक
संतों की सेवा
आचार्यश्री का पत्र
वर्ताल प्रस्थान
Chapter - 22 Summary वर्ताल में संतों को पुनः स्थान मिला और आचार्य महाराज ने भगवा वस्त्र धारण करने की आज्ञा दी। विज्ञानदासजी ने खानदेश में प्रचार किया जहाँ समास और समाधि के प्रसंगों से भगतजी का महिमा बढ़ा। महुवा में आचार्य महाराज ने उनका आदर किया। गढपुर लक्ष्मीवाड़ी प्रतिष्ठा में भगतजी विशेष आमंत्रित हुए। नडियाद में उन्होंने श्रीजी महाराज के सर्वोपरी स्वरूप, स्वामी के अक्षरस्वरूप और ब्रह्मचर्य का उपदेश दिया, जिससे भक्तों को दिव्य अनुभव हुए।
Last-Minute Revision Points
वर्ताल में पुनः स्थान
भगवा वस्त्र आज्ञा
खानदेश समास
महुवा आदर
लक्ष्मीवाड़ी उत्सव
नडियाद प्रचार
सर्वोपरी स्वरूप
दिव्य अनुभव
Chapter - 23 Summary यज्ञपुरुषदासजी के संपर्क से वांसदा के दीवान झवेरभाई को भगतजी के दर्शन की तीव्र इच्छा हुई। आज्ञा मिलने पर भगतजी वांसदा पहुँचे। दीवान और उनकी पत्नी ने सेवा की। भगतजी ने जीव, ईश्वर, माया, ब्रह्म और परब्रह्म के तत्त्व तथा आज्ञा और उपासना का रहस्य समझाया। अखंड भजन, जागरूकता और धर्म-ज્ઞાન-वैराग्य का महत्व बताया। दीवान को अंत समय में महाराज के साथ लेने आने का वचन दिया। राजा और अधिकारी भी प्रभावित हुए। लौटने पर आचार्य महाराज ने उनका सम्मान किया।
Last-Minute Revision Points
दीवान की उत्सुकता
वांसदा आगमन
पाँच अनादि तत्त्व
आज्ञा-उपासना रहस्य
अखंड भजन
धर्म-ज્ઞાન-वैराग्य
अंतिम वचन
आचार्य सम्मान
Chapter - 24 Summary अहमदाबाद में भगतजी के आगमन से मंदिर का वातावरण बदल गया। वे मंगल आरती से लेकर संध्या चेष्टा तक कथा करते, “वचनामृत” समझाते और सबको एकचित्त होकर माला फेरवाते। पुरुषोत्तम स्वरूप और अक्षररूप बनने की बातें समझाईं। ब्रह्मचर्य का महान महत्व बताया। यज्ञपुरुषदासजी भक्तों को दर्शन हेतु भेजते और स्वयं भी पहुँचे। आचार्य महाराज ने विशेष सम्मान दिया। सत्पुरुष के महिमा पर वे अत्यंत प्रसन्न हुए। सेवा कार्य में नम्रता से जुड़कर सबको प्रभावित किया।
Last-Minute Revision Points
बदला हुआ वातावरण
दिनभर कथा
एकचित्त माला
ब्रह्मचर्य महिमा
यज्ञपुरुषदासजी आगमन
आचार्य सम्मान
सत्पुरुष महिमा
नम्र सेवा
Chapter - 25 Summary वडोदरा में सीताबा को समाधि में महाराज सहित भगतजी के दर्शन हुए। भगतजी ने सत्पुरुष में जुड़ने का महत्व और शास्त्रज्ञान का सही मूल्य समझाया। गृहस्थों को नियम देकर भजन की विधि सिखाई। महुवा में अठारह हजार माला फेरकर भक्तों के कल्याण की भावना रखी। विज्ञानदासजी के अक्षरनिवास से सभी दुःखी हुए। गणपतभाई को वचनामृत के रहस्य समझाए। विरोध के बीच सहनशीलता सिखाई और भगवान-संत में जुड़ने की सर्वोपरि उपासना का उपदेश दिया।
Last-Minute Revision Points
सीताबा समाधि
सत्पुरुष महिमा
श्वेतधर्म नियम
18,000 माला
विज्ञानदासजी देहत्याग
गणपतभाई प्रसंग
सहनशीलता
सर्वोपरि उपासना
Chapter - 21 Summary
By Bhagatji’s wish, saints and devotees stayed at Katpar and Bhadrod, enjoying constant spiritual association. Bhagatji lovingly served meals, delivered discourses, and taught yogic practices to maintain uninterrupted focus on Maharaj’s murti. Through fasting and austerity, he helped them transcend bodily awareness and experience the bliss of Akshardham. Yagnapurushdas composed a Sanskrit ashtak praising his glory. The saints served him devotedly and followed his commands. Eventually, an Acharya’s letter called them to Vartal; after receiving blessings, they departed.
Last-Minute Revision Points
Association at Katpar and Bhadrod
Loving service and discourses
Yogic practice, constant focus
Fasting and austerity
Sanskrit ashtak
Devoted service
Acharya’s letter
Departure to Vartal
Chapter - 22 Summary The saints were reinstated at Vartal, and the Acharya instructed them to wear saffron robes. Vijnandasji preached in Khandesh, where incidents of samadhi and miracles enhanced Bhagatji’s glory. In Mahuva, the Acharya honored Bhagatji and highlighted his greatness. During the Lakshmivadi consecration in Gadhpur, Bhagatji was specially invited. In Nadiad, he preached about the supremacy of Shriji Maharaj, the Akshar form of Swami, and strict brahmacharya, leading devotees to profound spiritual experiences.
Last-Minute Revision Points
Reinstatement at Vartal
Saffron robe instruction
Khandesh spiritual impact
Honor at Mahuva
Lakshmivadi festival
Preaching at Nadiad
Supremacy doctrine
Devotees’ divine experiences
Chapter - 23 Summary Through Yagnapurushdasji’s influence, the Diwan of Vansda desired Bhagatji’s darshan. With permission, Bhagatji visited Vansda, where the Diwan and his wife served him devotedly. He explained the five eternal entities—jiva, Ishwar, maya, Brahma, and Parabrahma—and clarified the essence of obedience and upasana. He taught vigilance in devotion, constant remembrance, and the importance of dharma, knowledge, and detachment. He promised to take the Diwan with Maharaj at the final moment. The king and officials were impressed. Upon return, the Acharya honored him.
Last-Minute Revision Points
Diwan’s eagerness
Visit to Vansda
Five eternal entities
Obedience and upasana
Constant devotion
Dharma-knowledge-detachment
Final promise
Honor by Acharya
Chapter - 24 Summary Bhagatji’s arrival in Ahmedabad transformed the temple atmosphere. From morning arti to evening cheshta, he delivered discourses, explained the Vachanamrut, and led devotees in focused chanting. He taught about the supremacy of Purushottam and becoming Akshar-rup, emphasizing the greatness of brahmacharya. Yagnapurushdasji sent devotees for his darshan and later visited himself. The Acharya honored him openly. Bhagatji rejoiced at talks on the glory of the Satpurush. He humbly participated in simple service, deeply inspiring all.
Last-Minute Revision Points
Transformed atmosphere
Full-day discourses
Focused chanting
Brahmacharya emphasis
Yagnapurushdasji visit
Acharya’s honor
Glory of Satpurush
Humble service
Chapter - 25 Summary In Vadodara, Sitaba experienced samadhi with Maharaj and Bhagatji, leading to Bhagatji’s invitation. He taught the importance of associating with the true Satpurush and the real value of scriptural knowledge. He gave householders moral disciplines and instructed them in devotion. In Mahuva, he chanted eighteen thousand malas for devotees’ welfare. The passing of Vijnandasji brought sorrow. He explained the deeper meanings of the Vachanamrut to Ganpatbhai. Amid opposition, he taught tolerance and emphasized supreme devotion by attaching oneself to God and the Sant.
Last-Minute Revision Points
Sitaba’s samadhi
Satpurush association
Moral disciplines
18,000 malas
Vijnandasji’s passing
Ganpatbhai episode
Lesson of tolerance
Supreme devotion
યજ્ઞપુરુષદાસજી ભગતજીના કોડીલા લાલ — Summary
આ સમૈયામાં યજ્ઞપુરુષદાસજીને ભગતજીના દર્શન-સમાગમનો વિશેષ લાભ મળ્યો. ભગતજીની ગહન વાતો અને ભજનપ્રવૃત્તિથી અનેક સંતો અને હરિભક્તોમાં નિષ્ઠા દઢ થઈ. આચાર્ય વિહારીલાલજી મહારાજે ભગતજીને વરતાલમાં એક માસ રાખ્યા અને તેમની વાતો સાંભળી. કેટલાક ત્યાગીઓની ઉપાધિ હોવા છતાં યજ્ઞપુરુષદાસજીને ભગતજી ઉઠાડતા નહીં અને “મારો કોડીલો લાલ” કહી સ્નેહ દર્શાવતા. ભગતજી તેમને એકાંતિક ધર્મ અને નૈષ્ઠિક વ્રતના બળની વાતો કરતા. ઉપવાસ અને રાત્રિભજન દ્વારા સંકલ્પ-વિકલ્પ રહિત ભજનનો આનંદ અનુભવાડ્યો. દર્શન, વાતો, પ્રસાદી અને મળવાનું સુખ આપી સંતોને અનન્ય પ્રીતિમાં દઢ કર્યા.
Last-Minute Revision Points
વિશેષ સમાગમ લાભ
સંતોમાં નિષ્ઠા દઢ
આચાર્યનો સ્નેહ
“કોડીલો લાલ” સંબોધન
એકાંતિક ધર્મ બળ
ઉપવાસ અને રાત્રિભજન
સંકલ્પ-વિકલ્પ રહિત ભજન
દર્શન-વાતો-પ્રસાદીનું સુખ
ચરણારવિદ પાડનારા શ્રીજીમહારાજ એને આપીશ — Summary
સાધુ રામરતનદાસે યજ્ઞપુરુષદાસજી પાસે ચરણારવિંદ બદલાવવા માંગ્યા, પરંતુ પરંપરા અને જવાબદારીને કારણે તેમણે આપ્યા નહીં. રામરતનદાસે ભગતજી પાસે રડતાં વિનંતી કરી. ભગતજીએ યજ્ઞપુરુષદાસજીને “મારું વચન પાળશો?” કહી પૂછ્યું અને તેમણે સહર્ષ સ્વીકાર્યું. રામરતનદાસે આખી જોડ માગી ત્યારે પણ યજ્ઞપુરુષદાસજીએ સત્પુરુષને રાજી કરવા સંપૂર્ણ જોડ અર્પણ કરી. આચાર્ય મહારાજે ઠપકો આપ્યો, પરંતુ ભગતજીએ નિર્ભયપણે કહ્યું કે “ચરણારવિંદના પાડનારા શ્રીજીમહારાજ એને હું આપીશ.” અંતે રામરતનદાસે દેહત્યાગ સમયે ચરણારવિંદ પાછાં આપ્યાં. યજ્ઞપુરુષદાસજીએ વચન રાખીને રાજીપો મેળવ્યો.
Last-Minute Revision Points
ચરણારવિંદ બદલાવાની માંગ
પરંપરાની જવાબદારી
ભગતજીનું વચન
આખી જોડ અર્પણ
આચાર્યનો ઠપકો
ભગતજીની નિર્ભય વાણી
વચનપાલન
અંતે ચરણારવિંદ પરત
હું એને બ્રહ્મવિધા ભણાવીશ — Summary
યજ્ઞપુરુષદાસજીની તીક્ષ્ણ બુદ્ધિ અને ઉપાસનાના સૂક્ષ્મ સિદ્ધાંતો સમજાવવાની શક્તિ જોઈ આચાર્ય મહારાજે વિચાર કર્યો કે તેઓ આગળ ભણે તો સંપ્રદાયને મોટો લાભ થશે. ભગતજીએ રાજી થઈ કહ્યું: “તમે એને શાસ્ત્રવિદ્યા ભણાવો અને હું બ્રહ્મવિદ્યા ભણાવીશ.” ત્યારબાદ યજ્ઞપુરુષદાસજીએ “સિદ્ધાંત કોમુદી”નો અભ્યાસ શરૂ કર્યો. ભગતજી વરતાલમાં રહી સૌને કથાવાર્તાનો લાભ આપતા. વિદાય સમયે સંતો તેમને વળાવવા ગયા. નારના લાલાજી અને ઝવેરભાઈએ સંતાન માટે આશીર્વાદ માંગ્યા, અને ભગતજીએ આશીર્વાદ આપ્યા કે બાર માસમાં સંકલ્પ પૂર્ણ થશે. અનુરૂપે બંનેને સંતાન પ્રાપ્તિ થઈ.
Last-Minute Revision Points
યજ્ઞપુરુષદાસજીની તીક્ષ્ણ બુદ્ધિ
શાસ્ત્રવિદ્યા અને બ્રહ્મવિદ્યા વચન
“સિદ્ધાંત કોમુદી”નો અભ્યાસ
વરતાલમાં કથાલાભ
વિદાય પ્રસંગ
સંતાન માટે આશીર્વાદ
બાર માસમાં સંકલ્પ પૂર્ણ
બ્રહ્માવિઘાનો અદભુત વેગ — Summary
આચાર્ય મહારાજે યજ્ઞપુરુષદાસજીની બ્રહ્મજિજ્ઞાસા અને સૂક્ષ્મ તત્ત્વોને સમજાવવાની શક્તિ જોઈ તેમને આગળ ભણાવવાનો નિર્ધાર કર્યો. વિજ્ઞાનદાસ સ્વામીના ઉપદેશથી યજ્ઞપુરુષદાસજીમાં ભગતજી પ્રત્યે દઢ નિષ્ઠા થઈ અને વચનામૃત તથા ભજન-સ્મરણનો વિશેષ વેગ આવ્યો. શાસ્ત્રનો સાચો ઉદ્દેશ ભગવાનના સ્વરૂપનો નિશ્ચય છે – તે સમજણ પ્રગટ સત્પુરુષના પ્રસંગથી પાકી થઈ. થામણા અને સોજિત્રામાં ધ્યાન, કથા અને અખંડ ભજનની જમાવટથી બ્રહ્મયજ્ઞનો પ્રચાર થયો. ભગતજી સ્વપ્નમાં દર્શન આપી આંતરિક સંલગ્નતા વધારતા. યજ્ઞપુરુષદાસજીની અપૂર્વ સેવા અને ભક્તિથી સૌ પ્રભાવિત થયા. અનેક હરિભક્તોમાં અક્ષરપુરુષોત્તમની સર્વોપરી નિષ્ઠા દઢ થઈ અને ભગતજી એકાંતિક સત્પુરુષ છે તેવી પ્રતીતિ મજબૂત બની.
Last-Minute Revision Points
બ્રહ્મજિજ્ઞાસા અને દઢ નિષ્ઠા
શાસ્ત્રનો સાચો ઉદ્દેશ
વચનામૃત અને ભજન વેગ
સ્વપ્નમાં દર્શન
અખંડ ધ્યાન-કથા જમાવટ
અપૂર્વ સેવા ભાવ
સોજિત્રા બ્રહ્મયજ્ઞ
અક્ષરપુરુષોત્તમ નિષ્ઠા દઢ
મારો વૈરાગ્ય પાર પડે — Summary
આચાર્ય મહારાજે નક્કી કર્યું કે ભગતજીને જલઝીલણી પ્રસંગે ગઢડા તેડાવાશે અને વિજ્ઞાનદાસજીનું મંડળ ત્યાં જશે. મંડળ વિવિધ સ્થળો થઈ ધોલેરા પહોંચ્યું. અહીં મધનમોહન દેવનાં દર્શન કરી અને નિષ્કુળાનંદ સ્વામીના પ્રસાદી સ્થાનમાં યજ્ઞપુરુષદાસજીએ તીવ્ર વૈરાગ્યની પ્રેરણા લીધી. બાળપણથી સર્વગુણસંપન્ન હોવા છતાં ગદગદ ભાવથી પ્રાર્થના કરી: “મારો વૈરાગ્ય પાર પડે.” તેમની નમ્રતા, સેવકભાવ, નિષ્ઠા અને ધર્મ-જ્ઞાન-વૈરાગ્યના ઝડપી વિકાસથી વિજ્ઞાનદાસજી પ્રભાવિત થયા. ક્યારેક ગુરુભાવ ટાળવા વિચારી લેતા છતાં યજ્ઞપુરુષદાસજી હંમેશાં સેવકભાવથી જ વર્તતા.
Last-Minute Revision Points
જલઝીલણી પ્રસંગ
ધોલેરા આગમન
મધનમોહન દર્શન
નિષ્કુળાનંદ સ્વામી સ્થાન
“મારો વૈરાગ્ય પાર પડે” પ્રાર્થના
નમ્રતા અને સેવકભાવ
ઝડપી આધ્યાત્મિક પ્રગતિ
ગુરુભાવ ટાળવાનો વિચાર
ગઢડામાં જળઝીલણીનો સમૈયોઃ વિ.સં. ૧૯૪૨ — Summary
વિ.સં. ૧૯૪૨ના જળઝીલણી સમૈયે ગઢડામાં ભગતજી પધાર્યા. ગુજરાતમાંથી ઘણા હરિભક્તો ઉત્સાહથી આવ્યા અને ભગતજીના દર્શન-સમાગમથી આનંદિત થયા. ભગતજીએ સંતોના પ્રયત્નોથી રાજી થઈ સત્સંગનું તત્ત્વ સમજાવ્યું કે પ્રથમ સત્પુરુષનો સંગ જરૂરી છે; તેમના સંગથી જ મહારાજનો સર્વોપરી નિશ્ચય થાય. જળઝીલણી દિવસે લક્ષ્મીબાગમાં એકાંતિક ધર્મની ઊંડાણભરી વાતો કરી — ધર્મ, જ્ઞાન, વૈરાગ્ય અને મહિમાયુક્ત ભક્તિથી એકાંતિકપણું સિદ્ધ થાય. “પારસમણિ અને ચિંતામણિ” રૂપે નિષ્ઠા પૂર્ણ કરવાની પ્રેરણા આપી. કેટલાક વિરોધ છતાં ભગતજીએ સૌને સમભાવથી લાભ આપ્યો. બાદમાં મંડળ વિવિધ ગામોમાં ફરી કથાવાર્તા કરીને સત્સંગનો પ્રચાર કરતું રહ્યું, અને સોજિત્રામાં હરિભક્તોએ પંદર દિવસ રોકી વિશેષ લાભ લીધો.
Last-Minute Revision Points
વિ.સં. ૧૯૪૨ જળઝીલણી પ્રસંગ
સત્પુરુષના સંગનું મહત્ત્વ
લક્ષ્મીબાગમાં એકાંતિક ધર્મ
ધર્મ-જ્ઞાન-વૈરાગ્ય-ભક્તિ
પારસમણિ-ચિંતામણિ નિષ્ઠા
વિરોધ છતાં સમભાવ
ગામોગામ કથા પ્રચાર
સોજિત્રામાં ૧૫ દિવસ સમાગમ
શાસ્ત્રીજી મહારાજ સારંગપુર અને બાદમાં બોચાસણ પધાર્યા ત્યારે યોગીજી મહારાજે અદભૂત સેવા, તપશ્ચર્ય અને ગુરુભક્તિ દર્શાવી. કઠોર નિયમો પાળતા હોવા છતાં ગુરુઆજ્ઞા માટે સર્વસ્વ સમર્પણ કર્યું. સારંગપુરમાં મંદિરકાર્ય, સંતસેવા અને ભગવતસ્વરૂપદાસ સ્વામીની નિષ્ઠાપૂર્વક સેવા કરી. બોચાસણના સમૈયે તેમની વાણી, ભક્તિ અને તેજસ્વિતાથી સૌ પ્રભાવિત થયા. ચાણસદમાં સતત કથા-કીર્તન, પ્રભાતી, ઝોળી અને સેવાથી સત્સંગ જાગૃત કર્યો. વૃદ્ધ પાર્ષદની સેવા સ્વીકારી તેમની નમ્રતા પ્રગટ થઈ. અમદાવાદમાં વિરોધ સહન કરી “સ્વામિનારાયણ” સ્મરણમાં અડગ રહ્યા. કૃષ્ણજી અદાના અંતિમ ક્ષણે આશીર્વાદ પ્રાપ્ત કર્યા અને જીવનભર શાસ્ત્રીજી મહારાજની સેવા કરવાની આજ્ઞા મેળવી. અદાના સ્મારક નિર્માણમાં શ્રમસેવા કરી અંતરથી સંતોષ પામ્યા. આ સમગ્ર પ્રસંગોમાં યોગીજી મહારાજની બ્રહ્મસ્થિતિ, અલમસ્તાઈ, નમ્રતા અને અખંડ ઉપાસના ઝળહળી ઊઠે છે.
2) Gujarati Last-Minute Revision Points
સારંગપુરમાં સેવા અને મંદિરકાર્ય
ગુરુઆજ્ઞા માટે સંપૂર્ણ સમર્પણ
ભગવતસ્વરૂપદાસ સ્વામીની સેવા
બોચાસણ સમૈયે તેજસ્વિતા
ચાણસદમાં અખંડ કથા-કીર્તન
વૃદ્ધ પાર્ષદની નમ્ર સેવા
અમદાવાદમાં વિરોધ સહન
કૃષ્ણજી અદાનો આશીર્વાદ
સ્મારક નિર્માણમાં શ્રમસેવા
બ્રહ્મસ્થિતિ અને અલમસ્તાઈ
Chapter - 21 Summary
In Gondal, Bhagatji Maharaj prophesied and instructed Yagnapurushdasji to impart spiritual joy to others. After Bhagatji’s passing in Mahuva, Swamishri was saddened, but Bhagatji appeared and assured him, “I remain eternally within you,” removing his grief. Jaga Bhakta later called him for final service and instructed him to propagate the Akshar-Purushottam doctrine. Swamishri then managed and developed the Sarangpur temple, proving himself a capable leader despite opposition.
Last-Minute Revision Points
Prophecy in Gondal
Command to give spiritual joy
Passing of Bhagatji Maharaj
Assurance of eternal presence
Final instruction from Jaga Bhakta
Spread of Akshar-Purushottam faith
Management of Sarangpur temple
Success despite opposition
Chapter - 22 Summary Swamishri traveled across Gujarat and Saurashtra to spread the pure Akshar-Purushottam doctrine. Encouraged by senior saints, he strengthened his resolve to consecrate the murtis of Swami and Maharaj in a shikharbaddh temple. Despite opposition, Sarangpur’s administration improved. After a dispute over the Ahmedabad gadi, saints sought his support to establish a separate seat in Wadhwan. Swamishri agreed on the condition that Akshar-Purushottam murtis be installed and facilitated the acquisition of land through his disciple, the Diwan Saheb.
Last-Minute Revision Points
Spread of Akshar-Purushottam faith
Resolve to consecrate murtis
Improvement despite opposition
Ahmedabad gadi dispute
Effort to establish Wadhwan seat
Conditional support by Swamishri
Installation of murtis required
Land secured through Diwan Saheb
Chapter - 23 Summary Swamishri stayed in Vartal to spread the doctrine of Akshar-Purushottam and traveled across Gujarat delivering discourses. In Vadodara, opponents threw bricks and attempted to burn the bungalow during a discourse, yet Swamishri remained calm and fearless. When the officer offered to arrest the culprits, Swamishri refused to file any complaint. Though opposition intensified, devotees in Gujarat expressed firm faith in him and warned that no decision regarding him should be taken without consulting them.
Last-Minute Revision Points
Spread of Akshar-Purushottam doctrine
Opposition and brick attack in Vadodara
Attempt to burn bungalow
Swamishri’s calmness
Refusal to complain
Increased opposition
Devotees’ firm faith
Warning letter to authorities
Chapter - 24 Summary Gordhanbhai Kothari invited Swamishri to Vartal to prepare for temple work at Virsad. In a large assembly at Vartal, Swamishri explained the glory of Akshar-Purushottam and collected funds for installing murtis at Wadhwan. Arrangements were made with Nirmaldasji to prepare the murtis in Jaipur according to specific designs. During a parayan in Bharuch, he emphasized that “a saint is the gateway to liberation.” As his influence grew, opponents became concerned. To calm the opposition, he was relieved from Sarangpur’s administration and called to Vartal.
Last-Minute Revision Points
Large assembly at Vartal
Glory of Akshar-Purushottam
Funds for Wadhwan murtis
Jaipur murti arrangements
Bharuch parayan
Saint as gateway to liberation
Rising opposition
Removed from Sarangpur administration
Chapter - 25 Summary After the Wadhwan temple was completed, Swamishri instructed devoted followers of Akshar-Purushottam to participate in the murti consecration. Despite opposition, the murtis of Akshar and Purushottam were installed in the first sanctum, marking the beginning of pure worship. Swamishri was pleased upon receiving the news. The Kothari was initially shocked but later satisfied with Swamishri’s steadfast faith. Opponents began planning against him. Swamishri also declared that a grand shikharbaddh temple would arise in Bochasan with Akshar-Purushottam enthroned in the central shrine.
Last-Minute Revision Points
Wadhwan murti consecration
Installation despite opposition
Beginning of pure worship
Kothari’s change of heart
Opposition planning
Bochasan temple resolve
Central shrine for Akshar-Purushottam
Chapter - 21 Summary
गोंडल में भगतजी महाराज ने भविष्यवाणी की और यज्ञपुरुषदासजी को ब्रह्मविद्या पूर्ण कर दूसरों को सुख देने की आज्ञा दी। महुवा में भगतजी महाराज के देहत्याग के समाचार से स्वामीश्री दुखी हुए, परंतु भगतजी ने दर्शन देकर कहा, “मैं तुममें अखंड हूँ,” और उनका शोक दूर किया। जगा भक्त ने भी अंतिम सेवा के लिए बुलाकर अक्षरपुरुषोत्तम निष्ठा प्रवर्ताने की आज्ञा दी। बाद में स्वामीश्री ने सारंगपुर मंदिर का वाहीवट संभालकर उसका विकास किया। विरोध के बावजूद वे कुशल प्रशासक और निष्ठावान सेवक सिद्ध हुए।
Last-Minute Revision Points
गोंडल में भविष्यवाणी
दूसरों को सुख देने की आज्ञा
भगतजी का देहत्याग
“मैं तुममें अखंड हूँ” आश्वासन
जगा भक्त की अंतिम आज्ञा
अक्षरपुरुषोत्तम निष्ठा का प्रचार
सारंगपुर मंदिर विकास
विरोध के बीच सफलता
Chapter - 22 Summary स्वामीश्री सारंगपुर से गुजरात और सौराष्ट्र में अक्षरपुरुषोत्तम निष्ठा का प्रचार करते थे। जूनागढ़ में संतों की प्रेरणा से शिखरबद्ध मंदिर में स्वामी और महाराज की मूर्तियाँ प्रतिष्ठित करने का संकल्प दृढ़ हुआ। विरोध के बावजूद सारंगपुर का वाहीवट सुधरता रहा। अहमदाबाद गादी विवाद के बाद वढवाण में अलग गादी स्थापित करने हेतु संतों ने स्वामीश्री से सहयोग माँगा। स्वामीश्री ने अक्षरपुरुषोत्तम मूर्तियों की प्रतिष्ठा की शर्त पर सहायता स्वीकार की और अपने शिष्य दीवान साहेब के माध्यम से वढवाण मंदिर के लिए भूमि दिलवाई।
Last-Minute Revision Points
अक्षरपुरुषोत्तम निष्ठा का प्रचार
मूर्ति प्रतिष्ठा का संकल्प
विरोध के बीच सुधार
अहमदाबाद गादी विवाद
वढवाण में नई गादी प्रयास
स्वामीश्री का सहयोग
मूर्ति प्रतिष्ठा की शर्त
भूमि प्राप्ति
Chapter - 23 Summary स्वामीश्री वर्ताल में रहकर अक्षर-पुरुषोत्तम निष्ठा का प्रचार करते और गुजरात में कथाएँ करके भक्तों को आनंद देते थे। वडोदरा में कथा के दौरान विरोधियों ने ईंटें फेंकी और बंगला जलाने का प्रयास किया, परंतु स्वामीश्री शांत और निर्भय रहे। फौजदार ने दोषियों को पकड़ने की बात कही, लेकिन स्वामीश्री ने किसी के विरुद्ध शिकायत करने से मना कर दिया। इस घटना से विरोध बढ़ा, फिर भी गुजरात के भक्तों ने स्वामीश्री के प्रति दृढ़ निष्ठा दिखाई और बिना उनकी सलाह कोई निर्णय न लेने की चेतावनी दी।
Last-Minute Revision Points
अक्षर-पुरुषोत्तम निष्ठा का प्रचार
वडोदरा में विरोध और ईंटबाजी
बंगला जलाने का प्रयास
स्वामीश्री की शांति
शिकायत से इंकार
विरोध बढ़ा
भक्तों की दृढ़ निष्ठा
चेतावनी पत्र
Chapter - 24 Summary गोरधनभाई कोठारी ने स्वामीश्री को वर्ताल बुलाकर वीरसद में मंदिर के कार्य हेतु प्रेरित किया। वर्ताल में विशाल सभा में स्वामीश्री ने अक्षर-पुरुषोत्तम का महिमा बताया और वढवाण में मूर्ति प्रतिष्ठा हेतु सेवा एकत्र की। निर्मलदासजी के साथ जयपुर में मूर्तियाँ बनवाने की व्यवस्था की। भरूच में पारायण के दौरान “संत ही मोक्ष का द्वार है” सिद्धांत समझाया। उनके बढ़ते प्रभाव से विरोधी चिंतित हुए। विरोध शांत करने हेतु स्वामीश्री को सारंगपुर के प्रबंधन से मुक्त कर वर्ताल बुला लिया गया।
Last-Minute Revision Points
वर्ताल में विशाल सभा
अक्षर-पुरुषोत्तम महिमा
वढवाण हेतु सेवा
जयपुर में मूर्ति व्यवस्था
भरूच पारायण
संत मोक्ष का द्वार
विरोधियों की चिंता
सारंगपुर प्रबंधन से मुक्त
Chapter - 25 Summary वढवाण मंदिर तैयार होने पर स्वामीश्री ने अक्षरपुरुषोत्तम निष्ठावान भक्तों को प्रतिष्ठा में सम्मिलित होने की आज्ञा दी। विरोध के बावजूद प्रथम खंड में अक्षर और पुरुषोत्तम की मूर्तियाँ स्थापित हुईं और शुद्ध उपासना का प्रारंभ हुआ। समाचार मिलने पर स्वामीश्री प्रसन्न हुए। कोठारी पहले आश्चर्यचकित हुए, पर बाद में उनकी निष्ठा से संतुष्ट हुए। विरोधियों ने उन्हें रोकने की योजना बनाई। स्वामीश्री ने बोचासन में भविष्य में शिखरबद्ध मंदिर निर्माण और मध्य मंदिर में अक्षरपुरुषोत्तम की प्रतिष्ठा का संकल्प व्यक्त किया।
