DIVYABHOG

१. किशन कॉलेज में पढ़ता था। शुरुआत में वह अपनी कक्षा के सभी विद्यार्थियों से सामान्य रूप से बात करता था। कुछ समय बाद उसकी एक युवती मित्र के साथ बहुत अधिक निकटता बढ़ गई। अब दोनों घंटों तक फोन पर बात करते, लगातार संदेश भेजते और अधिकांश समय साथ ही बिताते थे। शुरुआत में किशन को यह सब सामान्य लगता था, लेकिन धीरे-धीरे उसके परिवार और मित्रों ने ध्यान दिलाया कि वह पहले की तरह पढ़ाई, सभा और अन्य जिम्मेदारियों पर ध्यान नहीं दे पा रहा है। फिर भी किशन को लगता था कि इसमें कोई गलत बात नहीं है।

प्रश्न : ऐसी परिस्थिति में किशन को क्या सोचना चाहिए?

उत्तर : ग.म.३५

ग.म.३५ : जगत में ऐसी कहावत है कि, ‘मन होय चंगा तो कठरोट में गंगा,’ वह कहावत गलत है। कोई कितना भी समाधिनिष्ठ या विचारवान क्यों न हो, यदि वह स्त्रियों के प्रसंग में रहने लगे तो उसका धर्म किसी प्रकार टिक नहीं सकता। और कोई स्त्री कितनी भी धर्मनिष्ठ क्यों न हो, यदि उसे पुरुष का सहवास मिले तो उसका धर्म भी नहीं रह सकता। इस प्रकार स्त्री-पुरुष का परस्पर सहवास हो और फिर भी उनका धर्म बना रहे, ऐसी आशा कभी नहीं रखनी चाहिए। यह बात बिल्कुल सत्य है, इसमें किसी प्रकार का संदेह नहीं रखना चाहिए।

२. राहुल रोज की तरह अपनी नौकरी से घर लौट रहा था। रास्ते में अचानक एक वाहन से टकराने के कारण उसका दुर्घटना हो गया। उसके हाथ और पैर में गंभीर चोटें आईं। डॉक्टर ने उसे कई सप्ताह तक आराम करने की सलाह दी। अब वह अपनी नौकरी पर नहीं जा सकता था और दैनिक कार्यों के लिए भी उसे परिवार की सहायता लेनी पड़ती थी। शुरुआत में सभी ने उसका हौसला बढ़ाया, लेकिन समय बीतने के साथ उसके मन में चिंता बढ़ने लगी। वह सोचने लगा कि मेरे साथ ही ऐसा क्यों हुआ? मेरा आगे का जीवन कैसे चलेगा? इन विचारों के कारण वह बहुत निराश रहने लगा।

प्रश्न : ऐसी परिस्थिति में राहुल को धैर्य और मानसिक शांति कैसे मिल सकती है?

उत्तर : ग.म.६२

ग.म.६२ : भगवान का जो भक्त होता है, उसे जो-जो प्रकार के दुःख आते हैं, उनके देने वाले काल, कर्म या माया नहीं होते; बल्कि स्वयं भगवान ही अपने भक्त की धैर्य-शक्ति को देखने के लिए दुःख भेजते हैं। फिर जैसे कोई व्यक्ति पर्दे के पीछे रहकर देखता है, वैसे ही भगवान भक्त के हृदय में रहकर उसकी धैर्य-शक्ति को देखते रहते हैं। काल, कर्म और माया में इतनी शक्ति ही कहाँ है कि वे भगवान के भक्त को दुःख दे सकें? यह सब भगवान की ही इच्छा है, ऐसा जानकर भगवान के भक्त को प्रसन्न रहना चाहिए।

३. आरव १२वीं कक्षा में पढ़ता था। एक दिन उसके माता-पिता ने उसकी एक गलती के लिए उसे समझाया। आरव को यह बात बहुत बुरी लगी। गुस्से में उसने परिवार से बात करना बंद कर दिया। जब भोजन का समय हुआ तो उसने खाना खाने से भी मना कर दिया। उसकी माँ ने बहुत समझाया, लेकिन वह अपने कमरे में जाकर सो गया। अगले दिन भी उसका मन शांत नहीं हुआ। वह सोचता था कि यदि मैं खाना नहीं खाऊँगा तो सबको मेरी भावना समझ आएगी। लेकिन समय बीतने के साथ उसकी चिड़चिड़ाहट, दुःख और बेचैनी और बढ़ती गई।

प्रश्न : ऐसी परिस्थिति में आरव को क्या सोचना चाहिए?

उत्तर : सारं.१८

सारं.१८ : मूर्ख व्यक्ति जब उलझन में पड़ता है, तब या तो सो जाता है, या रोता है, या किसी से झगड़ता है, या उपवास करता है। इन चार प्रकारों से वह अपनी उलझन दूर करने का प्रयास करता है। और यदि फिर भी अधिक उलझ जाए तो अंत में मर भी सकता है। इस प्रकार मूर्ख व्यक्ति शोक दूर करने का उपाय करता है। लेकिन ऐसा करने से न दुःख दूर होता है और न स्वभाव बदलता है। यदि समझदारी से उपाय करे तो दुःख और स्वभाव दोनों दूर हो जाते हैं। इसलिए समझदार व्यक्ति ही वास्तव में सुखी होता है।

४. रमेशभाई एक छोटी कंपनी में नौकरी करते थे। पिछले कुछ महीनों से घर का खर्च बढ़ गया था। बच्चों की पढ़ाई, घर का किराया और अन्य आवश्यक खर्चों में उनकी अधिकांश आय खर्च हो जाती थी। मंदिर में कोई विशेष उत्सव आता तो अन्य हरिभक्त बड़ी सेवा और सुंदर भेंट अर्पित करते थे। रमेशभाई की भी भगवान की सेवा करने की बहुत इच्छा थी, लेकिन अपनी आर्थिक स्थिति देखकर वे सोच में पड़ जाते थे। उन्हें लगता था कि उनके पास अर्पण करने के लिए कुछ विशेष नहीं है। इस विचार के कारण वे कभी-कभी निराश हो जाते थे।

प्रश्न : ऐसी परिस्थिति में रमेशभाई को क्या सोचना चाहिए?

उत्तर : ग.अं.२५

ग.अं.२५ : भगवान की प्रसन्नता केवल उसी पर होती है जो बहुत अधिक उपचार और वैभव से भक्ति करता है, और गरीब पर नहीं होती — ऐसा नहीं है। यदि कोई गरीब व्यक्ति श्रद्धा सहित जल, पत्र, फल या फूल भगवान को अर्पित करे, तो भगवान उससे भी प्रसन्न हो जाते हैं।

५. मीनाबेन कई वर्षों से नियमित सत्संग करती थीं। कुछ समय पहले उनके परिवार में एक बड़ी आर्थिक समस्या आई। उन्होंने बहुत प्रार्थना की और आशा रखी कि सब जल्दी ठीक हो जाएगा। लेकिन परिस्थिति उनकी अपेक्षा के अनुसार नहीं बदली। कठिनाइयाँ अभी भी बनी हुई थीं। अब उनके मन में प्रश्न उठने लगे। वे सोचने लगीं कि मैं इतने वर्षों से भक्ति कर रही हूँ, फिर भी मेरी समस्या क्यों दूर नहीं हो रही? इन विचारों के कारण उनकी श्रद्धा कमजोर होने लगी।

प्रश्न : ऐसी परिस्थिति में मीनाबेन को क्या सोचना चाहिए?

उत्तर : ग.प्र.७०

ग.प्र.७० : सत्संग अपने जीव के कल्याण के लिए करना चाहिए, किसी सांसारिक पदार्थ की इच्छा के लिए नहीं। जैसे यदि घर में दस व्यक्ति हों और उन दस में से एक ही बच जाए, तो क्या वह थोड़ी बात है? या जिसके हाथ में रामपातर आने वाला था और उसे रोटी खाने को मिल जाए, तो क्या वह कम है? जो सब नष्ट होने वाला था उसमें से जितना बच गया, उसे भी बहुत मानना चाहिए। इसी प्रकार यदि बहुत बड़ा दुःख आने वाला हो और परमेश्वर का आश्रय लेने से वह कुछ कम हो जाए, तो यह भी बहुत बड़ा लाभ है। लेकिन जीव को यह समझ में नहीं आता। यदि शूली का दुःख लिखा हो और वह काँटे से टल जाए, तो भी बहुत बड़ा अंतर पड़ जाता है।

६. अंकित एक शांत और अच्छे स्वभाव का युवक था। नए कॉलेज में प्रवेश लेने के बाद उसकी मित्रता कुछ ऐसे विद्यार्थियों से हुई जो हमेशा गपशप, मज़ाक, गलत चर्चाओं और नकारात्मक बातों में समय बिताते थे। शुरुआत में अंकित केवल उनके साथ बैठता था, लेकिन धीरे-धीरे उसे भी उनकी बातें अच्छी लगने लगीं। कुछ महीनों बाद उसने महसूस किया कि पहले जैसी मानसिक शांति अब नहीं रही। उसके भीतर नकारात्मक विचार, चिड़चिड़ापन और बेचैनी बढ़ने लगी। उसे समझ नहीं आ रहा था कि उसके स्वभाव में इतना परिवर्तन क्यों आ गया है।

प्रश्न : ऐसी परिस्थिति में अंकित को क्या सोचना चाहिए?

उत्तर : ग.प्र.१८

ग.प्र.१८ : और पाँच इन्द्रियों के द्वारा जीव जो आहार ग्रहण करता है, यदि वह आहार शुद्ध होगा तो अन्तःकरण भी शुद्ध होगा। और अन्तःकरण शुद्ध होगा तो अखण्ड भगवान की स्मृति बनी रहेगी। यदि पाँच इन्द्रियों में से किसी एक इन्द्रिय का आहार भी मलिन हो जाए तो अन्तःकरण भी मलिन हो जाता है। इसलिए भगवान के भक्त को भगवान के भजन में जो भी विघ्न आता है, उसका कारण पाँच इन्द्रियों के विषय ही हैं, अन्तःकरण नहीं।

७. रोहित मंदिर की एक सेवा के दौरान नए हरिभक्त मनोजभाई के साथ काम कर रहा था। मनोजभाई का स्वभाव थोड़ा गुस्से वाला था। छोटी-छोटी बातों पर भी वे कभी-कभी ऊँची आवाज़ में बोल देते थे। एक दिन सेवा के दौरान उन्होंने रोहित से भी कठोर शब्दों में बात की। तब से रोहित के मन में उनके प्रति नाराज़गी बढ़ने लगी। अब वह सोचने लगा कि ऐसे स्वभाव का व्यक्ति सत्संग में कैसे हो सकता है?

प्रश्न : ऐसी परिस्थिति में रोहित को क्या सोचना चाहिए?

उत्तर : ग.प्र.२४

ग.प्र.२४ : जब किसी हरिभक्त का दोष दिखाई दे, तब ऐसा समझना चाहिए कि, ‘इसका स्वभाव भले ही सत्संग के अनुकूल न हो, फिर भी इसे सत्संग मिला है और यह जैसा-तैसा होकर भी सत्संग में जुड़ा हुआ है, तो अवश्य इसके पूर्वजन्म या इस जन्म के संस्कार बहुत श्रेष्ठ होंगे, तभी इसे ऐसा सत्संग मिला है।’ ऐसा समझकर उसके गुणों का पक्ष लेना चाहिए।

८. हार्दिक नियमित रूप से सत्संग करता था। पिछले कुछ समय से उसके मन में कुछ गलतफहमियाँ उत्पन्न होने लगी थीं। उसे लगता था कि कुछ हरिभक्तों के साथ अधिक प्रेम से व्यवहार किया जाता है, जबकि उसकी ओर उतना ध्यान नहीं दिया जाता। जब किसी सेवा या कार्यक्रम में उसे अपेक्षा के अनुसार अवसर नहीं मिलता, तो वह और अधिक दुःखी हो जाता। अब सभा में आने का उसका उत्साह भी कम होने लगा। उसके मन में विचार आने लगा कि शायद मुझे सत्संग से थोड़ा दूर हो जाना चाहिए।

प्रश्न : ऐसी परिस्थिति में हार्दिक को क्या सोचना चाहिए?

उत्तर : लोया-१८

लोया-१८ : जब भगवान के विषय में दिव्यभाव नहीं समझता, तब बात-बात में धोखा खाता है और गुण-अवगुण लेने लगता है कि, ‘इनका पक्ष रखते हैं, हमारा नहीं रखते; इन्हें अधिक बुलाते हैं, हमें नहीं बुलाते; इन्हें अधिक प्रेम करते हैं, हमें नहीं करते।’ इस प्रकार गुण-अवगुण का विचार करता रहता है। इससे उसका अंतःकरण दिन-प्रतिदिन पीछे हटता जाता है और अंत में वह विमुख हो जाता है।

९. जय एक युवक था। जब भी कोई उसकी आलोचना करता या उसकी बात से असहमत होता, तो वह तुरंत प्रतिक्रिया दे देता। कई बार गुस्से में ऐसे शब्द बोल देता जिनका बाद में उसे पछतावा होता। सोशल मीडिया पर भी किसी पोस्ट को देखकर वह तुरंत उत्तर लिख देता, फिर उसे महसूस होता कि उसने जल्दबाज़ी में निर्णय लिया। इसके कारण उसके मित्रों और परिवार के साथ भी कई बार मतभेद उत्पन्न हो जाते थे।

प्रश्न : ऐसी परिस्थिति में जय को क्या सोचना चाहिए?

उत्तर : ग.प्र.१६

ग.प्र.१६ : “जिस भगवान के भक्त को सत्-असत का विवेक होता है, वह अपने भीतर जो-जो अवगुण हों उन्हें पहचानकर विचारपूर्वक उनका त्याग कर देता है। जो सही विचार हो उसे ग्रहण करता है और जो गलत विचार हो उसका त्याग कर देता है।”

१०. विवान कॉलेज में पढ़ता था। उसके कई मित्रों के पास महंगे मोबाइल, ब्रांडेड कपड़े और नवीनतम गैजेट्स थे। जब भी वह सोशल मीडिया पर कोई नई वस्तु देखता, तो उसे भी उसे पाने की इच्छा होती। कुछ महीने पहले उसने एक महंगा मोबाइल खरीदा था, लेकिन अब वह उसे साधारण लगने लगा। अब उसकी इच्छा किसी और नए मॉडल को खरीदने की होने लगी। धीरे-धीरे उसका ध्यान पढ़ाई, परिवार और सत्संग से अधिक नई चीज़ें पाने पर केंद्रित होने लगा।

प्रश्न : ऐसी परिस्थिति में विवान को क्या सोचना चाहिए?

उत्तर : ग.म.५५

ग.म.५५ : जैसे कबूतर के बच्चों में कौन अच्छा है और कौन बुरा, यह कहना कठिन है; सब एक ही प्रकार के होते हैं। उसी प्रकार मायिक पदार्थ भी सभी समान हैं।

११. राजेशभाई के एक निकट संबंधी का अचानक निधन हो गया। इस घटना के बाद वे बहुत विचलित हो गए। अब जब भी वे किसी बीमारी, दुर्घटना या मृत्यु का समाचार सुनते, तो उनके मन में भय उत्पन्न हो जाता। वे बार-बार सोचते कि यदि मेरे साथ कुछ हो गया तो क्या होगा? इन विचारों के कारण वे चिंतित रहने लगे। रात में भी उन्हें कई बार नींद नहीं आती थी। मृत्यु से जुड़े विचार उनके मन में लगातार आते रहते थे।

प्रश्न : ऐसी परिस्थिति में राजेशभाई को क्या सोचना चाहिए?

उत्तर : ग.अं.३९

ग.अं.३९ : अपने को देह से पृथक आत्मा जानना चाहिए। वह आत्मा न ब्राह्मण है, न क्षत्रिय है, न कणबी है, न किसी का पुत्र है, न किसी का पिता है। उसकी कोई जाति नहीं, कोई नाता नहीं। वह आत्मा सूर्य और अग्नि के समान तेजस्वी तथा ज्ञानयुक्त है।

१२. हार्दिक कॉलेज में पढ़ता था। एक दिन उसके WhatsApp पर एक संदेश आया। उसमें लिखा था, ‘इस संदेश को 21 लोगों को भेजो, तो 24 घंटे में शुभ समाचार मिलेगा। यदि नहीं भेजोगे तो नुकसान होगा।’ संदेश के साथ कुछ लोगों के अनुभव भी लिखे हुए थे। हार्दिक ने उसे पढ़ा और उसके मन में थोड़ा डर और संदेह उत्पन्न हुआ। उसके कुछ मित्रों ने तुरंत वह संदेश आगे भेज दिया। अब हार्दिक सोच में पड़ गया कि यह संदेश सच है या नहीं।

प्रश्न : ऐसी परिस्थिति में हार्दिक को क्या सोचना चाहिए?

उत्तर : ग.म.३८

ग.म.३८ : सांसारिक जीव को यदि कोई धन देने वाला या पुत्र देने वाला मिल जाए तो उस पर तुरंत विश्वास हो जाता है; परंतु भगवान के भक्त को किसी भी यंत्र-मंत्र में कभी विश्वास नहीं करना चाहिए। और जो हरिभक्त होकर भी यंत्र-मंत्र में विश्वास करता है, उसे सत्संगी होते हुए भी आधा विमुख जानना चाहिए।

१३. ध्रुव मंदिर की विभिन्न सेवाओं में जुड़ा हुआ था। जब भी वह कोई सेवा करता, तो उसकी तस्वीरें और वीडियो तुरंत सोशल मीडिया पर साझा करता। धीरे-धीरे उसके मन में यह अपेक्षा बढ़ने लगी कि लोग उसकी पोस्ट को लाइक करें, उसकी प्रशंसा करें और उसकी सेवा के बारे में अच्छी टिप्पणियाँ करें। यदि उसे अधिक प्रतिक्रिया नहीं मिलती, तो उसे भीतर से निराशा होती। अब सेवा करते समय उसका ध्यान सेवा से अधिक इस बात पर रहने लगा कि लोग उसके बारे में क्या कहेंगे।

प्रश्न : ऐसी परिस्थिति में ध्रुव को क्या सोचना चाहिए?

उत्तर : ग.म.४१

ग.म.४१ : जिसे परमेश्वर का भजन करना हो, उसे यदि भगवान या भगवान के भक्त की सेवा करने का अवसर मिले तो उसे अपना बड़ा सौभाग्य मानकर सेवा करनी चाहिए। वह सेवा भी भगवान की प्रसन्नता और अपने कल्याण के लिए भक्ति-भाव से करनी चाहिए, किसी की प्रशंसा प्राप्त करने के लिए नहीं।

१४. हार्दिक और काव्या एक ही कार्यालय में काम करते थे। वे अक्सर साथ भोजन करते, बाहर जाते और घंटों बातें करते थे। जब कोई उनसे पूछता कि वे इतना समय साथ क्यों बिताते हैं, तो वे हमेशा कहते, ‘हम तो केवल मित्र हैं।’ समय के साथ उनकी निकटता और बढ़ती गई। अब वे एक-दूसरे के बिना कोई निर्णय भी नहीं लेते थे। हार्दिक के परिवार और कुछ सत्संगी मित्रों ने उसे सावधान रहने की सलाह दी, लेकिन उसे लगता था कि वे गलत सोच रहे हैं।

प्रश्न : ऐसी परिस्थिति में हार्दिक को क्या सोचना चाहिए?

उत्तर : ग.म.३५

१५. जयदीप कई वर्षों से सत्संग में जुड़ा हुआ था। एक दिन सभा में एक नया युवक आने लगा। उसे अभी सत्संग की कई बातों की जानकारी नहीं थी। कभी-कभी उससे सभा के नियमों में गलती हो जाती और वह कई प्रश्न भी पूछता। जयदीप को लगता था कि उसे अभी सत्संग की समझ नहीं है। धीरे-धीरे वह उसे अपने से बहुत कम समझने लगा। अब जब भी वह युवक कोई गलती करता, तो जयदीप के मन में उसके प्रति नकारात्मक विचार आने लगते थे।

प्रश्न : ऐसी परिस्थिति में जयदीप को क्या सोचना चाहिए?

उत्तर : ग.प्र.२४

१६. रिया को अपने मित्रों के साथ नई फिल्में और गाने देखना बहुत पसंद था। धीरे-धीरे वह ऐसे गानों और फिल्मों की ओर आकर्षित होने लगी जिनमें अनुचित भाषा, गलत विचार और असंयमित जीवनशैली दिखाई जाती थी। शुरुआत में उसे यह केवल मनोरंजन लगता था। लेकिन कुछ समय बाद उसने महसूस किया कि उसके विचारों में परिवर्तन आने लगा है। पढ़ाई के समय भी फिल्मों के दृश्य और गानों के शब्द उसके मन में आते रहते थे। भजन, प्रार्थना और अच्छे विचारों में उसका मन कम लगने लगा।

प्रश्न : ऐसी परिस्थिति में रिया को क्या सोचना चाहिए?

उत्तर : ग.प्र.१८

१७. कृति कॉलेज में पढ़ती थी। पिछले कुछ महीनों से वह एक युवक के बहुत करीब थी। लेकिन कुछ समय बाद दोनों के बीच मतभेद बढ़ गए और उनकी मित्रता टूट गई। इस घटना से कृति बहुत दुखी हो गई। जिन गतिविधियों में उसे पहले आनंद आता था, उनमें भी अब उसकी रुचि नहीं रही। वह अपने मित्रों से मिलना-जुलना टालने लगी। कई बार वह अकेले बैठकर रोती रहती या घंटों बिस्तर पर पड़ी रहती। पढ़ाई में भी उसका ध्यान कम होने लगा। उसे लगने लगा कि अब उसके जीवन में कुछ अच्छा बचा ही नहीं है।

प्रश्न : ऐसी परिस्थिति में कृति को क्या सोचना चाहिए?

उत्तर : सारं.१८

१८. मितेश पिछले छह महीनों से एक गंभीर बीमारी से पीड़ित था। वह नियमित रूप से दवाइयाँ ले रहा था और डॉक्टर की सलाह भी मान रहा था, फिर भी उसकी तबीयत में कोई विशेष सुधार नहीं हो रहा था। शुरुआत में उसे आशा थी कि वह जल्द ही ठीक हो जाएगा, लेकिन समय बीतने के साथ उसकी निराशा बढ़ने लगी। उसके मित्र बाहर घूमते, अपने कामों में व्यस्त रहते, जबकि मितेश का अधिकांश समय घर पर ही बीतता था। लंबे समय से चल रही बीमारी के कारण उसके मन में अनेक चिंताएँ और प्रश्न उठने लगे।

प्रश्न : ऐसी लंबी बीमारी के दौरान मितेश को धैर्य और मानसिक शांति कैसे मिल सकती है?

उत्तर : ग.म.६२

१९. ध्रुव ११वीं कक्षा में पढ़ता था। बोर्ड परीक्षा निकट थी। उसे मोबाइल का कितना उपयोग करना चाहिए और समय का सही नियोजन कैसे करना चाहिए, इस बारे में उलझन थी। इसलिए उसने परम पूज्य महंत स्वामी महाराज को पत्र लिखा। उत्तर में उसे नियमित अध्ययन करने, समय का सदुपयोग करने और मोबाइल का कम उपयोग करने की सलाह मिली। शुरुआत में ध्रुव ने उस सलाह का पालन करने का प्रयास किया, लेकिन कुछ दिनों बाद उसने सोचा कि मैं अपनी तरह से सब संभाल लूँगा। वह फिर से मोबाइल और मित्रों के साथ अधिक समय बिताने लगा। जब परीक्षा का परिणाम आया तो उसके अंक अपेक्षा से बहुत कम थे। अब उसे बहुत पछतावा हो रहा था।

प्रश्न : ऐसी परिस्थिति में ध्रुव को क्या सोचना चाहिए?

उत्तर : ग.प्र.३४

ग.प्र.३४ : परमेश्वर के वचन को छोड़कर जब मनुष्य इधर-उधर डगमगाता है, तब वह क्लेश को प्राप्त होता है। और यदि वह वचन में स्थित रहे तो भगवान के आनंद के समान आनंद में रहता है। भगवान के भक्त को जितना दुःख होता है, वह तुच्छ पदार्थों के लिए भगवान की आज्ञा का उल्लंघन करने से होता है, और जितना सुख होता है, वह भगवान की आज्ञा का पालन करने से होता है।

२०. जय का एक छोटा व्यवसाय था। अचानक व्यापार में भारी नुकसान होने के कारण उसकी आर्थिक स्थिति बहुत कमजोर हो गई। घर का खर्च चलाना कठिन हो गया। कई लोगों का उधार भी चुकाना बाकी था। हर दिन नए खर्च सामने आते थे और आय बहुत कम थी। परिवार के भविष्य की चिंता उसे लगातार परेशान करती थी। रात को भी उसे ठीक से नींद नहीं आती थी। वह बार-बार सोचता था कि इस कठिनाई से बाहर कैसे निकलूँगा? परिस्थिति दिन-प्रतिदिन और कठिन होती जा रही थी।

प्रश्न : ऐसी आर्थिक कठिनाई में जय को धैर्य और मन की शांति कैसे मिल सकती है?

उत्तर : ग.म.६२

२१. पूर्वीबेन नियमित रूप से मंदिर में सेवा करती थीं। उनके साथ सेवा करने वाले एक हरिभक्त कभी-कभी समय पर नहीं आते थे और उनसे छोटी-छोटी गलतियाँ भी हो जाती थीं। शुरुआत में पूर्वीबेन ने इस बात को सामान्य रूप से लिया, लेकिन धीरे-धीरे वे उस भक्त की हर छोटी बात में कमी देखने लगीं। अब उन्हें उसके अच्छे गुणों से अधिक उसकी गलतियाँ दिखाई देने लगीं। सेवा के दौरान भी उनके मन में बार-बार यही विचार आते थे।

प्रश्न : ऐसी परिस्थिति में पूर्वीबेन को क्या सोचना चाहिए?

उत्तर : कारि.९

कारि.९ : जो भगवान के महिमा को जानता है, वह भगवान के संबंध को प्राप्त हुए पशु, पक्षी, वृक्ष और लता आदि को भी देवतुल्य मानता है। तो जो मनुष्य भगवान की भक्ति करते हों, नियमों का पालन करते हों और भगवान का नामस्मरण करते हों, उन्हें देवतुल्य माने और उनका अवगुण न ले, इसमें क्या आश्चर्य है? इसलिए जो भगवान का महिमा समझता है, उसका भगवान के भक्तों के साथ कभी वैर नहीं बंधता; और जो महिमा नहीं समझता, उसका भगवान के भक्तों के साथ वैर अवश्य बंधता है।

२२. हार्दिक कई वर्षों से सत्संग में सेवा कर रहा था। हाल ही में उनके केंद्र में एक नए युवक विवेक को कई सेवाओं की जिम्मेदारी दी गई। विवेक मेहनत से सेवा करता था, इसलिए संत और हरिभक्त भी उसकी प्रशंसा करते थे। कुछ समय बाद हार्दिक के मन में विचार आने लगे कि मैं इतने वर्षों से सेवा कर रहा हूँ, फिर भी उसे मुझसे अधिक महत्व क्यों मिल रहा है? अब जब भी विवेक की प्रशंसा होती, तो हार्दिक को भीतर से बेचैनी महसूस होती।

प्रश्न : ऐसी परिस्थिति में हार्दिक को क्या सोचना चाहिए?

उत्तर : ग.प्र.४

ग.प्र.४ : जिस व्यक्ति के प्रति ईर्ष्या हो, उसके गुणों को ग्रहण करना चाहिए और अपने अवगुणों का त्याग करना चाहिए। और यदि ऐसा न हो सके तथा ईर्ष्या के कारण भगवान के भक्तों का द्रोह होने लगे, तो ऐसी ईर्ष्या का भगवान के भक्त को हर प्रकार से त्याग कर देना चाहिए।

२३. निधि 10वीं कक्षा में पढ़ती थी। पिछले कुछ दिनों से उसे रात में बार-बार बुरे सपने आ रहे थे। कभी उसे लगता कि कोई उसका पीछा कर रहा है, तो कभी दुर्घटना जैसे दृश्य दिखाई देते। सुबह उठने के बाद भी उसके मन में डर बना रहता। एक दिन उसकी सहेली ने कहा कि ऐसे सपनों से बचने के लिए एक विशेष धागा बाँध लेना चाहिए। दूसरी सहेली ने किसी यंत्र के बारे में बताया। निधि उलझन में पड़ गई। उसे समझ नहीं आ रहा था कि क्या करे और किसकी बात माने।

प्रश्न : ऐसी परिस्थिति में निधि को क्या सोचना चाहिए?

उत्तर : ग.म.३८

ग.म.३८ : संसारी जीव को यदि कोई धन देने वाला या पुत्र देने वाला मिल जाए तो उसमें तुरंत विश्वास हो जाता है, परंतु भगवान के भक्त को यंत्र-मंत्र आदि में कहीं भी विश्वास नहीं होना चाहिए। और जो हरिभक्त यंत्र-मंत्र में विश्वास करता है, वह सत्संगी होते हुए भी आधा विमुख माना जाता है।

२४. जयेशभाई के परिवार में एक महत्वपूर्ण निर्णय लेना था। वे उलझन में थे, इसलिए मार्गदर्शन के लिए एक वरिष्ठ संत के पास गए। संत ने उन्हें शांतिपूर्वक समझाया कि जल्दबाज़ी न करें, परिवार के सभी सदस्यों से चर्चा करें और कुछ समय प्रतीक्षा करें। लेकिन जयेशभाई को अपनी समझ अधिक सही लगी। उन्होंने संत की सलाह के अनुसार चलने के बजाय तुरंत अपना निर्णय ले लिया। कुछ समय बाद उसी निर्णय के कारण परिवार में मतभेद और तनाव बढ़ने लगा। अब वे सोच रहे थे कि परिस्थिति इतनी कठिन क्यों बन गई।

प्रश्न : ऐसी परिस्थिति में जयेशभाई को क्या सोचना चाहिए?

उत्तर : ग.प्र.३४

२५. नीलमबेन एक निजी कंपनी में काम करती थीं। कार्यालय में हुई कुछ गलतियों के कारण उन्हें कई कठिनाइयों का सामना करना पड़ा। वे हमेशा कहती थीं कि मेरे साथ ही बुरा होता है, लोग मुझे समझते नहीं हैं और मेरी असफलताओं का कारण दूसरे लोग हैं। धीरे-धीरे वे हर समस्या में अपनी भूमिका देखने के बजाय केवल दूसरों को ही जिम्मेदार ठहराने लगीं। परिणामस्वरूप उनके भीतर निराशा और हताशा बढ़ने लगी।

प्रश्न : ऐसी परिस्थिति में नीलमबेन को क्या सोचना चाहिए?

उत्तर : ग.अं.६

ग.अं.६ : जीवमात्र का ऐसा स्वभाव है कि जब उसमें कोई दोष आता है, तब वह कहता है, ‘मुझे किसी दूसरे ने भटका दिया, इसलिए मुझसे गलती हुई; मेरा कोई दोष नहीं है।’ परंतु ऐसा कहने वाला महा-मूर्ख है। यदि कोई दूसरा कहे कि ‘कुएँ में कूद जाओ,’ तो क्या उसके कहने से कुएँ में कूद जाना चाहिए? इसलिए दोष तो उसी का है जो ऐसा करता है, फिर भी वह दूसरों पर दोष डालता है। इसी प्रकार इन्द्रियों और अंतःकरण को दोष देना भी जीव की मूर्खता ही है।

२६. कविताबेन के विवाह को कई वर्ष हो चुके थे, लेकिन उन्हें अभी तक संतान प्राप्ति नहीं हुई थी। इस बात को लेकर वे और उनके पति बहुत चिंतित रहते थे। एक दिन पड़ोस की एक महिला ने उन्हें बताया कि एक विशेष व्यक्ति के पास जाकर उसके बताए हुए कुछ उपाय करने से निश्चित रूप से संतान प्राप्त होती है। कुछ ही दिनों में अन्य लोग भी उन्हें ऐसी ही सलाह देने लगे। कविताबेन के मन में अनेक प्रश्न उठने लगे। परिवार के दबाव और अपनी इच्छा के बीच वे बहुत उलझ गईं।

प्रश्न : ऐसी परिस्थिति में कविताबेन को क्या सोचना चाहिए?

उत्तर : ग.म.३८

२७. मिलन और यश दोनों नियमित रूप से सत्संग सभा में जाते थे। एक सेवा के दौरान किसी आयोजन को लेकर दोनों के विचार अलग थे। चर्चा धीरे-धीरे विवाद में बदल गई। दोनों ने एक-दूसरे से कठोर शब्द कह दिए। उसके बाद उन्होंने आपस में बात करना भी बंद कर दिया। सभा में भी वे एक-दूसरे से बचने लगे। कई दिन बीत जाने के बाद भी मिलन के मन से वह घटना नहीं निकल रही थी। जब भी वह यश को देखता, उसे पुरानी बातें याद आ जाती थीं।

प्रश्न : ऐसी परिस्थिति में मिलन को क्या सोचना चाहिए?

उत्तर : कारि.९

२८. मीत कई वर्षों से युवक मंडल में सक्रिय था। वह अनेक सेवाओं में आगे रहता और हर कार्यक्रम में महत्वपूर्ण जिम्मेदारियाँ निभाता था। धीरे-धीरे लोग उसकी प्रशंसा करने लगे। अब जब कोई सेवा सफल होती, तो मीत को लगता कि यह सब उसी के कारण हुआ है। यदि किसी और को श्रेय मिलता, तो उसे भीतर से अच्छा नहीं लगता। कुछ समय बाद उसे लगने लगा कि वह दूसरों से अधिक योग्य और अनुभवी है।

प्रश्न : ऐसी परिस्थिति में मीत को क्या सोचना चाहिए?

उत्तर : ग.प्र.५८

ग.प्र.५८ : पक्का हरिभक्त बनने का यही उपाय है कि परमेश्वर के दास का भी दास बनकर रहे और ऐसा माने कि ‘सभी भक्त मुझसे बड़े हैं और मैं सबसे छोटा हूँ।’ इस प्रकार स्वयं को हरिभक्तों का दासानुदास मानकर रहना चाहिए।

૧. કિશન કોલેજમાં અભ્યાસ કરતો હતો. શરૂઆતમાં તે પોતાના ક્લાસના બધા વિદ્યાર્થીઓ સાથે સામાન્ય રીતે વાત કરતો હતો. થોડા સમય પછી તેની એક યુવતી મિત્ર સાથે ખૂબ જ નજીકની મિત્રતા થઈ ગઈ. હવે બંને કલાકો સુધી ફોન પર વાત કરતા, સતત મેસેજ કરતા અને મોટાભાગનો સમય સાથે જ પસાર કરતા. શરૂઆતમાં કિશનને આ બધું સામાન્ય લાગતું હતું, પરંતુ ધીમે ધીમે તેના ઘરના લોકો અને મિત્રોએ ધ્યાન દોર્યું કે તે પહેલાની જેમ અભ્યાસ, સભા અને અન્ય જવાબદારીઓમાં ધ્યાન આપી શકતો નથી. તેમ છતાં કિશનને લાગતું હતું કે આમાં કોઈ ખોટી વાત નથી.

પ્રશ્ન : આવી પરિસ્થિતિમાં કિશને શું વિચારવું જોઈએ?

જવાબ : ગ.મ.૩૫

ગ.મ.૩૫ : જગતમાં એમ વાર્તા છે જે, ‘મન હોય ચંગા તો કથરોટમાં ગંગા,’ એ વાર્તા ખોટી છે. એ તો ગમે તેવો સમાધિનિષ્ઠ હોય અથવા વિચારવાન હોય ને તે પણ જો સ્ત્રીઓના પ્રસંગમાં રહેવા માંડે તો એનો ધર્મ કોઈ રીતે રહે જ નહીં; અને ગમે તેવી ધર્મવાળી સ્ત્રી હોય ને તેને જો પુરુષનો સહવાસ થાય તો એનો પણ ધર્મ રહે જ નહીં. અને એવી રીતે સ્ત્રી-પુરુષને પરસ્પર સહવાસ થાય ને એનો ધર્મ રહે એવી તો આશા રાખવી નહીં. તે આ વાર્તા તે એમ જ છે પણ એમાં કાંઈ સંશય રાખવો નહીં.

૨. રાહુલ રોજની જેમ પોતાની નોકરી પરથી ઘરે પરત ફરી રહ્યો હતો. રસ્તામાં અચાનક એક વાહન સાથે અથડાતા તેનો અકસ્માત થયો. તેને હાથ અને પગમાં ગંભીર ઈજા થઈ. ડૉક્ટરે તેને ઘણા અઠવાડિયા સુધી આરામ કરવાની સલાહ આપી. હવે તે પોતાની નોકરી પર જઈ શકતો નહોતો અને રોજિંદા કામ માટે પણ પરિવારના સભ્યોની મદદ લેવી પડતી હતી. શરૂઆતમાં બધાએ તેને હિંમત આપી, પરંતુ સમય જતાં તેના મનમાં ચિંતા વધવા લાગી. તે વિચારવા લાગ્યો કે મારી સાથે જ આવું કેમ બન્યું? હવે મારું આગળનું જીવન કેવી રીતે ચાલશે? આ વિચારોને કારણે તે ખૂબ નિરાશ રહેવા લાગ્યો.

પ્રશ્ન : આવી પરિસ્થિતિમાં રાહુલને ધીરજ અને મનની શાંતિ કેવી રીતે મળી શકે?

જવાબ : ગ.મ.૬૨

ગ.મ.૬૨ : ભગવાનનો જે ભક્ત હોય તેને તો જે જે પ્રકારનાં દુઃખ આવે છે તે દુઃખના દેનારા કાળ, કર્મ, માયા એમાંથી કોઈ નથી; એ તો પર્ત ભગવાન જ પોતાના ભક્તની ધીરજ જોવાને અર્થે દુઃખને પ્રેરે છે અને પછી જેમ કોઈક પુરુષ પડદામાં રહીને જુએ, તેમ ભક્તની ધીરજને ભગવાન ભક્તના હૃદયમાં રહીને જોયા કરે છે. પણ કાળ, કર્મ, માયાનો શો ભાર છે જે, ભગવાનના ભક્તને પીડી શકે ? એ તો ભગવાનની જ ઈચ્છા છે, એમ જાણીને ભગવાનનો ભક્ત હોય તેને મગન રહેવું.

૩. આરવ ૧૨મા ધોરણમાં અભ્યાસ કરતો હતો. એક દિવસ ઘરે તેના માતા-પિતાએ તેની એક ભૂલ માટે તેને સમજાવ્યો. આરવને આ વાત ખૂબ ખરાબ લાગી. ગુસ્સામાં તેણે પરિવાર સાથે વાત કરવાનું બંધ કરી દીધું. જ્યારે જમવાનો સમય થયો ત્યારે તેણે જમવાની પણ ના પાડી. માતાએ ઘણી સમજાવ્યું, પરંતુ તે પોતાના રૂમમાં જઈને સૂઈ રહ્યો. બીજા દિવસે પણ તેનું મન શાંત ન થયું. તે વિચારતો હતો કે હું જમું નહીં તો બધાને મારી લાગણી સમજાશે. પરંતુ સમય જતાં તેની ચીડ, દુઃખ અને અશાંતિ વધતી જ ગઈ.

પ્રશ્ન : આવી પરિસ્થિતિમાં આરવે શું વિચારવું જોઈએ?

જવાબ : સારં.૧૮

સારં.૧૮ : મૂર્ખ હોય તે જ્યારે મૂંઝાય ત્યારે કાં તો સૂઈ રહે ને કાં તો રુએ અને કાં તો કોઈક સાથે વઢે ને કાં તો ઉપવાસ કરે, એ ચાર પ્રકારે કરીને મૂંઝવણ ટાળ્યાનો ઉપાય કરે. અને એમ કરતાં જો અતિશય મૂંઝાય તો છેલ્લી બાકી મરે પણ ખરો. એવી રીતે મૂર્ખને શોક ટાળ્યાનો ઉપાય છે. પણ એમ કર્યાં થકી દુઃખ પણ મટે નહીં ને સ્વભાવ પણ ટળે નહીં; અને સમજીને ટાળે તો દુઃખ ને સ્વભાવ એ બેય ટળી જાય. માટે સમજુ હોય તે જ સુખી થાય છે.

૪. રમેશભાઈ એક નાની કંપનીમાં કામ કરતા હતા. છેલ્લા કેટલાક મહિનાથી ઘરના ખર્ચા વધી ગયા હતા. બાળકોના અભ્યાસ, ઘરનું ભાડું અને અન્ય જરૂરી ખર્ચાઓમાં મોટાભાગની આવક વપરાઈ જતી હતી. મંદિરમાં કોઈ વિશેષ ઉત્સવ આવતો ત્યારે અન્ય હરિભક્તો મોટી સેવા કરતા અને સુંદર ભેટ અર્પણ કરતા. રમેશભાઈને પણ ભગવાનની સેવા કરવાની ખૂબ ઇચ્છા હતી, પરંતુ પોતાની આર્થિક સ્થિતિ જોઈને તેઓ વિચારી પડતા. તેમને લાગતું કે મારી પાસે તો વિશેષ અર્પણ કરવા માટે કંઈ નથી. આ વિચારને કારણે તેઓ ક્યારેક નિરાશ થઈ જતા.

પ્રશ્ન : આવી પરિસ્થિતિમાં રમેશભાઈએ શું વિચારવું જોઈએ?

જવાબ : ગ.અં.૨૫

ગ.અં.૨૫ : ભગવાનની જે પ્રસન્નતા તે ઘણા ઉપચારે કરીને જે ભક્તિ કરે તેની જ ઉપર થાય ને ગરીબ ઉપર ન થાય, એમ નથી; ગરીબ હોય ને શ્રદ્ધા સહિત જળ, પત્ર, ફળ, ફૂલ ભગવાનને અર્પણ કરે તો એટલામાં પણ રાજી થાય.

૫. મીનાબેન ઘણા વર્ષોથી નિયમિત સત્સંગ કરતા હતા. થોડા સમય પહેલાં તેમના પરિવારમાં એક મોટી આર્થિક સમસ્યા આવી. તેમણે ખૂબ પ્રાર્થના કરી અને આશા રાખી કે બધું જલ્દી સુધરી જશે. પરંતુ પરિસ્થિતિ અપેક્ષા મુજબ બદલાઈ નહીં. મુશ્કેલીઓ હજુ પણ ચાલુ હતી. હવે તેમના મનમાં પ્રશ્નો ઊભા થવા લાગ્યા. તેઓ વિચારતા કે હું આટલા વર્ષોથી ભક્તિ કરું છું, છતાં મારી મુશ્કેલી કેમ દૂર થતી નથી? આ વિચારોને કારણે તેમની શ્રદ્ધા નબળી પડવા લાગી.

પ્રશ્ન : આવી પરિસ્થિતિમાં મીનાબેને શું વિચારવું જોઈએ?

જવાબ : ગ.પ્ર.૭૦

ગ.પ્ર.૭૦ : સત્સંગ કરવો તે પોતે પોતાના જીવના કલ્યાણને જ અર્થે કરવો, પણ કોઈ પદાર્થની ઈચ્છા તો રાખવી જ નહીં. કાં જે, ઘરમાં દસ માણસ હોઈએ અને તે દસનું મૃત્યુ આવ્યું હોય તેમાંથી એક જણ જો ઊગરે તો શું થોડું છે ? કે હાથમાં રામપાતર આવવાનું હતું એને રોટલા ખાવા મળે તો શું થોડા છે ? સર્વે જનારું હતું તેમાંથી એટલું રહ્યું તે તો ઘણું છે; એમ માનવું. એમ અતિશય દુઃખ થવાનું હોય તેમાંથી પરમેશ્વરનો આશરો કરીએ તો થોડુંક ઓછું થાય ખરું, પણ એ જીવને એમ સમજાતું નથી. અને જો શૂળી લખી હોય તો કાંટેથી ટળી જાય એટલો તો ફેર પડે છે.

૬. અંકિત એક સારો અને શાંત સ્વભાવનો યુવક હતો. નવા કોલેજમાં પ્રવેશ લીધા પછી તેની મિત્રતા એવા કેટલાક વિદ્યાર્થીઓ સાથે થઈ જેઓ સતત ગપસપ, મજાક, ખોટી ચર્ચાઓ અને નકારાત્મક વાતોમાં સમય પસાર કરતા હતા. શરૂઆતમાં અંકિત માત્ર તેમની સાથે બેસતો હતો, પરંતુ ધીમે ધીમે તે પણ તેમની વાતોમાં રસ લેવા લાગ્યો. થોડા મહિનાઓ પછી તેણે અનુભવ્યું કે પહેલાં જે મનની શાંતિ હતી તે હવે રહી નથી. નકારાત્મક વિચારો, ચીડિયાપણું અને અશાંતિ વધવા લાગી. તેને સમજાતું નહોતું કે તેના સ્વભાવમાં આટલો ફેરફાર કેમ આવી રહ્યો છે.

પ્રશ્ન : આવી પરિસ્થિતિમાં અંકિતે શું વિચારવું જોઈએ?

જવાબ : ગ.પ્ર.૧૮

ગ.પ્ર.૧૮ : અને પંચ ઇન્દ્રિયો દ્વારે જીવ જે આહાર કરે છે તે આહાર જો શુદ્ધ કરશે તો અંતઃકરણ શુદ્ધ થાશે, અને અંતઃકરણ શુદ્ધ થાશે તો અખંડ ભગવાનની સ્મૃતિ રહેશે. અને જો પંચ ઇન્દ્રિયોના આહારમાંથી એક ઇન્દ્રિયનો આહાર મલિન થાય છે તો અંતઃકરણ પણ મલિન થઈ જાય છે. માટે ભગવાનના ભક્તને ભગવાનના ભજનને વિષે જે કોઈ વિક્ષેપ થઈ આવે છે તેનું કારણ તો પંચ ઇન્દ્રિયોના વિષય જ છે પણ અંતઃકરણ નથી.

૭. રોહિત મંદિરની એક સેવા દરમિયાન નવા હરિભક્ત મનોજભાઈ સાથે કામ કરતો હતો. મનોજભાઈનો સ્વભાવ થોડો ગુસ્સાવાળો હતો. નાની બાબતોમાં પણ તેઓ ક્યારેક ઊંચા અવાજે બોલી જતા. એક દિવસ સેવા દરમિયાન તેમણે રોહિતને પણ કડક શબ્દોમાં કંઈક કહી દીધું. ત્યારથી રોહિતના મનમાં તેમના પ્રત્યે અણગમો વધવા લાગ્યો. હવે તે વિચારતો કે આવા સ્વભાવના વ્યક્તિ સત્સંગમાં કેવી રીતે હોઈ શકે?

પ્રશ્ન : આવી પરિસ્થિતિમાં રોહિતે શું વિચારવું જોઈએ?

જવાબ : ગ.પ્ર.૨૪

ગ.પ્ર.૨૪ : જ્યારે કોઈ હરિભક્તનો દોષ નજરમાં આવે ત્યારે એમ સમજવું જે, ‘આનો સ્વભાવ તો સત્સંગમાં ન ઘટે એવો છે તોય પણ એને જો સત્સંગ મળ્યો છે અને એ જો જેવો-તેવો છે તોય પણ સત્સંગમાં પડ્યો છે, તો એનો પૂર્વજન્મનો અથવા આ જન્મનો સંસ્કાર ભારે છે તો આવો સત્સંગ મળ્યો છે,’ એમ સમજીને તેનો પક્ષ અતિશય ગુણ લેવો.

૮. હાર્દિક નિયમિત સત્સંગ કરતો હતો. છેલ્લા થોડા સમયથી તેના મનમાં કેટલીક ગેરસમજો ઊભી થવા લાગી હતી. તેને લાગતું હતું કે કેટલાક હરિભક્તો સાથે વધુ પ્રેમથી વર્તવામાં આવે છે, જ્યારે તેની તરફ એટલું ધ્યાન આપવામાં આવતું નથી. જ્યારે કોઈ સેવા કે કાર્યક્રમમાં તેને અપેક્ષા મુજબ તક ન મળતી, ત્યારે તે વધુ દુઃખી થઈ જતો. હવે સભામાં આવવાનો ઉત્સાહ પણ ઓછો થવા લાગ્યો. તેના મનમાં વિચાર આવવા લાગ્યો કે કદાચ હું સત્સંગથી થોડો દૂર થઈ જાઉં તો સારું.

પ્રશ્ન : આવી પરિસ્થિતિમાં હાર્દિકે શું વિચારવું જોઈએ?

જવાબ : લોયા-૧૮

લોયા-૧૮ : ભગવાનને વિષે એવો દિવ્યભાવ ન સમજે ત્યારે વાતેવાતે ધોખો થાય ને ગુણઅવગુણ લીધા કરે છે જે, ‘આની કોરનો પક્ષ રાખે છે ને અમારો પક્ષ રાખતા નથી તથા આને વધુ બોલાવે છે ને અમને નથી બોલાવતા અને આને ઉપર વધુ હેત છે ને અમારી ઉપર નથી.’ એવી રીતે ગુણઅવગુણ પરખ્યા કરે છે. તેણે કરીને એનું અંતર દિવસે દિવસે પાછું પડીને અંત્યે તે વિમુખ થાય છે.

૯. જય એક યુવાન હતો. જ્યારે પણ કોઈ તેની ટીકા કરતું અથવા તેની વાત સાથે અસહમત થતું, ત્યારે તે તરત જ પ્રતિક્રિયા આપી દેતો. ઘણીવાર ગુસ્સામાં આવીને એવા શબ્દો બોલી દેતો જે પછી તેને પસ્તાવો કરાવતા. સોશિયલ મીડિયા પર પણ કોઈ પોસ્ટ જોઈને તે તરત જ જવાબ લખી દેતો, પછી સમજાતું કે ઉતાવળમાં નિર્ણય લઈ લીધો. તેના કારણે મિત્રો અને પરિવાર સાથે પણ ઘણી વખત મતભેદ ઊભા થતા.

પ્રશ્ન : આવી પરિસ્થિતિમાં જયે શું વિચારવું જોઈએ?

જવાબ : ગ.પ્ર.૧૬

ગ.પ્ર.૧૬ : “જે ભગવાનના ભક્તને સત્-અસતનો વિવેક હોય તે તો જે જે અવગુણ પોતામાં હોય તેને જાણે અને વિચારીને તેનો ત્યાગ કરી દે. અને સવળો વિચાર હોય તેને ગ્રહણ કરે અને અવળો વિચાર હોય તેનો ત્યાગ કરે.”

૧૦. વિવાન કોલેજમાં અભ્યાસ કરતો હતો. તેના ઘણા મિત્રો પાસે મોંઘા મોબાઇલ, બ્રાન્ડેડ કપડાં અને નવીનતમ ગેજેટ્સ હતા. જ્યારે પણ તે સોશિયલ મીડિયા પર કોઈ નવી વસ્તુ જોતો, ત્યારે તેને પણ તે મેળવવાની ઇચ્છા થતી. થોડા મહિનાઓ પહેલાં તેણે એક મોંઘો મોબાઇલ ખરીદ્યો હતો, પરંતુ હવે તેને તે સામાન્ય લાગવા લાગ્યો. તેના બદલે બીજા મોડેલનો મોબાઇલ લેવાની ઇચ્છા થવા લાગી. ધીમે ધીમે તેનું ધ્યાન અભ્યાસ, પરિવાર અને સત્સંગ કરતાં નવી વસ્તુઓ મેળવવામાં વધુ રહેવા લાગ્યું.

પ્રશ્ન : આવી પરિસ્થિતિમાં વિવાને શું વિચારવું જોઈએ?

જવાબ : ગ.મ.૫૫

ગ.મ.૫૫ : જેમ કાબના મુવાળા છે, તેમાં સારો કયો ને નરસો કયો ? તે તો સારો-નરસો સહુ એક પાડામાં છે; તેમ માયિક પદાર્થ પણ સર્વે સરખાં છે.

૧૧. રાજેશભાઈના એક નજીકના સગાનું અચાનક અવસાન થયું. આ ઘટના પછી તેઓ ખૂબ વિચલિત થઈ ગયા. હવે જ્યારે પણ કોઈ બીમારી, અકસ્માત કે મૃત્યુના સમાચાર સાંભળતા, ત્યારે તેમના મનમાં ભય પેદા થતો. તેઓ વારંવાર વિચારતા કે જો મારી સાથે કંઈ થઈ જશે તો શું થશે? આ વિચારોને કારણે તેઓ ચિંતિત રહેવા લાગ્યા. રાત્રે પણ ઘણીવાર તેમને ઊંઘ આવતી નહોતી. મૃત્યુ વિશેના વિચારો તેમના મનમાં સતત આવતા રહેતા.

પ્રશ્ન : આવી પરિસ્થિતિમાં રાજેશભાઈએ શું વિચારવું જોઈએ?

જવાબ : ગ.અં.૩૯

ગ.અં.૩૯ : પોતાને દેહથી પૃથક્ આત્મા જાણવો. અને તે આત્મા છે તે બ્રાહ્મણ નથી, ક્ષત્રિય નથી, કણબી નથી, કોઈનો દીકરો નથી, કોઈનો બાપ નથી, એની કોઈ જાત નથી, નાત નથી, એવો છે. અને એ આત્મા તો સૂર્ય તથા અગ્નિ જેવો તેજસ્વી છે ને જાણપણે યુક્ત છે.

૧૨. હાર્દિક કોલેજમાં અભ્યાસ કરતો હતો. એક દિવસ તેના WhatsApp પર એક મેસેજ આવ્યો. તેમાં લખ્યું હતું કે 'આ મેસેજ ૨૧ લોકોને મોકલો, તો ૨૪ કલાકમાં શુભ સમાચાર મળશે. જો નહીં મોકલો તો નુકસાન થશે.' મેસેજ સાથે કેટલાક લોકોના અનુભવ પણ લખેલા હતા. હાર્દિકે તે વાંચ્યો અને તેના મનમાં થોડી શંકા અને ભય પેદા થયો. તેના કેટલાક મિત્રોએ તરત જ મેસેજ આગળ મોકલી દીધો. હવે હાર્દિક વિચારમાં પડી ગયો કે આ મેસેજ સાચો હશે કે નહીં.

પ્રશ્ન : આવી પરિસ્થિતિમાં હાર્દિકે શું વિચારવું જોઈએ?

જવાબ : ગ.મ.૩૮

ગ.મ.૩૮ : સંસારી જીવ છે તેને તો કોઈક ધન દેનારો મળે કે દીકરો દેનારો મળે તો ત્યાં તરત પ્રતીતિ આવે, અને ભગવાનના ભક્ત હોય તેને તો જંત્ર-મંત્રમાં ક્યાંય પ્રતીતિ આવે જ નહીં. અને જે હરિભક્ત હોય ને જંત્ર-મંત્રમાં પ્રતીતિ કરે તે સત્સંગી હોય તે પણ અર્ધો વિમુખ જાણવો.

૧૩. ધ્રુવ મંદિરમાં વિવિધ સેવાઓમાં જોડાયેલો હતો. જ્યારે પણ તે કોઈ સેવા કરતો, ત્યારે તે તેની તસવીરો અને વિડિઓ તરત જ સોશિયલ મીડિયા પર મૂકતો. ધીમે ધીમે તેની અંદર એવી અપેક્ષા વધવા લાગી કે લોકો તેની પોસ્ટને લાઈક કરે, વખાણ કરે અને તેની સેવા વિશે સારી ટિપ્પણીઓ કરે. જો કોઈ ખાસ પ્રતિસાદ ન મળે તો તેને અંદરથી નિરાશા થતી. હવે સેવા કરતાં કરતાં તેનું ધ્યાન સેવામાં કરતાં લોકો શું કહેશે તેના પર વધુ રહેવા લાગ્યું.

પ્રશ્ન : આવી પરિસ્થિતિમાં ધ્રુવે શું વિચારવું જોઈએ?

જવાબ : ગ.મ.૪૧

ગ.મ.૪૧ : જેને પરમેશ્વર ભજવા હોય તેને ભગવાનની અથવા ભગવાનના ભક્તની સેવા-ચાકરી મળે ત્યારે પોતાનું મોટું ભાગ્ય માનીને સેવા કરવી. તે પણ ભગવાનની પ્રસન્નતાને અર્થે ને પોતાના કલ્યાણને અર્થે ભક્તિએ કરીને જ કરવી, પણ કોઈ વખાણે તે સારું ન કરવી.

૧૪. હાર્દિક અને કાવ્યા એક જ ઓફિસમાં કામ કરતા હતા. બંને વારંવાર સાથે જમતા, બહાર જતા અને કલાકો સુધી વાતો કરતા. જ્યારે કોઈ તેમને પૂછતું કે તમે આટલો સમય સાથે કેમ વિતાવો છો, ત્યારે તેઓ હંમેશા કહેતા, 'અમે તો માત્ર મિત્રો છીએ.' સમય જતાં બંને વચ્ચેની નજીકતા વધુ વધતી ગઈ. હવે તેઓ એકબીજાના વગર કોઈ નિર્ણય પણ લેતા નહોતા. હાર્દિકના પરિવારજનો અને કેટલાક સત્સંગી મિત્રોએ તેને સાવચેત રહેવાની સલાહ આપી, પરંતુ તેને લાગતું હતું કે તેઓ ખોટું વિચારી રહ્યા છે.

પ્રશ્ન : આવી પરિસ્થિતિમાં હાર્દિકે શું વિચારવું જોઈએ?

જવાબ : ગ.મ.૩૫

૧૫. જયદીપ ઘણા વર્ષોથી સત્સંગમાં જોડાયેલો હતો. એક દિવસ સભામાં એક નવો યુવક આવવા લાગ્યો. તેને હજુ ઘણી વાતોની જાણ નહોતી. ક્યારેક સભાના નિયમોમાં ભૂલ થઈ જતી અને ક્યારેક પ્રશ્નો પણ પૂછતો. જયદીપને લાગતું કે તેને હજુ સત્સંગની સમજ નથી. ધીમે ધીમે તે તેને પોતાની કરતાં ઘણો ઓછો માનવા લાગ્યો. હવે જ્યારે પણ તે યુવક કંઈક ભૂલ કરતો, ત્યારે જયદીપના મનમાં તેના પ્રત્યે નકારાત્મક વિચારો આવવા લાગતા.

પ્રશ્ન : આવી પરિસ્થિતિમાં જયદીપે શું વિચારવું જોઈએ?

જવાબ : ગ.પ્ર.૨૪

૧૬. રીયા પોતાના મિત્રો સાથે નવી ફિલ્મો અને ગીતો જોવાનું ખૂબ પસંદ કરતી હતી. ધીમે ધીમે તે એવા ગીતો અને ફિલ્મો તરફ આકર્ષાવા લાગી જેમાં અયોગ્ય ભાષા, ખોટા વિચારો અને અસંયમિત જીવનશૈલીનું પ્રદર્શન થતું હતું. શરૂઆતમાં તેને આ માત્ર મનોરંજન લાગતું હતું. પરંતુ થોડા સમય પછી તેણે અનુભવ્યું કે તેના વિચારોમાં ફેરફાર આવવા લાગ્યો છે. અભ્યાસ દરમિયાન પણ ફિલ્મોના દૃશ્યો અને ગીતોના શબ્દો મનમાં આવતા રહેતા. ભજન, પ્રાર્થના અને સારા વિચારોમાં તેનું મન ઓછું લાગવા લાગ્યું.

પ્રશ્ન : આવી પરિસ્થિતિમાં રીયાએ શું વિચારવું જોઈએ?

જવાબ : ગ.પ્ર.૧૮

૧૭. કૃતિ કોલેજમાં અભ્યાસ કરતી હતી. છેલ્લા કેટલાક મહિનાથી તે એક યુવક સાથે ખૂબ નજીક હતી. પરંતુ થોડા સમય પછી બંને વચ્ચે મતભેદો વધ્યા અને તેમની મિત્રતા તૂટી ગઈ. આ ઘટનાથી કૃતિ ખૂબ દુઃખી થઈ ગઈ. તે પહેલાં જે પ્રવૃત્તિઓમાં આનંદ લેતી હતી તેમાં પણ હવે રસ રહ્યો નહીં. તે પોતાના મિત્રો સાથે મળવાનું ટાળવા લાગી. ઘણીવાર એકલી બેસીને રડતી રહેતી અથવા કલાકો સુધી પથારીમાં પડી રહેતી. અભ્યાસમાં પણ તેનું ધ્યાન ઓછું થવા લાગ્યું. તેને લાગવા લાગ્યું કે હવે તેના જીવનમાં કંઈ સારું રહી જ નથી.

પ્રશ્ન : આવી પરિસ્થિતિમાં કૃતિએ શું વિચારવું જોઈએ?

જવાબ : સારં.૧૮

૧૮. મિતેશ છેલ્લા છ મહિનાથી એક ગંભીર બીમારીથી પીડાઈ રહ્યો હતો. તે નિયમિત દવાઓ લેતો હતો અને ડૉક્ટરની સલાહ પણ માનતો હતો, છતાં તેની તબિયતમાં ખાસ સુધારો થતો નહોતો. શરૂઆતમાં તેને આશા હતી કે થોડા સમયમાં તે સંપૂર્ણ સ્વસ્થ થઈ જશે, પરંતુ સમય જતાં તેની નિરાશા વધવા લાગી. મિત્રો બહાર ફરવા જતા, પોતાના કામમાં વ્યસ્ત રહેતા, જ્યારે મિતેશ મોટાભાગનો સમય ઘરે જ પસાર કરતો. લાંબા સમયથી ચાલતી બીમારીને કારણે તેના મનમાં અનેક ચિંતાઓ અને પ્રશ્નો ઊભા થવા લાગ્યા.

પ્રશ્ન : આવી લાંબી બીમારી દરમિયાન મિતેશને ધીરજ અને શાંતિ કેવી રીતે મળી શકે?

જવાબ : ગ.મ.૬૨

૧૯. ધ્રુવ ૧૧મા ધોરણમાં અભ્યાસ કરતો હતો. બોર્ડની પરીક્ષા નજીક હતી. તેને મોબાઇલનો ઉપયોગ કેટલો કરવો અને સમયનું આયોજન કેવી રીતે કરવું તે અંગે મૂંઝવણ હતી. તેથી તેણે મહંત સ્વામી મહારાજને પત્ર લખ્યો. જવાબમાં તેને નિયમિત અભ્યાસ કરવા, સમયનો સદુપયોગ કરવા અને મોબાઇલનો ઓછો ઉપયોગ કરવાની સલાહ મળી. શરૂઆતમાં ધ્રુવે તે પ્રમાણે કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો, પરંતુ થોડા દિવસ પછી તેણે વિચાર્યું કે હું મારી રીતે બધું સંભાળી લઈશ. તે ફરીથી મોબાઇલ અને મિત્રોમાં વધુ સમય પસાર કરવા લાગ્યો. પરીક્ષાનું પરિણામ આવ્યું ત્યારે તેના ગુણ અપેક્ષા કરતાં ખૂબ ઓછા આવ્યા. હવે તેને ખૂબ પસ્તાવો થતો હતો.

પ્રશ્ન : આવી પરિસ્થિતિમાં ધ્રુવે શું વિચારવું જોઈએ?

જવાબ : ગ.પ્ર.૩૪

ગ.પ્ર.૩૪ : પરમેશ્વરના વચનને મૂકીને જ્યારે આડો-અવળો ડોલે છે ત્યારે ક્લેશને પામે છે અને જો વચનને વિષે રહે તો જેવો ભગવાનનો આનંદ છે તેવા આનંદમાં રહે છે... જે ભગવાનના ભક્ત હોય તેને જેટલું દુઃખ થાય છે તે તુચ્છ પદાર્થને અર્થે ભગવાનની આજ્ઞા લોપવે કરીને થાય છે ને જેટલું સુખ થાય છે તે ભગવાનની આજ્ઞા પાળવે કરીને થાય છે.

૨૦. જયનો નાનો વ્યવસાય હતો. અચાનક ધંધામાં ભારે નુકસાન થતાં તેની આર્થિક સ્થિતિ ખૂબ નબળી બની ગઈ. ઘરના ખર્ચા ચલાવવા મુશ્કેલ બન્યા. કેટલીક જગ્યાએથી લીધેલી ઉધારી પણ ચૂકવવાની બાકી હતી. રોજ નવા ખર્ચા સામે આવતા અને આવક ખૂબ ઓછી હતી. પરિવારના ભવિષ્યની ચિંતા તેને સતત સતાવતી હતી. રાત્રે પણ તેને ઊંઘ આવતી નહોતી. તે વારંવાર વિચારતો કે આ મુશ્કેલીમાંથી કેવી રીતે બહાર આવીશ? પરિસ્થિતિ દિવસેને દિવસે વધુ કઠિન બનતી જઈ રહી હતી.

પ્રશ્ન : આવી આર્થિક મુશ્કેલીમાં જયને ધીરજ અને મનની શાંતિ કેવી રીતે મળી શકે?

જવાબ : ગ.મ.૬૨

૨૧. પૂર્વીબેન નિયમિત મંદિરમાં સેવા કરતા હતા. તેમની સાથે સેવા કરતા એક હરિભક્ત ક્યારેક સમયસર આવતા નહોતા અને ક્યારેક નાની ભૂલો પણ થઈ જતી. શરૂઆતમાં પૂર્વીબેને આ બાબતને સામાન્ય રીતે લીધી, પરંતુ ધીમે ધીમે તેઓ તે ભક્તની દરેક નાની બાબતમાં ખામી જોવા લાગ્યા. હવે તેમની નજરમાં તે ભક્તના સારા ગુણો કરતાં ભૂલો જ વધારે દેખાતી હતી. સેવા દરમિયાન પણ તેમના મનમાં વારંવાર એ જ વિચારો આવતા હતા.

પ્રશ્ન : આવી પરિસ્થિતિમાં પૂર્વીબેને શું વિચારવું જોઈએ?

જવાબ : કારિ.૯

કારિ.૯ : જે ભગવાનના મહિમાને જાણતો હોય તે તો ભગવાનના સંબંધને પામ્યાં એવાં જે પશુ, પક્ષી તથા વૃક્ષ-વેલી આદિક તેને પણ દેવ તુલ્ય જાણે, તો જે મનુષ્ય હોય ને ભગવાનની ભક્તિ કરતા હોય તથા વર્તમાન પાળતા હોય તથા ભગવાનનું નામસ્મરણ કરતા હોય ને તેને દેવ તુલ્ય જાણે ને અવગુણ ન લે તેમાં શું કહેવું ? માટે ભગવાનનો મહિમા સમજે તેને ભગવાનના ભક્ત સંગાથે વેર ન બંધાય અને જે માહાત્મ્ય ન સમજે તેને તો ભગવાનના ભક્ત સંગાથે વેર બંધાય ખરું.

૨૨. હાર્દિક ઘણા વર્ષોથી સત્સંગમાં સેવા કરતો હતો. તાજેતરમાં તેમના કેન્દ્રમાં એક નવા યુવક, વિવેકને ઘણી સેવાઓની જવાબદારી આપવામાં આવી. વિવેક મહેનતથી સેવા કરતો હોવાથી સંતો અને હરિભક્તો પણ તેની પ્રશંસા કરતા હતા. થોડા સમય પછી હાર્દિકના મનમાં વિચારો આવવા લાગ્યા કે હું આટલા વર્ષોથી સેવા કરું છું, છતાં મારા કરતાં તેને વધુ મહત્વ કેમ મળે છે? હવે જ્યારે પણ વિવેકની પ્રશંસા થતી, ત્યારે હાર્દિકને અંદરથી અશાંતિ અનુભવાતી.

પ્રશ્ન : આવી પરિસ્થિતિમાં હાર્દિકે શું વિચારવું જોઈએ?

જવાબ : ગ.પ્ર.૪

ગ.પ્ર.૪ : જેની ઉપર ઈર્ષ્યા હોય તેના જેવા ગુણને ગ્રહણ કરવા અને પોતાના અવગુણને ત્યાગ કરવા. અને તેવું ન થવાય અને ઈર્ષ્યાએ કરીને ભગવાનના ભક્તોનો દ્રોહ થાય તેવી ઈર્ષ્યાનો તો ભગવાનના ભક્તે સર્વ પ્રકારે ત્યાગ કરવો.

૨૩. નિધિ ૧૦મા ધોરણમાં અભ્યાસ કરતી હતી. છેલ્લા કેટલાક દિવસોથી તેને રાત્રે વારંવાર ખરાબ સપના આવતા હતા. ક્યારેક તેને લાગતું કે કોઈ તેનો પીછો કરે છે, તો ક્યારેક કોઈ દુર્ઘટનાના દૃશ્યો દેખાતા. સવારે ઉઠ્યા પછી પણ તેના મનમાં ભય રહેતો. એક દિવસ તેની એક સખીએ કહ્યું કે આવા સપના આવતાં હોય તો એક ખાસ દોરો બાંધી દેવાથી બધું ઠીક થઈ જાય છે. બીજી સખીએ કોઈ જંત્ર વિશે પણ જણાવ્યું. નિધિ મૂંઝવણમાં પડી ગઈ. તેને સમજાતું નહોતું કે શું કરવું અને કોની વાત માનવી.

પ્રશ્ન : આવી પરિસ્થિતિમાં નિધિએ શું વિચારવું જોઈએ?

જવાબ : ગ.મ.૩૮

૨૪. જયેશભાઈના પરિવારમાં એક મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય લેવાનો હતો. તેઓ મૂંઝવણમાં હોવાથી એક વરિષ્ઠ સંત પાસે માર્ગદર્શન લેવા ગયા. સંતે તેમને શાંતિથી સમજાવ્યું કે ઉતાવળ ન કરવી, પરિવારના બધા સભ્યો સાથે ચર્ચા કરવી અને થોડો સમય રાહ જોવો. પરંતુ જયેશભાઈને પોતાની સમજ વધુ યોગ્ય લાગી. તેમણે સંતની સલાહ પ્રમાણે ચાલવાને બદલે તરત જ પોતાનો નિર્ણય લઈ લીધો. થોડા સમય પછી તે નિર્ણયને કારણે પરિવારની અંદર મતભેદો અને તણાવ વધવા લાગ્યા. હવે તેઓ વિચારી રહ્યા હતા કે પરિસ્થિતિ આટલી મુશ્કેલ કેમ બની ગઈ.

પ્રશ્ન : આવી પરિસ્થિતિમાં જયેશભાઈએ શું વિચારવું જોઈએ?

જવાબ : ગ.પ્ર.૩૪

૨૫. નીલમબેન એક ખાનગી કંપનીમાં કામ કરતા હતા. ઓફિસમાં થયેલી કેટલીક ભૂલોને કારણે તેમને ઘણી મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડ્યો. તેઓ હંમેશા કહેતા કે મારી સાથે જ ખરાબ થાય છે, લોકો મને સમજતા નથી અને મારી નિષ્ફળતાનું કારણ બીજા લોકો જ છે. ધીમે ધીમે તેઓ દરેક સમસ્યામાં પોતાનો ભાગ જોવાને બદલે માત્ર બીજાઓને જ જવાબદાર ગણાવવા લાગ્યા. પરિણામે તેમની અંદર નિરાશા અને હતાશા વધવા લાગી.

પ્રશ્ન : આવી પરિસ્થિતિમાં નીલમબેને શું વિચારવું જોઈએ?

જવાબ : ગ.અં.૬

ગ.અં.૬ : જીવમાત્રનો તો એવો સ્વભાવ છે જે, જ્યારે કાંઈક પોતામાં વાંક આવે ત્યારે એમ બોલે જે, ‘મને બીજે કોઈએ ભુલાવ્યો ત્યારે મારામાં ભૂલ પડી, પણ મારામાં કાંઈ વાંક નથી.’ પણ એમ કહેનારો મહામૂર્ખ છે. કેમ જે, બીજો તો કોઈક કહેશે જે, ‘તું કૂવામાં પડ,’ ત્યારે એને કહેવે કરીને શું કૂવામાં પડવું ? માટે વાંક તો એવું કરે તેનો જ છે ને બીજાને માથે દોષ દે છે. તેમ જ ઇન્દ્રિયો ને અંતઃકરણનો વાંક કાઢવો એ પણ જીવની મૂર્ખાઈ જ છે.

૨૬. કવિતાબેનના લગ્નને ઘણા વર્ષો થઈ ગયા હતા, પરંતુ તેમને હજુ સુધી સંતાનપ્રાપ્તિ થઈ નહોતી. આ વાતને લઈને તેઓ અને તેમના પતિ ઘણી ચિંતામાં રહેતા. એક દિવસ પડોશમાં રહેતી એક મહિલાએ તેમને કહ્યું કે એક ખાસ વ્યક્તિ પાસે જવાથી અને તેના જણાવ્યા મુજબના કેટલાક ઉપાયો કરવાથી ચોક્કસ સંતાનપ્રાપ્તિ થાય છે. થોડા દિવસોમાં અન્ય લોકો પણ આવી જ સલાહ આપવા લાગ્યા. કવિતાબેનના મનમાં પ્રશ્નો ઊભા થયા. પરિવારના દબાણ અને પોતાની ઇચ્છા વચ્ચે તેઓ ખૂબ મૂંઝાઈ ગયા.

પ્રશ્ન : આવી પરિસ્થિતિમાં કવિતાબેને શું વિચારવું જોઈએ?

જવાબ : ગ.મ.૩૮

૨૭. મિલન અને યશ બંને નિયમિત સત્સંગ સભામાં જતા હતા. એક સેવા દરમિયાન કોઈ આયોજન અંગે બંનેના વિચારો અલગ હતા. ચર્ચા ધીમે ધીમે વાદવિવાદમાં બદલાઈ ગઈ. બંનેએ એકબીજાને કઠોર શબ્દો કહી દીધા. ત્યાર પછી તેઓ એકબીજા સાથે વાત પણ કરતા નહોતા. સભામાં પણ સામસામે આવવાનું ટાળતા હતા. થોડા દિવસો પછી પણ મિલનના મનમાંથી આ ઘટના નીકળતી નહોતી. જ્યારે પણ યશ દેખાય ત્યારે તેને જૂની વાતો યાદ આવી જતી.

પ્રશ્ન : આવી પરિસ્થિતિમાં મિલને શું વિચારવું જોઈએ?

જવાબ : કારિ.૯

૨૮. મીત છેલ્લા ઘણા વર્ષોથી યુવક મંડળમાં સક્રિય હતો. તે અનેક સેવાઓમાં આગળ રહેતો અને દરેક કાર્યક્રમમાં મહત્વની જવાબદારીઓ સંભાળતો. ધીમે ધીમે લોકો પણ તેની પ્રશંસા કરવા લાગ્યા. હવે જ્યારે કોઈ સેવા સફળ થતી, ત્યારે મીતને લાગતું કે આ બધું મારા કારણે જ થયું છે. જો કોઈ બીજાને શ્રેય મળે તો તેને અંદરથી અણગમો થતો. થોડા સમય પછી તેને લાગવા લાગ્યું કે બીજા લોકો કરતાં હું વધુ સારો અને વધુ અનુભવી છું.

પ્રશ્ન : આવી પરિસ્થિતિમાં મીતે શું વિચારવું જોઈએ?

જવાબ : ગ.પ્ર.૫૮

ગ.પ્ર.૫૮ : પાકો હરિભક્ત થયાનો તો એ જ ઉપાય છે જે, પરમેશ્વરના દાસનો ગુલામ થઈને રહે અને એમ જાણે જે, ‘એ સર્વ ભક્ત મોટા છે ને હું તો સર્વથી ન્યૂન છું,’ એમ જાણીને હરિભક્તનો દાસાનુદાસ થઈ રહે.

ચાતુર્માસ નિયમ ૨૦૨૫

Daily Chaturmas Audio

સ્તુતિગાન મુખપાઠ

પરબ્રહ્મ તત્વ ભાગ-2- Solution

Search

ABOUT US

Contact Form

Popular Posts