Chapter - 41 Summary

During the construction of the Sarangpur temple, a heavy stone was being lifted when six ropes broke, leaving it hanging on just one rope. Everyone became afraid that it would fall.

Swamishri arrived and assured that the stone would not fall. He asked Soma Bhagat to climb up and tie the ropes again. Though it was very dangerous, Soma Bhagat had complete faith in Swamishri’s words.

He climbed onto the stone and securely tied all the ropes, then safely came down and bowed to Swamishri.

This incident revealed Swamishri’s divine power and the devotee’s unshakable faith.

Chapter - 41 Last-Minute Revision Points

• Sarangpur temple work
• Heavy stone lifting
• Six ropes broke
• Hanging on one rope
• Fear among all
• Swamishri’s assurance
• “Stone will not fall”
• Order to Soma Bhagat
• Risky situation
• Strong faith
• Climbed the stone
• Tied all ropes
• Safe return
• Blessings received
• Miraculous event

Chapter - 42 Summary

When Swamishri was in Bochasan, Maharaja Sayajirao Gaekwad visited. Though he intended to stay briefly, he was deeply influenced and stayed longer.

Swamishri consoled him from his grief and advised him to adopt a spiritual life and seek refuge in a true Guru. The Maharaja was deeply impressed by this fearless and truthful guidance.

In another incident, during a discourse in Anand, a fire broke out at Motibhai’s house. Swamishri extinguished the fire from afar, though his hands were burned in the process.

Thus, Swamishri always worked for the welfare of devotees and removed their suffering.

Chapter - 42 Last-Minute Revision Points

• Swamishri in Bochasan
• Visit of Sayajirao Gaekwad
• Stayed longer than planned
• Influence of Swamishri
• Removed grief
• Advised renunciation
• Guided towards Guru
• Fearless truth
• Maharaja impressed
• Faith increased
• Anand incident
• Fire at Motibhai’s house
• Fire extinguished
• Hands burned
• Devotee welfare

Chapter - 43 Summary

After Swamishri’s disciples were elected in the Vartal committee, efforts were made for reconciliation to strengthen the sect. Kothari Gordhanbhai firmly stated that reconciliation should happen only if the Acharya accepts and performs aarti of the murtis of Akshar-Purushottam. Swamishri was pleased with this firm faith.

Later, Swamishri accepted an invitation to build a temple in Mahuva, showing readiness to serve despite physical hardship.

In another incident, Swamishri had no money for a ticket from Anand to Sarangpur. After repeated efforts, a devotee finally helped him, and he reached Sarangpur.

Swamishri always endured hardships, walked long distances, and remained dedicated to service and saints.

Chapter - 43 Last-Minute Revision Points

• Disciples in Vartal committee
• Efforts for reconciliation
• Aim for growth
• Gordhanbhai’s firm stance
• Condition of murti acceptance
• Swamishri pleased
• Mahuva temple incident
• Service despite hardship
• Travel Anand to Sarangpur
• No money for ticket
• Struggles at station
• Devotee helped
• Walking long distances
• Serving saints
• Dedication and sacrifice

Chapter - 44 Summary

Yogi Swami was with Swamishri and used to sing devotional songs early morning. One day he sang that all 68 holy places reside at the feet of a true saint, which Ranchhod Patel doubted.

That night, Ranchhod Bhagat saw a divine cow come, bow at Swamishri’s feet, and disappear. He realized that the 68 holy places had come in the form of the cow.

He accepted his mistake and understood Swamishri’s greatness.

Swamishri had a nature free from attachment and hatred, always appreciating others and seeing their virtues.

Chapter - 44 Last-Minute Revision Points

• Yogi Swami’s morning bhajans
• Verse of 68 holy places
• Doubt of Ranchhod Patel
• Night miracle
• Divine cow vision
• Bowing to Swamishri
• Cow disappeared
• Realization of holy places
• Doubt removed
• Understood greatness
• Accepted mistake
• Swamishri’s neutral nature
• Seeing virtues in all

Chapter - 45 Summary

Swamishri announced that he would go for alms (jholi) in Bhavnagar. Devotees requested him not to go as they were already serving him, but he explained that through this, many seekers get the benefit of darshan.

He said that for Akshar-Purushottam, no sacrifice is small, and whatever comes in his jholi will lead people to Akshardham.

He further explained that building temples of Akshar and Purushottam, doing seva, or offering even a small contribution pleases Maharaj and leads to spiritual upliftment.

Chapter - 45 Last-Minute Revision Points

• Announcement of jholi in Bhavnagar
• Devotees’ request not to go
• Purpose – give darshan benefit
• Sacrifice for Akshar-Purushottam
• Every offering is valuable
• Leads to Akshardham
• Temple construction pleases Maharaj
• Importance of seva and donation
• Small contribution matters
• Ensures spiritual upliftment

૩૧. યોગીજીને શું ગમે ? — Summary

યોગીજી મહારાજને સાદાઈ અને સેવા ખૂબ ગમતી. તેઓ હંમેશાં સાદાં કપડાં પહેરતા અને સાદું જમતા. તેમની વૃત્તિ હંમેશાં હસતી રહેતી, સૌને પ્રેમથી મળતા, તેમની ખબર લેતા અને તેમના દુઃખ દૂર કરવા પ્રાર્થના કરતા. તેઓ સતત સ્વામિનારાયણનું ભજન કરતા.

તેમને બાળકો ખૂબ પ્રિય હતા. બાળકોને નજીક બોલાવી ધૂન, ભજન, કીર્તન અને સત્સંગની વાતો શીખવતા. તેઓ શ્રીજીમહારાજ, ગુણાતીતાનંદ સ્વામી, ભગતજી મહારાજ અને શાસ્ત્રીજી મહારાજના પ્રસંગો સમજાવતા અને પૂજા-આરતી શીખવતા.

યોગીજી મહારાજે યુવકો માટે નિયમો આપ્યા: વહેલા ઊઠવું, ભજન-સ્મરણ કરવું, પૂજા કરવી, શિક્ષાપત્રી વાંચવી, અભ્યાસમાં મહેનત કરવી, વડીલોનો આદર કરવો. સાથે સાથે તિલક-ચાંદલો કરવો, મંદિરે જવું, મંડળમાં જોડાવું અને સારા સંસ્કારો પાળવા.

તેમણે દુરાચારોથી દૂર રહેવા પણ કહ્યું: ચોરી, ખોટું બોલવું, વ્યસન, સિનેમા, હોટલનું ખાવું વગેરે ટાળવું અને નિયમિત ઉપવાસ તથા સારા આચાર પાળવા.

૩૧. યોગીજીને શું ગમે ? — Last-Minute Revision Points

• સાદાઈ અને સેવા ગમે
• સાદું જમવાનું, સાદા કપડાં
• હંમેશાં હસમુખ સ્વભાવ
• સૌ સાથે પ્રેમથી વાત
• અખંડ ભજન અને માળા
• બાળકો પ્રત્યે વિશેષ પ્રેમ
• ધૂન, કીર્તન અને સત્સંગ શીખવે
• શ્રીજીમહારાજ અને સંતોના પ્રસંગો
• વહેલા ઊઠવાનું નિયમ
• પૂજા, સ્મરણ, શિક્ષાપત્રી
• અભ્યાસ પર ભાર
• વડીલોનો આદર
• તિલક-ચાંદલો, મંદિરે જવું
• મંડળમાં નિયમિત જોડાવું
• ચોરી, ખોટું બોલવું, વ્યસન ટાળવું
• સિનેમા, હોટલનું ખાવું નહીં
• એકાદશી ઉપવાસ

૩૨. યોગીજી મહારાજનો ઉપદેશ — Summary

યોગીજી મહારાજે જીવનને પવિત્ર અને આધ્યાત્મિક બનાવતા અગત્યના ઉપદેશ આપ્યા. તેમણે દરેક ક્રિયામાં ભગવાનનું સ્મરણ રાખવાનું કહ્યું અને નિયમિત વચનામૃત, સ્વામીની વાતો અને કીર્તનોનું પાઠ કરવા પ્રેરણા આપી.

તેમણે satsangમાં ગોષ્ઠિ, કથા અને ભગવાન-સંતની લીલાનું ચિંતન કરવાનું મહત્વ સમજાવ્યું. પોતાના દોષોને ઓળખી દૂર કરવા, નિષ્કપટ રહેવા અને ક્રોધને દૂર રાખવાની સલાહ આપી. સેવા, જ્ઞાન અને નમ્રતા દ્વારા આત્મિક પ્રગતિ થાય છે તે સમજાવ્યું.

યુવકોને સંપ, સુહૃદભાવ અને એકતા રાખવા તથા દરેક હરિભક્તમાં દિવ્યભાવ રાખવા કહ્યું. મજાક, તોફાન, દોષદર્શન અને તકરારથી દૂર રહેવું, શાંત સ્વભાવ કેળવવો અને સહનશીલતા રાખવી એ મહત્વનું ગણાવ્યું.

તેમણે દાસભાવ, સેવા અને નિર્માનતા પર ભાર મૂક્યો. અહિંસા, બ્રહ્મચર્ય અને આત્મભાવ રાખવા તથા અક્ષર-પુરુષોત્તમની સાચી ઉપાસનામાં દઢતા રાખવા કહ્યું.

૩૨. યોગીજી મહારાજનો ઉપદેશ — Last-Minute Revision Points

• દરેક ક્રિયામાં ભગવાનનું સ્મરણ
• વચનામૃત અને સ્વામીની વાતોનો પાઠ
• કીર્તન રોજ બોલવું
• ગોષ્ઠિ, કથા અને લીલા ચિંતન
• પોતાના દોષ દૂર કરવાં
• નિષ્કપટતા અને ક્રોધનો ત્યાગ
• સેવા અને જ્ઞાનમાં વૃદ્ધિ
• નિર્માનતા રાખવી
• સંપ, સુહૃદભાવ, એકતા
• સૌમાં દિવ્યભાવ
• મજાક, તોફાન ટાળવું
• શાંત સ્વભાવ
• દોષદર્શન ન કરવું
• સહનશીલતા (ખમવું)
• તકરાર ન કરવી
• અગ્નિ જેવા બનવું (પોતાનો રંગ રાખવો)
• શહેરમાં પણ નિર્મળ રહેવું
• સાધુતા અને સ્વભાવ સુધારવો
• દાસભાવ અને સેવા
• અહિંસા અને બ્રહ્મચર્ય
• આત્મભાવ (અક્ષર-બ્રહ્મ સમજવું)
• ધામ-ધામી-મુક્ત તત્ત્વ
• અક્ષર-પુરુષોત્તમ નિષ્ઠા

૩૩. પ્રમુખસ્વામી મહારાજ — Summary

સંવત ૨૦૦૬માં શાસ્ત્રીજી મહારાજે નાની ઉંમરે શાસ્ત્રી નારાયણસ્વરૂપદાસજીને “બોચાસણવાસી શ્રી અક્ષરપુરુષોત્તમ સંસ્થા”ના પ્રમુખ તરીકે નિમણૂક કરી. ત્યારથી તેઓ “પ્રમુખસ્વામી” તરીકે ઓળખાયા.

યોગીજી મહારાજે પણ તેમના પર વિશેષ કૃપા દર્શાવી અને તેમને સંસ્થાના વિકાસ માટે યોગ્ય ગણાવ્યા. પ્રમુખસ્વામી મહારાજે યોગીજી મહારાજની આજ્ઞા પ્રમાણે જીવનભર સંસ્થા અને સત્સંગની સેવા કરી.

યોગીજી મહારાજે તેમની મહત્તા બતાવી કે તેઓ શાસ્ત્રીજી મહારાજનું સ્વરૂપ છે અને તેમના દ્વારા સત્સંગનો વિશાળ વિકાસ થશે. તેમણે સૌને પ્રમુખસ્વામીની આજ્ઞામાં રહેવા કહ્યું.

યોગીજી મહારાજના અંતિમ સમયમાં પણ તેમણે કહ્યું કે “પ્રમુખસ્વામી મારું સર્વસ્વ છે.” ત્યારબાદ પ્રમુખસ્વામી મહારાજે લાંબા સમય સુધી સૌને આધ્યાત્મિક માર્ગદર્શન આપ્યું. આજે મહંત સ્વામી મહારાજ તેમના અનુગામી છે.

૩૩. પ્રમુખસ્વામી મહારાજ — Last-Minute Revision Points

• સંવત ૨૦૦૬ – પ્રમુખપદ નિમણૂક
• શાસ્ત્રી નારાયણસ્વરૂપદાસજી = પ્રમુખસ્વામી
• નાની ઉંમરે નિમણૂક
• યોગીજી મહારાજની કૃપા
• જીવનભર સેવા
• સત્સંગનો વિકાસ
• શાસ્ત્રીજી મહારાજનું સ્વરૂપ
• સૌને તેમની આજ્ઞામાં રહેવું
• “પ્રમુખસ્વામી મારું સર્વસ્વ”
• ૯૫ વર્ષ સુધી માર્ગદર્શન
• અનુગામી – મહંત સ્વામી મહારાજ

Chapter - 31 Summary

Yogiji Maharaj loved simplicity and service. He always wore simple clothes and ate simple food. He remained cheerful, spoke lovingly with everyone, cared for all, and prayed for their well-being. He constantly engaged in chanting the Swaminarayan mantra.

He especially loved children. He gathered them, taught dhun, bhajans, kirtans, and spiritual talks. He shared stories of Shriji Maharaj, Gunatitanand Swami, Bhagatji Maharaj, and Shastriji Maharaj, and taught them puja and aarti.

Yogiji Maharaj gave rules for youths: wake up early, remember God, perform puja, read Shikshapatri, study sincerely, and respect elders. He also instructed to wear tilak-chandlo, visit mandir, attend mandal regularly, and follow good values.

He advised avoiding bad habits like चोरी, lying, addictions, cinema, and outside food, and encouraged fasting and disciplined living.

Chapter - 31 Last-Minute Revision Points

• Loved simplicity and service
• Simple food and clothing
• Cheerful nature
• Loving behavior with all
• Constant chanting
• Special love for children
• Teaching dhun, bhajans, kirtans
• Stories of great saints
• Early waking habit
• Puja and Shikshapatri
• Focus on studies
• Respect elders
• Tilak-chandlo and mandir visit
• Attend mandal regularly
• Avoid bad habits
• No cinema or outside food
• Ekadashi fasting

Chapter - 32 Summary

Yogiji Maharaj gave important teachings to make life spiritual and pure. He advised remembering God in every action and regularly studying Vachanamrut, Swami’s talks, and kirtans.

He emphasized satsang discussions, listening to spiritual talks, and reflecting on the divine actions of God and saints. He taught to remove one’s faults, remain sincere, avoid anger, and grow through service and knowledge.

He guided youths to maintain unity, friendship, and divine vision toward all devotees. He stressed avoiding jokes, mischief, fault-finding, and arguments, and cultivating calmness and tolerance.

He highlighted humility, service, and becoming a servant of servants. He instructed to follow non-violence, celibacy, and maintain firm faith in Akshar-Purushottam.

Chapter - 32 Last-Minute Revision Points

• Remember God in all actions
• Study Vachanamrut & Swami’s talks
• Recite kirtans daily
• Spiritual discussions & reflection
• Remove personal faults
• Be sincere, avoid anger
• Grow through service & knowledge
• Practice humility
• Unity and friendship
• Divine vision for all
• Avoid jokes & mischief
• Calm nature
• No fault-finding
• Practice tolerance
• Avoid arguments
• Be like fire (stay unaffected)
• Stay pure in city life
• Learn saintliness
• Serve as servant
• Follow non-violence & celibacy
• Self-realization as Akshar/Brahm
• Understand Akshar-Purushottam

Chapter - 33 Summary

In Samvat 2006, Shastriji Maharaj appointed Shastri Narayanswarupdasji as the president of BAPS at a young age. From then, he became known as Pramukh Swami.

Yogiji Maharaj showed special grace upon him and recognized his capability. Pramukh Swami Maharaj served the organization and satsang throughout his life as per Yogiji Maharaj’s guidance.

Yogiji Maharaj declared his greatness, saying he is the form of Shastriji Maharaj and that satsang will grow through him. He instructed all to follow his commands.

During his final days, Yogiji Maharaj said, “Pramukh Swami is my everything.” Afterward, Pramukh Swami Maharaj guided devotees for many years. Today, Mahant Swami Maharaj is his successor.

Chapter - 33 Last-Minute Revision Points

• Samvat 2006 – appointed president
• Narayanswarupdasji = Pramukh Swami
• Young age appointment
• Yogiji Maharaj’s grace
• Lifelong service
• Growth of satsang
• Form of Shastriji Maharaj
• Follow his commands
• “Pramukh Swami is my everything”
• Guided till age 95
• Successor – Mahant Swami Maharaj

Chapter - 31 Summary

योगीजी महाराज को सादगी और सेवा बहुत प्रिय थी। वे सादे कपड़े पहनते और सादा भोजन करते थे। उनका स्वभाव हमेशा प्रसन्न रहता, वे सबके साथ प्रेम से बात करते और सबके दुख दूर करने के लिए प्रार्थना करते। वे निरंतर स्वामिनारायण का भजन करते थे।

उन्हें बच्चों से विशेष प्रेम था। वे बच्चों को पास बुलाकर धुन, भजन, कीर्तन और सत्संग की बातें सिखाते। श्रीजी महाराज, गुणातीतानंद स्वामी, भगतजी महाराज और शास्त्रीजी महाराज के प्रसंग बताते और पूजा-आरती सिखाते।

उन्होंने युवाओं के लिए नियम बताए: जल्दी उठना, भगवान का स्मरण करना, पूजा करना, शिक्षापत्री पढ़ना, अध्ययन करना और बड़ों का सम्मान करना।

उन्होंने बुराइयों से दूर रहने की शिक्षा दी: चोरी, झूठ, व्यसन, सिनेमा और बाहर का खाना छोड़ना तथा उपवास और अनुशासन रखना।

Chapter - 31 Last-Minute Revision Points

• सादगी और सेवा प्रिय
• सादा भोजन और वस्त्र
• प्रसन्न स्वभाव
• सभी से प्रेम
• निरंतर भजन
• बच्चों से प्रेम
• धुन, भजन, कीर्तन
• संतों के प्रसंग
• जल्दी उठना
• पूजा और शिक्षापत्री
• पढ़ाई पर ध्यान
• बड़ों का सम्मान
• तिलक-चांदलो, मंदिर जाना
• मंडल में जाना
• बुरी आदतों से दूर
• सिनेमा, बाहर का भोजन नहीं
• एकादशी उपवास

Chapter - 32 Summary

योगीजी महाराज ने जीवन को पवित्र और आध्यात्मिक बनाने के लिए महत्वपूर्ण उपदेश दिए। उन्होंने हर कार्य में भगवान का स्मरण रखने और वचनामृत, स्वामी की बातों तथा कीर्तन का नियमित पाठ करने को कहा।

उन्होंने सत्संग में गोष्ठी, कथा और भगवान-संत की लीलाओं का चिंतन करने पर बल दिया। अपने दोषों को दूर करने, निष्कपट रहने, क्रोध छोड़ने और सेवा व ज्ञान से आगे बढ़ने की शिक्षा दी।

उन्होंने युवाओं को एकता, मित्रभाव और सभी में दिव्यभाव रखने को कहा। मजाक, शरारत, दोष देखना और विवाद से दूर रहकर शांत और सहनशील स्वभाव रखने की प्रेरणा दी।

उन्होंने दासभाव, सेवा और नम्रता का महत्व बताया तथा अहिंसा, ब्रह्मचर्य और अक्षर-पुरुषोत्तम में दृढ़ श्रद्धा रखने को कहा।

Chapter - 32 Last-Minute Revision Points

• हर कार्य में भगवान का स्मरण
• वचनामृत और स्वामी की बातें
• कीर्तन का पाठ
• गोष्ठी और चिंतन
• अपने दोष दूर करना
• निष्कपटता, क्रोध त्याग
• सेवा और ज्ञान
• नम्रता
• एकता और मित्रभाव
• दिव्य दृष्टि
• मजाक और शरारत से दूर
• शांत स्वभाव
• दोष न देखना
• सहनशीलता
• विवाद न करना
• अग्नि जैसा बनना
• शहर में पवित्र रहना
• साधुता सीखना
• दासभाव सेवा
• अहिंसा और ब्रह्मचर्य
• आत्मभाव
• अक्षर-पुरुषोत्तम श्रद्धा

Chapter - 33 Summary

संवत २००६ में शास्त्रीजी महाराज ने शास्त्री नारायणस्वरूपदासजी को कम उम्र में संस्था का प्रमुख बनाया। तब से वे “प्रमुखस्वामी” कहलाए।

योगीजी महाराज ने उन पर विशेष कृपा की और उन्हें योग्य माना। प्रमुखस्वामी महाराज ने जीवनभर संस्था और सत्संग की सेवा की।

योगीजी महाराज ने कहा कि वे शास्त्रीजी महाराज का स्वरूप हैं और उनके द्वारा सत्संग का विस्तार होगा। सभी को उनकी आज्ञा में रहने को कहा।

अंत समय में भी योगीजी महाराज ने कहा कि “प्रमुखस्वामी मेरा सर्वस्व है।” बाद में प्रमुखस्वामी महाराज ने लंबे समय तक मार्गदर्शन दिया। आज महंत स्वामी महाराज उनके उत्तराधिकारी हैं।

Chapter - 33 Last-Minute Revision Points

• संवत २००६ – प्रमुख नियुक्ति
• नारायणस्वरूपदासजी = प्रमुखस्वामी
• कम उम्र में नियुक्ति
• योगीजी महाराज की कृपा
• जीवनभर सेवा
• सत्संग का विस्तार
• शास्त्रीजी महाराज का स्वरूप
• उनकी आज्ञा मानना
• “प्रमुखस्वामी मेरा सर्वस्व”
• ९५ वर्ष तक मार्गदर्शन
• उत्तराधिकारी – महंत स्वामी महाराज

Chapter - 41 Summary

सारंगपुर मंदिर निर्माण के दौरान एक भारी पत्थर ऊपर चढ़ाते समय छह रस्सियाँ टूट गईं और पत्थर एक ही रस्सी पर लटक गया। सभी डर गए कि पत्थर गिर जाएगा।

स्वामीश्री ने आकर आश्वासन दिया कि पत्थर नहीं गिरेगा और सोमा भगत को ऊपर जाकर रस्सियाँ बांधने को कहा। यह बहुत जोखिम भरा था, फिर भी सोमा भगत को स्वामीश्री के वचन पर पूरा विश्वास था।

वे तुरंत पत्थर पर चढ़ गए, सभी रस्सियाँ बांध दीं और सुरक्षित नीचे आ गए।

इस घटना से स्वामीश्री का प्रभाव और भक्त का अटूट विश्वास प्रकट हुआ।

Chapter - 41 Last-Minute Revision Points

• सारंगपुर मंदिर कार्य
• भारी पत्थर उठाना
• छह रस्सियाँ टूटीं
• एक रस्सी पर लटका
• सबमें डर
• स्वामीश्री का आश्वासन
• “पत्थर नहीं गिरेगा”
• सोमा भगत को आदेश
• जोखिम भरी स्थिति
• अटूट विश्वास
• पत्थर पर चढ़ना
• रस्सियाँ बांधना
• सुरक्षित उतरना
• आशीर्वाद
• चमत्कार

Chapter - 42 Summary

बोचासन में स्वामीश्री के पास वडोदरा के महाराजा सयाजीराव गायकवाड़ आए। वे कम समय के लिए आए थे, परंतु स्वामीश्री के प्रभाव से अधिक समय तक रुके।

स्वामीश्री ने उनके दुःख को दूर किया और उन्हें वानप्रस्थ अपनाने तथा सच्चे गुरु की शरण में जाने का उपदेश दिया। इस निडर और सच्चे उपदेश से महाराजा बहुत प्रभावित हुए।

एक अन्य प्रसंग में, आनंद में कथा के दौरान मोतीभाई के घर आग लगी। स्वामीश्री ने वहीं बैठकर आग बुझाई, जिसमें उनके हाथ जल गए।

इस प्रकार स्वामीश्री हमेशा भक्तों के हित के लिए कार्य करते थे।

Chapter - 42 Last-Minute Revision Points

• बोचासन में स्वामीश्री
• सयाजीराव गायकवाड़ का आगमन
• अधिक समय रुके
• स्वामीश्री का प्रभाव
• दुःख दूर किया
• वानप्रस्थ उपदेश
• गुरु की शरण
• निडर सत्य
• महाराजा प्रभावित
• श्रद्धा बढ़ी
• आनंद प्रसंग
• मोतीभाई के घर आग
• आग बुझाई
• हाथ जले
• भक्तहित કાર્ય

Chapter - 43 Summary

स्वामीश्री के शिष्य वर्ताल समिति में आए तो समन्वय का प्रयास हुआ। कोठारी गोरधनभाई ने कहा कि तभी समझौता करना जब आचार्य अक्षर-पुरुषोत्तम की मूर्तियों को स्वीकार कर आरती करें। इस दृढ़ता से स्वामीश्री प्रसन्न हुए।

बाद में स्वामीश्री महुवा मंदिर के लिए गए और कष्ट सहते हुए सेवा की।

एक प्रसंग में आनंद से सारंगपुर जाने के लिए उनके पास पैसे नहीं थे। कई प्रयासों के बाद एक भक्त ने टिकट दिलाया और वे सारंगपुर पहुँचे।

स्वामीश्री ने हमेशा कष्ट सहकर सेवा और संतों का साथ निभाया।

Chapter - 43 Last-Minute Revision Points

• वर्ताल समिति में शिष्य
• समझौते का प्रयास
• विकास का उद्देश्य
• गोरधनभाई की दृढ़ता
• मूर्ति स्वीकार की शर्त
• स्वामीश्री प्रसन्न
• महुवा मंदिर प्रसंग
• कष्ट में सेवा
• आनंद से सारंगपुर यात्रा
• पैसे नहीं थे
• स्टेशन पर प्रयास
• भक्त की मदद
• पैदल यात्रा
• संतों की सेवा
• त्याग और समर्पण

Chapter - 44 Summary

योगी स्वामी स्वामीश्री के साथ थे और प्रातः भजन गाते थे। एक दिन उन्होंने “अड़सठ तीर्थ संत के चरणों में हैं” ऐसा पद गाया, जिसे रंछोड़ पटेल ने नहीं माना।

रात में रंछोड़ भगत ने देखा कि एक दिव्य गाय आई, स्वामीश्री के चरणों में नमन किया और अदृश्य हो गई। तब उन्हें समझ आया कि अड़सठ तीर्थ गाय के रूप में आए थे।

उन्होंने अपनी भूल स्वीकार की और स्वामीश्री की महत्ता समझी।

स्वामीश्री का स्वभाव निष्पक्ष था, वे सबके गुण देखते थे और किसी से द्वेष नहीं रखते थे।

Chapter - 44 Last-Minute Revision Points

• योगी स्वामी के भजन
• अड़सठ तीर्थ का पद
• रंछोड़ पटेल का संदेह
• रात का चमत्कार
• दिव्य गाय का दर्शन
• चरणों में नमन
• गाय अदृश्य
• तीर्थों का अनुभव
• भ्रम दूर हुआ
• महत्ता समझी
• भूल स्वीकार
• निष्पक्ष स्वभाव
• सबमें गुण देखना

Chapter - 45 Summary

स्वामीश्री ने भावनगर में झोली माँगने की घोषणा की। भक्तों ने विनती की कि वे सेवा कर रहे हैं, इसलिए झोली न माँगें, परंतु स्वामीश्री ने कहा कि इससे अनेक मुुमुक्षुओं को दर्शन का लाभ मिलता है।

उन्होंने कहा कि अक्षरपुरुषोत्तम के लिए कोई त्याग छोटा नहीं है और उनकी झोली में आने वाला हर अंश लोगों को अक्षरधाम तक ले जाता है।

उन्होंने यह भी समझाया कि मंदिर निर्माण, सेवा या छोटा सा योगदान भी महाराज को प्रसन्न करता है और जीव का कल्याण करता है।

Chapter - 45 Last-Minute Revision Points

• भावनगर में झोली की घोषणा
• भक्तों की विनती
• दर्शन का लाभ
• अक्षरपुरुषोत्तम के लिए त्याग
• हर अंश महत्वपूर्ण
• अक्षरधाम की प्राप्ति
• मंदिर निर्माण का महत्व
• सेवा और दान
• छोटा योगदान भी बड़ा
• कल्याण सुनिश्चित

૪૧. અતૂટ વિશ્વાસ — Summary

સારંગપુરમાં મંદિરનું કામ ચાલી રહ્યું હતું ત્યારે એક ભારે પથ્થર ઉપર ચડાવતા છ દોરડાં તૂટી ગયા અને પથ્થર એક જ દોરડાથી લટકી રહ્યો. સૌ ભયભીત થઈ ગયા કે હવે પથ્થર પડી જશે.

સ્વામીશ્રીએ આવીને નિર્ભયતા આપી કે પથ્થર નહીં પડે અને સોમા ભગતને ઉપર જઈ દોરડાં બાંધવા કહ્યું. આ ખૂબ જોખમી હતું, છતાં સોમા ભગતને સ્વામીશ્રીના વચનમાં અતૂટ વિશ્વાસ હતો.

સોમા ભગત તરત જ પથ્થર પર ચડી ગયા અને તમામ દોરડાં મજબૂત બાંધી દીધાં. તેઓ સલામત નીચે ઉતર્યા અને સ્વામીશ્રીના ચરણોમાં નમી પડ્યા.

આ પ્રસંગે સૌએ સ્વામીશ્રીનો પ્રતાપ અને ભક્તનો અતૂટ વિશ્વાસ અનુભવ્યો.

૪૧. અતૂટ વિશ્વાસ — Last-Minute Revision Points

• સારંગપુર મંદિરનું કામ
• ભારે પથ્થર ચડાવવાનો પ્રસંગ
• છ દોરડાં તૂટી ગયા
• એક દોરડા પર પથ્થર લટક્યો
• સૌમાં ભય
• સ્વામીશ્રીનો નિર્ભય આશ્વાસન
• “પથ્થર નહીં પડે”
• સોમા ભગતને આજ્ઞા
• જોખમી સ્થિતિ
• અતૂટ વિશ્વાસ
• પથ્થર પર ચડી ગયા
• દોરડાં બાંધી દીધાં
• સુરક્ષિત નીચે આવ્યા
• સ્વામીશ્રીના આશીર્વાદ
• ચમત્કારિક પ્રસંગ

૪૨. સંત પરમ હિતકારી — Summary

સ્વામીશ્રી બોચાસણ પધાર્યા ત્યારે વડોદરાના મહારાજા સયાજીરાવ ગાયકવાડને આમંત્રણ અપાયું. તેઓ થોડો સમય રહેવાનું કહ્યું હતું, પરંતુ સ્વામીશ્રીના પ્રભાવથી તેઓ વધુ સમય રોકાયા.

સ્વામીશ્રીએ મહારાજાના જીવનમાં થયેલા દુઃખને દૂર કરીને તેમને વાનપ્રસ્થ સ્વીકારવા અને સાચા ગુરુના શરણમાં જવાની હિતકારી સલાહ આપી. આ નિડર અને સત્ય ઉપદેશથી મહારાજા ખૂબ પ્રભાવિત થયા અને સ્વામીશ્રી પ્રત્યે તેમની શ્રદ્ધા વધી.

બીજા પ્રસંગમાં, આણંદમાં કથા દરમ્યાન મોતીભાઈના ઘરે આગ લાગી ત્યારે સ્વામીશ્રીએ બેઠા બેઠા જ આગ શાંત કરી. આમાં તેમના હાથ દાઝી ગયા, છતાં ભક્તની રક્ષા કરી.

આમ, સ્વામીશ્રી ભક્તોના પરમ હિત માટે કાર્ય કરતા અને તેમના દુઃખ દૂર કરતા હતા.

૪૨. સંત પરમ હિતકારી — Last-Minute Revision Points

• બોચાસણમાં સ્વામીશ્રી
• સયાજીરાવ ગાયકવાડનું આગમન
• ઓછો સમય કહેવા છતાં વધુ રોકાયા
• સ્વામીશ્રીનો પ્રભાવ
• શોક દૂર કર્યો
• વાનપ્રસ્થનો ઉપદેશ
• ગુરુશરણનો માર્ગ
• નિડર સત્ય ઉપદેશ
• મહારાજા પ્રભાવિત
• સ્વામીશ્રી પ્રત્યે શ્રદ્ધા
• આણંદ પ્રસંગ
• મોતીભાઈના ઘરે આગ
• સ્વામીશ્રીએ આગ શાંત કરી
• હાથ દાઝી ગયા
• ભક્તહિત માટે ત્યાગ

૪૩. વરતાલ સાથે સમાધાનની વાટાઘાટો — Summary

સ્વામીશ્રીના શિષ્યો વરતાલની કમિટીમાં આવ્યા પછી સમાધાન કરવાનો પ્રયત્ન થયો, જેથી સંપ્રદાયનો વિકાસ થાય. કોઠારી ગોરધનભાઈએ દઢ નિષ્ઠાથી કહ્યું કે સમાધાન ત્યારે જ કરવું જ્યારે આચાર્ય ધામ, ધામી અને મુક્તની મૂર્તિઓને સ્વીકારી આરતી કરે. આ વાતથી સ્વામીશ્રી ખૂબ રાજી થયા.

પછી મહુવાના ભક્તના આમંત્રણથી સ્વામીશ્રી મંદિર કરવા ગયા. તેઓએ પોતાના શરીરના કષ્ટને અવગણીને સેવા માટે તત્પરતા દર્શાવી.

એક પ્રસંગમાં, આણંદથી સારંગપુર જવા માટે સ્વામીશ્રી પાસે પૈસા ન હતા, છતાં તેઓ અનેક વખત સ્ટેશન સુધી ગયા. અંતે એક ભક્તે ટિકિટ કાઢી આપી, અને તેઓ સારંગપુર પહોંચ્યા.

સ્વામીશ્રી હંમેશાં સાધુઓ સાથે કષ્ટ સહન કરીને પગપાળા મુસાફરી કરતા અને સેવા માટે સમર્પિત રહેતા.

૪૩. વરતાલ સાથે સમાધાનની વાટાઘાટો — Last-Minute Revision Points

• વરતાલ કમિટીમાં શિષ્યો
• સમાધાનનો પ્રયાસ
• સંપ્રદાય વિકાસનો વિચાર
• ગોરધનભાઈની દઢ નિષ્ઠા
• મૂર્તિ સ્વીકારવાની શરત
• સ્વામીશ્રી રાજી થયા
• મહુવા મંદિર પ્રસંગ
• કષ્ટ સહન કરીને સેવા
• આણંદથી સારંગપુર પ્રવાસ
• પૈસા ન હતા
• સ્ટેશનના ધક્કા
• ભક્તે ટિકિટ આપી
• પગપાળા મુસાફરી
• સાધુઓની સેવા
• ત્યાગ અને સમર્પણ

૪૪. અડસઠ તીરથ — Summary

સ્વામીશ્રી સાથે યોગી સ્વામી આશી પધાર્યા હતા. યોગી સ્વામી રોજ પ્રભાતિયાં ગાતા હતા. એક દિવસ તેમણે “અડસઠ તીર્થ સંતના ચરણમાં રહે છે” એવું પદ ગાયું, જેને સાંભળી રણછોડ પટેલે શંકા વ્યક્ત કરી.

તે જ રાત્રે રણછોડ ભગતે ચમત્કારિક દૃશ્ય જોયું કે એક દૈવી ગાય આવી અને સ્વામીશ્રીના ચરણોમાં નમન કરીને અદૃશ્ય થઈ ગઈ. ત્યારબાદ તેમને સમજાયું કે આ અડસઠ તીર્થો ગાયના રૂપમાં આવ્યા હતા.

પછી તેમણે પોતાની ભૂલ સ્વીકારી અને સ્વામીશ્રીની મહત્તા માન્ય કરી.

સ્વામીશ્રીનો સ્વભાવ એવો હતો કે તેઓ કોઈ પ્રત્યે રાગ-દ્વેષ રાખતા નહોતા, પરંતુ સૌના ગુણ જ લેતા અને સૌના ઉપકારને માનતા.

૪૪. અડસઠ તીરથ — Last-Minute Revision Points

• યોગી સ્વામીના પ્રભાતિયાં
• અડસઠ તીર્થનું પદ
• રણછોડ પટેલની શંકા
• રાત્રિનો ચમત્કાર
• દૈવી ગાયનું દર્શન
• સ્વામીશ્રીને નમન
• ગાય અદૃશ્ય થઈ
• તીર્થોનો અનુભવ
• ભ્રાંતિ દૂર થઈ
• સ્વામીશ્રીની મહત્તા સમજાઈ
• ક્ષમા અને સ્વીકાર
• સ્વામીશ્રી નિર્વેર સ્વભાવ
• સૌના ગુણ લેવાની વૃત્તિ

૪૫. અક્ષરપુરુષાત્તમની ઝોળી — Summary

સ્વામીશ્રી ભાવનગરમાં પધાર્યા ત્યારે તેમણે ઝોળી માગવાની જાહેરાત કરી. હરિભક્તોએ સેવા હોવા છતાં ઝોળી માગવા ન જવા વિનંતી કરી, પરંતુ સ્વામીશ્રીએ સમજાવ્યું કે ઝોળી માગવાથી અનેક મુમુક્ષુઓને દર્શનનો લાભ મળે છે.

સ્વામીશ્રી કહેતા કે અક્ષરપુરુષોત્તમ માટે કોઈપણ ત્યાગ નાનો નથી અને તેમની ઝોળીમાં જે કંઈ આવે તે બધાને અક્ષરધામમાં લઈ જવાનું છે.

તેમણે સમજાવ્યું કે અક્ષર અને પુરુષોત્તમનાં મંદિરો બનાવવામાં, સેવા કરવા અથવા નાનામાં નાનું યોગદાન આપવા પણ મહારાજનો રાજીપો મળે છે અને તેનાથી જીવનું કલ્યાણ થાય છે.

૪૫. અક્ષરપુરુષાત્તમની ઝોળી — Last-Minute Revision Points

• ભાવનગરમાં ઝોળી માગવાની જાહેરાત
• હરિભક્તોની વિનંતી છતાં ઝોળી માગવી
• ઝોળીનો હેતુ – દર્શનનો લાભ આપવો
• અક્ષરપુરુષોત્તમ માટે ત્યાગ
• ઝોળીનો કણ પણ કલ્યાણકારક
• અક્ષરધામમાં લઈ જવાનો આશય
• મંદિર નિર્માણમાં રાજીપો
• સેવા, દાનનું મહત્વ
• નાનું યોગદાન પણ મહત્વપૂર્ણ
• શંકા વગર કલ્યાણ

ગુણાતીત સંતનો મહિમા

“એવી નિષ્ઠાવાળો જે સંત છે તેના પગની રજને તો અમે પણ માથે ચઢાવીએ છીએ અને તેને દુખવતા થકા મનમાં બીએ છીએ અને તેનાં દર્શનને પણ ઇચ્છીએ છીએ...એવા યથાર્થ ભગવાનના ભક્ત છે તેનું દર્શન તો ભગવાનનાં દર્શનતુલ્ય છે અને એનાં દર્શને કરીને અનંત પતિત જીવનો ઉદ્ધાર થાય એવા એ મોટા છે.” — શ્રીજીમહારાજ (વચ. ગ.પ્ર. ૩૭)

“...તે સંત થકી ભગવાન અથવા ભગવાનના ધામ તે અણુમાત્ર છેટે નથી... એવા સંતનું દર્શન થયું ત્યારે એમ જાણવું જે, મને સાક્ષાત્કાર ભગવાનનું દર્શન થયું.” — શ્રીજીમહારાજ (વચ. સા. ૧૦)

“...જેને એવું સાધુપણું આવ્યું તેને ને પુરુષોત્તમ ભગવાનને કાંઈ છેટું રહેતું નથી.” — શ્રીજીમહારાજ (વચ. ગ.પ્ર. ૪૪)

“...એવી જાતના જ્ઞાન, ભક્તિ, વૈરાગ્યાદિક જે અનંત શુભ ગુણ તેણે યુક્ત જે ભક્ત હોય તેના હૃદયમાં ભગવાન નિવાસ કરે છે. પછી તે ભક્ત જે તે ભગવાનને પ્રતાપે કરીને અનંત પ્રકારનાં એશ્ચર્યને પામે છે ને અનંત જીવના ઉદ્ધારને કરે છે... સમર્થ થકા જરણા કરવી તે કોઈથી થાય નહીં. એવી રીતે જરણા કરે તેને અતિ મોટા જાણવા. અને એ સમર્થ તો કેવો જે, એના નેત્રમાં ભગવાન જોનારા છે, તે માટે બ્રહ્માંડમાં જેટલાં જીવ પ્રાણી છે તેનાં નેત્રને પ્રકાશ કરવાને સમર્થ થાય છે. અને એના પગમાં ચાલનારા ભગવાન છે, તે માટે બ્રહ્માંડમાં સર્વ જીવના પગને વિષે ચાલવાની શક્તિને પોષણ કરવાને એ સમર્થ થાય છે. એમ એ સંતની સર્વે ઇન્દ્રિયોમાં ભગવાન રહ્યા છે, તે માટે એ સંત તો બ્રહ્માંડમાં સર્વે જીવોની ઇન્દ્રિયોને પ્રકાશ કરવાને સમર્થ થાય છે. માટે એ સંત તો સર્વ જગતના આધારરૂપ છે.” — શ્રીજીમહારાજ (વચ. ગ.પ્ર. ૨૭)

“જ્યારે એ ભગવાનને ભજીને આવી રીતનો સાધુ થયો ત્યારે સાધુ થકી બીજી કોઈ મોટી પદવી નથી. જેમ રાજા હોય ને તેની રાણી હોય તે જેટલામાં રાજાનું રાજ્ય છે તેટલામાં રાણીનું રાજ્ય પણ કહેવાય અને જેવો રાજાનો હુકમ ચાલે તેવો રાણીનો પણ હુકમ ચાલે, તેમ ભગવાનનો પ્રતાપ છે તેવો જ એ સાધુનો પ્રતાપ છે.” — શ્રીજીમહારાજ (વચ. ગ.મ. ર૨)

“'એવા જે (વડવાનળ અગ્નિ જેવા) મોટાપુરુષ છે તે સમુદ્રના જળ જેવા ખારા જીવ હોય તેને પણ મીઠા કરી નાખે છે... અને વડવાનળ અગ્નિ જેવા તો સિદ્ધદશાવાળા ભગવાનના પરમ એકાંતિક સાધુ છે.” — શ્રીજીમહારાજ (વચ. વર. ૩)

“એવા સાધુની સેવા કરે તો ભગવાનની સેવા કર્યા તુલ્ય ફળ થાય છે.” — શ્રીજીમહારાજ (વચ. ગ.અ. ૩૫)

“એવી રીતે ભગવાન ને ઉત્તમ લક્ષણવાળા જે સંત તેની અતિ પ્રેમે કરીને સરખી સેવા જે કરે તો તે કનિષ્ઠ ભક્ત હોય ને તે બે જન્મે તથા ચાર જન્મે તથા દસ જન્મે કે સો જન્મે કરીને ઉત્તમ ભક્ત જેવો થનારો હોય, તે આ ને આ જન્મે કરીને ઉત્તમ ભક્ત થાય છે. એવું ભગવાન ને તે ભગવાનના ભક્ત તેની સરખી સેવા કયાંનું ફળ છે.” — શ્રીજીમહારાજ (વચ. વર. ૫)

“અતિશય જે મોટાપુરુષ હોય તેનો જે ઉપર રાજીપો થાય તેના ગમે તેવા મલિન સંસ્કાર હોય તો નાશ પામે અને મોટાપુરુષનો રાજીપો થયો હોય તો રાંક હોય તે રાજા થાય અને ગમે તેવાં ભૂંડાં પ્રારબ્ધ હોય તો રૂડાં થાય અને ગમે તેવું તેને માથે વિઘ્ન આવનારું હોય તે નાશ થઈ જાય.” — શ્રીજીમહારાજ (વચ. ગ.પ્ર. ૫૮)

“સત્પુરુષને વિષે દેઢ પ્રીતિ એ જ આત્મદર્શનનું સાધન છે અને સત્પુરુષનો મહિમા જાણ્યાનું પણ એ જ સાધન છે અને પરમેશ્વરનું સાક્ષાત્‌ દર્શન થવાનું પણ એ જ સાધન છે.” — શ્રીજીમહારાજ (વચ. વર. ૧૧)

“સંતનો સમાગમ મળ્યો તે તો મને પરમ ચિંતામણિ અને કલ્પવૃક્ષ મળ્યો છે.” — શ્રીજીમહારાજ (વચ. ગ.પ્ર. ૧૪)

ગુણાતીત સંતનો મહિમા — Important Lines

જેમના દ્વારા ભગવાન અખંડ પ્રગટ રહીને અનંત જીવોનું આત્યંતિક કલ્યાણ કરે છે તેવા ગુણાતીત સંતનો મહિમા અપરંપાર છે.

એવા સંતનાં દર્શન ભગવાનનાં દર્શનતુલ્ય છે.

એવા સંતના હૃદયમાં ભગવાન નિવાસ કરે છે.

એવા સંત અનંત જીવના ઉદ્ધારને કરે છે.

એવા સંતની સેવા ભગવાનની સેવા કર્યા તુલ્ય ફળ આપે છે.

સત્પુરુષને વિષે દઢ પ્રીતિ આત્મદર્શન અને પરમેશ્વરના સાક્ષાત્ દર્શનનું સાધન છે.

સંતનો સમાગમ પરમ ચિંતામણિ અને કલ્પવૃક્ષ સમાન છે.

ગુણાતીત સંતનો મહિમા — Important Prasangs

૧. ગુણાતીત સંતનાં દર્શનનો મહિમા
શ્રીજીમહારાજ કહે છે કે એવા નિષ્ઠાવાળા સંતના પગની રજને પણ માથે ચઢાવવી જોઈએ. તેમના દર્શન ભગવાનનાં દર્શન સમાન છે અને તેમના દર્શનથી અનંત પતિત જીવનો ઉદ્ધાર થાય છે.

૨. ગુણાતીત સંતમાં ભગવાનનો નિવાસ
એવા સંતના હૃદયમાં ભગવાન અખંડ નિવાસ કરે છે. તેમની સર્વ ઇન્દ્રિયોમાં ભગવાન રહ્યાં હોવાથી તેઓ અનંત જીવોને પ્રકાશ અને ઉદ્ધાર આપવા સમર્થ છે.

૩. ભગવાન સમાન પ્રતાપ
શ્રીજીમહારાજે સમજાવ્યું કે ભગવાનને ભજીને જેવો સાધુ થાય છે, તેની પદવીથી મોટી બીજી કોઈ પદવી નથી. જેમ રાજા અને રાણીનું રાજ્ય એક હોય, તેમ ભગવાનનો જેવો પ્રતાપ છે તેવો જ એવા સાધુનો પ્રતાપ છે.

૪. એવા સંતની સેવા અને રાજીપો
એવા સંતની સેવા ભગવાનની સેવા તુલ્ય ફળ આપે છે. એવા મોટાપુરુષનો રાજીપો થાય તો મલિન સંસ્કાર નાશ પામે છે, પ્રારબ્ધ બદલાય છે અને વિઘ્નો પણ ટળી જાય છે.

૫. સત્પુરુષમાં દઢ પ્રીતિનું ફળ
સત્પુરુષમાં દઢ પ્રીતિ એ આત્મદર્શન, સત્પુરુષનો મહિમા સમજવા અને પરમેશ્વરના સાક્ષાત્ દર્શનનું સાધન છે. તેથી સંતનો સમાગમ પરમ ચિંતામણિ અને કલ્પવૃક્ષ સમાન ગણાયો છે.

ગુણાતીત સંતનો મહિમા — Detailed Summary

ગુણાતીત સંત તેવા છે જેમના દ્વારા ભગવાન અખંડ પ્રગટ રહીને અનંત જીવોનું આત્યંતિક કલ્યાણ કરે છે. વચનામૃત અને અન્ય શાસ્ત્રોમાં આવા સંતનો મહિમા અત્યંત ઊંચો બતાવ્યો છે. શ્રીજીમહારાજ કહે છે કે એવા નિષ્ઠાવાળા સંતના પગની રજને પણ માથે ચઢાવવી જોઈએ, તેમને દુઃખ પહોંચાડતાં મનમાં બીવું જોઈએ અને તેમના દર્શનની ઇચ્છા રાખવી જોઈએ. આવા સંતના દર્શન ભગવાનનાં દર્શન સમાન છે અને તેમના દર્શનથી અનંત પતિત જીવોનો ઉદ્ધાર થાય છે.

આવા સંત ભગવાનથી અણુમાત્ર છેટા નથી. તેમના હૃદયમાં ભગવાન અખંડ નિવાસ કરે છે. જ્ઞાન, ભક્તિ, વૈરાગ્યાદિક અનંત શુભ ગુણોથી યુક્ત એવા ભક્ત ભગવાનના પ્રતાપથી અનંત પ્રકારનાં એશ્વર્યને પામે છે અને અનંત જીવનો ઉદ્ધાર કરે છે. તેમની ઇન્દ્રિયોમાં ભગવાન રહ્યાં હોવાથી તેઓ બ્રહ્માંડના જીવોને પ્રકાશિત કરવા સમર્થ છે અને સર્વ જગતના આધારરૂપ છે.

શ્રીજીમહારાજે આવા સંતનો પ્રતાપ ભગવાન સમાન બતાવ્યો છે. જેમ રાજા અને રાણીનું રાજ્ય એક હોય તેમ ભગવાનનો જેવો પ્રતાપ છે તેવો જ એવા સાધુનો પ્રતાપ છે. વડવાનળ અગ્નિ જેવા મોટાપુરુષ ખારા સમુદ્રના જળને પણ મીઠું કરી દે તેમ ખારા જીવને પણ સુધારી દે છે.

એવા સંતની સેવા ભગવાનની સેવા સમાન ફળ આપે છે. ભગવાન અને એવા ઉત્તમ સંતની સરખી સેવા કરવાથી કનિષ્ઠ ભક્ત પણ એ જ જન્મમાં ઉત્તમ ભક્ત બની શકે છે. એવા મોટાપુરુષનો રાજીપો થાય તો મલિન સંસ્કારોનો નાશ થાય છે, રૂડાં પ્રારબ્ધ સુધરે છે અને વિઘ્નો ટળી જાય છે.

સત્પુરુષમાં દઢ પ્રીતિ આત્મદર્શનનું સાધન છે, સત્પુરુષનો મહિમા સમજવાનો ઉપાય છે અને પરમેશ્વરના સાક્ષાત્ દર્શનનું સાધન પણ એ જ છે. તેથી શ્રીજીમહારાજે કહ્યું છે કે સંતનો સમાગમ મળવો એ પરમ ચિંતામણિ અને કલ્પવૃક્ષ મળવા સમાન છે.

ગુણાતીત સંતનો મહિમા — Last-Minute Revision Points

• ગુણાતીત સંતના દર્શન ભગવાનનાં દર્શન સમાન છે
• એવા સંતના હૃદયમાં ભગવાન અખંડ નિવાસ કરે છે
• એવા સંત અનંત જીવનો ઉદ્ધાર કરે છે
• તેમની સેવા ભગવાનની સેવા તુલ્ય છે
• તેમના રાજીપાથી સંસ્કારો, પ્રારબ્ધ અને વિઘ્નો ટળે છે
• સત્પુરુષમાં દઢ પ્રીતિ આત્મદર્શન અને ભગવાનદર્શનનું સાધન છે
• સંતનો સમાગમ પરમ ચિંતામણિ અને કલ્પવૃક્ષ સમાન છે.

ગુણાતીત સંતનો મહિમા: ગુણાતીતાનંદ સ્વામીના શ્રીમુખે — Important Quotes

“મોટા છે, ભગવાનના મળેલા છે, ભગવાનના વચનમાં વર્તે છે, ભીડો ખમે છે, ભગવાન એને વશ છે, ભગવાન એ કહે એમ કરે છે, ભગવાન એ કહે એમ ફરે છે, ભગવાનને એણે જીત્યા છે, ભગવાનના અભિપ્રાયના જાણનારા છે, મોક્ષના દાતા છે, એને દર્શને ભગવાનનું દર્શન થયું, એને પૂજ્યે ભગવાન પૂજાઈ રહ્યા, ગર્ભવાસ, જમપુરી ને ચોરાશીઓ એ મુકાવે છે ને વિહદ જે ભગવાનનું અક્ષરધામ તેને પમાડે છે, ને ભગવાનના સાધર્મ્યપણાને પમાડે છે, એવા મોટા છે, એના વિના ભગવાનને ચાલતું નથી, એનાં દર્શને પંચમહાપાપ બળી જાય છે, એની ઇન્દ્રિયુની ક્રિયાએ કરીને બ્રહ્માંડ સચેતન થાય છે, એનાથી કાળ, કર્મ ને માયા થર થર કંપે છે, જેમ દેહને પૃજ્યે જીવ પૂજાઈ રહ્યો તેમ આ સાધુને પૂજ્યે ભગવાન પૂજાઈ રહ્યા, એ અન્નદાતા છે, અંતર્યામી છે, સવેજ્ઞ છે, એનું ક્યું થાય છે, ને એ મનુષ્ય જેવા દેખાય છે પણ મનુષ્ય જેવા નથી, ભગવાન એના ભેળા રહ્યા છે, અવિનાશી ધામને પમાડે છે, કર્તા થકા અકર્તા છે, વૃક્ષની પેઠે એનો દેહ પરને અર્થ છે. સંતનાં લક્ષણ કહ્યાં છે એવા છે, “કામીલ, કાબીલ સબ હુન્નર તેરે હાથ' એવા છે.” — સદ્‌ગુરુ ગુણાતીતાનંદ સ્વામી (સ્વા.વા. ૪/૧૩૯)

“સર્વ કરતાં સંત મોટા. તેનો મહિમા કહ્યો તેની વિક્તિ જે, સર્વ કરતાં પૃથ્વી મોટી ને તેથી જળ, તેજ, વાયુ, આકાશ, અહંકાર, મહત્તત્ત્વ, પ્રધાન-પુરુષ, ને મૂળ પ્રકૃતિપુરુષ ને અક્ષર સુધી એકબીજાંથી મોટાં છે ને તે સર્વેના આધાર ભગવાન છે, એવા મોટા ભગવાન તેને સંત પોતાના હૃદયમાં અખંડ ધારી રહ્યા છે, માટે તે મોટા છે.” — સદ્‌ગુરુ ગુણાતીતાનંદ સ્વામી (સ્વા.વા. ૨/૧૧૦)

ગુણાતીત સંતનો મહિમા: ગુણાતીતાનંદ સ્વામીના શ્રીમુખે — Important Lines

મોટા સંત ભગવાનના મળેલા છે.

ભગવાનના વચનમાં વર્તે છે.

ભગવાન એને વશ છે.

મોક્ષના દાતા છે.

એને દર્શને ભગવાનનું દર્શન થાય છે.

એને પૂજ્યે ભગવાન પૂજાય છે.

ગર્ભવાસ, જમપુરી ને ચોરાશીઓથી મુકાવે છે.

અક્ષરધામને પમાડે છે.

એનાં દર્શને પંચમહાપાપ બળી જાય છે.

એ મનુષ્ય જેવા દેખાય છે પણ મનુષ્ય જેવા નથી.

સર્વ કરતાં સંત મોટા.

સંત પોતાના હૃદયમાં ભગવાનને અખંડ ધારી રહ્યા છે.

ગુણાતીત સંતનો મહિમા: ગુણાતીતાનંદ સ્વામીના શ્રીમુખે — Important Prasangs

૧. ગુણાતીત સંતની વિશાળ મહિમા-વર્ણના
ગુણાતીતાનંદ સ્વામી ગુણાતીત સંતના લક્ષણો અને મહિમા જણાવે છે કે આવા સંત ભગવાનના મળેલા છે, ભગવાનના વચનમાં વર્તે છે, ભગવાનને જીત્યા છે અને ભગવાનના અભિપ્રાયના જાણનારા છે. તેઓ મોક્ષના દાતા છે અને તેમના દર્શનથી ભગવાનના દર્શનનું ફળ મળે છે.

૨. ગુણાતીત સંતનું કલ્યાણકારક કાર્ય
એવા સંત ગર્ભવાસ, જમપુરી અને ચોરાશીમાંથી જીવને મુકાવે છે. તેઓ અક્ષરધામને પમાડે છે અને ભગવાનના સાધર્મ્યપણાને પમાડે છે. તેમના દર્શનથી પંચમહાપાપ બળી જાય છે.

૩. ગુણાતીત સંતની અલૌકિક સ્થિતિ
ગુણાતીત સંત મનુષ્ય જેવા દેખાય છે, પણ મનુષ્ય જેવા નથી. ભગવાન તેઓમાં ભેળા રહ્યા છે. તેઓ કર્તા થઈને અકર્તા છે અને તેમનો દેહ પરોપકાર માટે છે.

૪. સર્વ કરતાં સંત મોટા કેમ
ગુણાતીતાનંદ સ્વામી સમજાવે છે કે પૃથ્વીથી લઈને અક્ષર સુધી તત્ત્વો મહાન છે, પણ એ સર્વના આધાર ભગવાન છે. અને એવા મોટા ભગવાનને સંત પોતાના હૃદયમાં અખંડ ધારી રહ્યા છે, તેથી સર્વ કરતાં સંત મોટા છે.

ગુણાતીત સંતનો મહિમા: ગુણાતીતાનંદ સ્વામીના શ્રીમુખે — Detailed Summary

સદ્‌ગુરુ ગુણાતીતાનંદ સ્વામી ગુણાતીત સંતનો અતિ મહાન મહિમા વર્ણવે છે. તેઓ કહે છે કે આવા સંત ભગવાનના મળેલા છે, ભગવાનના વચનમાં વર્તે છે, ભીડો સહન કરે છે, ભગવાનને જીત્યા છે અને ભગવાનના અભિપ્રાયના સાચા જાણનારા છે. આવા સંત મોક્ષના દાતા છે. તેમના દર્શનથી ભગવાનનું દર્શન થાય છે અને તેમની પૂજાથી ભગવાનની પૂજા થાય છે.

આવા સંત જીવને ગર્ભવાસ, જમપુરી અને ચોરાશીમાંથી મુક્ત કરે છે. તેઓ ભગવાનના અક્ષરધામને પમાડે છે અને ભગવાનના સાધર્મ્યપણાની પણ પ્રાપ્તિ કરાવે છે. તેમના દર્શનથી પંચમહાપાપ બળી જાય છે. તેમની ઇન્દ્રિયોની ક્રિયાથી બ્રહ્માંડ સચેતન થાય છે અને કાળ, કર્મ અને માયા પણ થરથર કંપે છે.

ગુણાતીત સંત બહારથી મનુષ્ય જેવા દેખાય છે, પરંતુ વાસ્તવમાં મનુષ્ય જેવા નથી, કારણ કે ભગવાન તેઓમાં અખંડ ભેળા રહ્યા છે. તેઓ અંતર્યામી, સર્વજ્ઞ, અન્નદાતા છે અને અવિનાશી ધામને પમાડનારા છે. તેમનો દેહ વૃક્ષની જેમ પરોપકાર માટે છે.

બીજા વચનમાં ગુણાતીતાનંદ સ્વામી કહે છે કે સર્વ કરતાં સંત મોટા છે. કારણ કે પૃથ્વીથી લઈને અક્ષર સુધીના સર્વ તત્ત્વો મહાન છે, પરંતુ એ બધાના આધાર ભગવાન છે. અને એવા મોટા ભગવાનને સંત પોતાના હૃદયમાં અખંડ ધારી રહ્યા છે. તેથી ગુણાતીત સંત સર્વ કરતાં મહાન છે.

ગુણાતીત સંતનો મહિમા: ગુણાતીતાનંદ સ્વામીના શ્રીમુખે — Last-Minute Revision Points

• ગુણાતીત સંત ભગવાનના મળેલા છે
• ભગવાનના વચનમાં વર્તે છે
• ભગવાન એને વશ છે
• મોક્ષના દાતા છે
• દર્શનથી ભગવાનનું દર્શન થાય છે
• અક્ષરધામને પમાડે છે
• પંચમહાપાપ બળી જાય છે
• મનુષ્ય જેવા દેખાય છે પણ મનુષ્ય જેવા નથી
• સંત પોતાના હૃદયમાં ભગવાનને અખંડ ધારે છે
• સર્વ કરતાં સંત મોટા છે

ગુણાતીત સંતનો મહિમા ઃ પરમહંસોનાં પદોમાં — Important Quotes

'સંત બોલે તે ભેળો હું બોલું રે, સંત ન ભૂલે હુંયે ન ભૂલું રે;
સંત વાત ભેળી કરું વાત રે, એમ સંતમાં છઉં સાક્ષાત રે.

સંત જુવે તે ભેળો હું જોઉં રે, સંત સૂતા પછી હું સોઉ રે,
સંત જાગે તે ભેળો હું જાગું રે, સંત જોઈ અતિ અનુરાગું રે.

સંત જમે તે ભેળો હું જમું રે, સંત ભમે તે કેડ્યે હું ભમું રે,
સંત દુખાણે હું દુખાણો રે, એહ વાત સત્ય જન જાણો રે.

સંત હું ને હું તે વળી સંત રે, એમ શ્રીમુખે કહે ભગવંત રે,
સંત માનજો મારી મૂરતિ રે, એમાં ફેર નથી એક રતી રે.' — સદગુરુ નિષ્કુળાનંદ સ્વામી, પુરુષોત્તમપ્રકાશમાં લખ્યું છે

“એવા સંત જમ્યે જમ્યા શ્યામ, જમ્યા સહુ દેવતા;
જમ્યા સર્વ લોક સર્વે ધામ, સહુ થયા તૃપ્તતા.

એવા સંત મળ્યે મળ્યા સ્વામી, ખામી કોયે ન રહી;
કહે નિષ્કુળાનંદ શીશ નામી, સાચી સહુને કહી.” — સદગુરુ નિષ્કુળાનંદ સ્વામી, ચોસઠપદીમાં લખ્યું છે

'સંતકૃપાએ સુખ ઊપજે, સંત કૃપાથી સરે કામ;
સંતકૃપાથી પામીએ, પૂરણ પુરુષોત્તમ ધામ.

સંત કૃપાથી સદ્દમતિ જાગે, સંત કૃપાથી સદગુણ;
સંત કૃપા વિના સાધુતા, કહોને પામ્યા કુણ.

સંત સેવ્યા તેણે સર્વ સેવ્યા, સેવ્યા શ્રીહરિ ભગવન;
ત્રકષિ મુનિ સેવ્યા દેવતા, જેણે સંત કર્યા રાજી મન.

કામદુઘા કલ્પતરુ, પારસ ચિંતામણિ ચાર;
સંત સમાન એકે નહિ, મેં મનમાં કર્યો વિચાર.' — સદ્‌. નિષ્કુળાનંદ સ્વામી, ભક્તચિંતામણિમાં સંતનો અપાર મહિમા કહેતાં લખે છે

ધન્ય ધન્ય એ સંત સુજાણને, જેનું ઊલટી પલટ્યું આપ,
સંત તે સ્વયં હરિ.

આપ ટળી મળ્યા ભગવાનમાં, જેના આપમાં હરિનો વ્યાપ,
સંત તે સ્વયં હરિ. — સદ્‌. નિષ્કુળાનંદ સ્વામી રચિત કીર્તન

'એસે મેરે જન એકાંતિક, તેહી સમ ઔર ન કોઈ,
મુક્તાનંદ કહત યું મોહન, મેરો હિ સર્વસ્વ સોઈ.' — સદગુરુ મુક્તાનંદ સ્વામી

“મુક્તાનંદ મહા સંતને, પ્રભુ પ્રગટ પાસે રે.
અનુભવીને અંતરે રહે રામ વાસે રે.” — સદગુરુ મુક્તાનંદ સ્વામી

“બ્રહ્માનંદ કહે સંતકી સોબત, મિલત હે પ્રગટ મુરારી,
જગતમાંહી સંત પરમ હિતકારી.” — સદ્‌. બ્રહ્માનંદ સ્વામી

“આઠે પહોર આનંદ જેના અંગમાં,
રમે ગોવિંદ એવા સંતના રે સંગમાં'...” — સદ્‌. પ્રેમાનંદ સ્વામી

“એવા સંત હરિને પ્યારા રે,
તેથી ઘડીએ ન રહે વાલો ન્યારા રે'...” — સદ્‌. પ્રેમાનંદ સ્વામી

“એવા સંતની બલિહારી રે,
જેને ગુણે રીઝ્યા ગિરધારી રે...” — સદ્‌. પ્રેમાનંદ સ્વામી

ગુણાતીત સંતનો મહિમા ઃ પરમહંસોનાં પદોમાં — Kirtan / Sakhi / Shlok

સંત હું ને હું તે વળી સંત રે, એમ શ્રીમુખે કહે ભગવંત રે,
સંત માનજો મારી મૂરતિ રે, એમાં ફેર નથી એક રતી રે.' — નિષ્કુળાનંદ સ્વામી, પુરુષોત્તમપ્રકાશ

એવા સંત મળ્યે મળ્યા સ્વામી, ખામી કોયે ન રહી;
કહે નિષ્કુળાનંદ શીશ નામી, સાચી સહુને કહી.” — નિષ્કુળાનંદ સ્વામી, ચોસઠપદી

'સંતકૃપાએ સુખ ઊપજે, સંત કૃપાથી સરે કામ;
સંતકૃપાથી પામીએ, પૂરણ પુરુષોત્તમ ધામ.

કામદુઘા કલ્પતરુ, પારસ ચિંતામણિ ચાર;
સંત સમાન એકે નહિ, મેં મનમાં કર્યો વિચાર.' — નિષ્કુળાનંદ સ્વામી, ભક્તચિંતામણિ

ધન્ય ધન્ય એ સંત સુજાણને, જેનું ઊલટી પલટ્યું આપ,
સંત તે સ્વયં હરિ.

આપ ટળી મળ્યા ભગવાનમાં, જેના આપમાં હરિનો વ્યાપ,
સંત તે સ્વયં હરિ. — નિષ્કુળાનંદ સ્વામી રચિત કીર્તન

'એસે મેરે જન એકાંતિક, તેહી સમ ઔર ન કોઈ,
મુક્તાનંદ કહત યું મોહન, મેરો હિ સર્વસ્વ સોઈ.' — મુક્તાનંદ સ્વામી

“મુક્તાનંદ મહા સંતને, પ્રભુ પ્રગટ પાસે રે.
અનુભવીને અંતરે રહે રામ વાસે રે.” — મુક્તાનંદ સ્વામી

“બ્રહ્માનંદ કહે સંતકી સોબત, મિલત હે પ્રગટ મુરારી,
જગતમાંહી સંત પરમ હિતકારી.” — બ્રહ્માનંદ સ્વામી

“આઠે પહોર આનંદ જેના અંગમાં,
રમે ગોવિંદ એવા સંતના રે સંગમાં'...” — પ્રેમાનંદ સ્વામી

“એવા સંત હરિને પ્યારા રે,
તેથી ઘડીએ ન રહે વાલો ન્યારા રે'...” — પ્રેમાનંદ સ્વામી

“એવા સંતની બલિહારી રે,
જેને ગુણે રીઝ્યા ગિરધારી રે...” — પ્રેમાનંદ સ્વામી

ગુણાતીત સંતનો મહિમા ઃ પરમહંસોનાં પદોમાં — Important Lines

એવા પરમ એકાંતિક સંત, જે દ્વારા ભગવાન વિચરે છે અને કલ્યાણ કરે છે તેનો મહિમા ઘણો લખ્યો છે.

સંતમાં ભગવાન સાક્ષાત્ રહ્યાં છે.

સંતને માનજો મારી મૂરતિ રે, એમાં ફેર નથી એક રતી રે.

એવા સંત મળ્યે મળ્યા સ્વામી, ખામી કોયે ન રહી.

સંતકૃપાથી પામીએ, પૂરણ પુરુષોત્તમ ધામ.

સંત સેવ્યા તેણે સર્વ સેવ્યા, સેવ્યા શ્રીહરિ ભગવન.

સંત તે સ્વયં હરિ.

મિલત હે પ્રગટ મુરારી.

જગતમાંહી સંત પરમ હિતકારી.

એવા સંત હરિને પ્યારા રે.

ગુણાતીત સંતનો મહિમા ઃ પરમહંસોનાં પદોમાં — Important Prasangs

૧. નિષ્કુળાનંદ સ્વામી દ્વારા સંતમાં ભગવાનનો મહિમા
પુરુષોત્તમપ્રકાશમાં નિષ્કુળાનંદ સ્વામી દર્શાવે છે કે સંત સાથે ભગવાન અખંડ ભેળા છે. સંત બોલે, જુએ, જમે, ભમે અને દુખ અનુભવે ત્યાં ભગવાન પણ ભેળા છે. તેથી સંતને ભગવાનની મૂરતિ સમજી માનવા કહાયું છે.

૨. એવા સંત મળવાથી સર્વ પૂર્ણતા
ચોસઠપદીમાં જણાવાયું છે કે એવા સંત જમે તો શ્યામ તથા સર્વ દેવતા જમ્યા ગણાય. એવા સંત મળવાથી સ્વામી મળ્યા સમાન છે અને પછી કોઈ ખામી બાકી રહેતી નથી.

૩. સંતકૃપાનું ફળ
ભક્તચિંતામણિમાં નિષ્કુળાનંદ સ્વામી કહે છે કે સંતકૃપાથી સુખ, સદ્દમતિ, સદગુણ અને પૂર્ણ પુરુષોત્તમ ધામ મળે છે. સંતને રાજી કરવાથી શ્રીહરિ, ઋષિ, મુનિ અને દેવતાઓની સેવા થયાં સમાન ફળ મળે છે.

૪. સંત સ્વયં હરિરૂપ
નિષ્કુળાનંદ સ્વામીના કીર્તનમાં સંતને “સંત તે સ્વયં હરિ” કહેવામાં આવ્યા છે. પોતાના અહંને ટાળી ભગવાનમાં લીન થયેલા એવા સંતમાં હરિનો વ્યાપ છે.

૫. અન્ય પરમહંસોની દૃષ્ટિ
મુક્તાનંદ સ્વામી એવા જનને એકાંતિક અને ભગવાનનું સર્વસ્વ કહે છે. બ્રહ્માનંદ સ્વામી કહે છે કે સંતની સોબતમાં પ્રગટ મુરારી મળે છે. પ્રેમાનંદ સ્વામી એવા સંતના સંગમાં ગોવિંદ રમે છે, એવા સંત હરિને પ્યારા છે અને ગિરધારી તેમના ગુણોથી રીઝે છે.

ગુણાતીત સંતનો મહિમા ઃ પરમહંસોનાં પદોમાં — Detailed Summary

આ પાઠમાં પરમહંસોના પદો દ્વારા ગુણાતીત સંતનો અપરંપાર મહિમા રજૂ થયો છે. નિષ્કુળાનંદ સ્વામી પુરુષોત્તમપ્રકાશમાં બતાવે છે કે સંત અને ભગવાન વચ્ચે અખંડ એકતા છે. સંત બોલે ત્યારે ભગવાન બોલે છે, સંત જુએ ત્યારે ભગવાન જુએ છે, સંત જમે ત્યારે ભગવાન જમે છે અને સંત દુખાણે ત્યારે ભગવાન પણ દુખાણે છે. અંતમાં તેઓ સ્પષ્ટ કહે છે કે “સંત માનજો મારી મૂરતિ રે, એમાં ફેર નથી એક રતી રે.”

ચોસઠપદીમાં એવા સંતના સમાગમનો મહિમા બતાવ્યો છે. એવા સંત જમે તો શ્યામ અને સર્વ દેવતા જમ્યા ગણાય છે, સર્વ લોક અને ધામ તૃપ્ત થાય છે. એવા સંત મળવાથી સ્વામી મળ્યા સમાન છે અને કોઈ ખામી બાકી રહેતી નથી.

ભક્તચિંતામણિમાં સંતકૃપાનો મહિમા જણાવાયો છે. સંતકૃપાથી સુખ થાય છે, કામ સિદ્ધ થાય છે, સદ્દમતિ અને સદગુણ પ્રાપ્ત થાય છે અને પૂર્ણ પુરુષોત્તમ ધામની પ્રાપ્તિ થાય છે. સંતને રાજી કરનાર સર્વ સેવા કરે છે અને શ્રીહરિ ભગવાનની સેવા સમાન ફળ મેળવે છે. નિષ્કુળાનંદ સ્વામી અંતે કહે છે કે કામધેનું, કલ્પવૃક્ષ, પારસ અને ચિંતામણિ કરતાં પણ સંત સમાન કોઈ નથી.

બીજા કીર્તનમાં તેઓ કહે છે કે એવા સંત સ્વયં હરિ છે, કારણ કે તેઓએ પોતાનું આપ ટાળી ભગવાનમાં મળી દીધું છે અને તેમના આપમાં હરિનો વ્યાપ છે.

મુક્તાનંદ સ્વામી એવા જનને એકાંતિક કહીને ભગવાનનું સર્વસ્વ કહે છે અને મહા સંતમાં પ્રભુ પ્રગટ પાસે છે તથા અનુભવીને અંતરે રામ વસે છે એવું કહે છે. બ્રહ્માનંદ સ્વામી સંતની સોબતમાં પ્રગટ મુરારી મળતા હોવાનું કહે છે અને સંતને જગતમાં પરમ હિતકારી ગણાવે છે. પ્રેમાનંદ સ્વામી એવા સંતના સંગમાં ગોવિંદ રમતા હોવાનું, એવા સંત હરિને પ્યારા હોવાનું અને ગિરધારી તેમના ગુણોથી રાજી થતા હોવાનું ગાય છે. આ તમામ પદો મળીને ગુણાતીત સંત ભગવાનના અખંડ ધારક અને જીવના પરમ હિતકારી છે તે સિદ્ધ કરે છે.

ગુણાતીત સંતનો મહિમા ઃ પરમહંસોનાં પદોમાં — Last-Minute Revision Points

• સંતમાં ભગવાન સાક્ષાત્ ભેળા છે
• સંતને ભગવાનની મૂરતિ સમાન માનવા કહેલું છે
• એવા સંત મળવાથી ખામી રહેતી નથી
• સંતકૃપાથી સદ્દમતિ, સદગુણ અને પુરુષોત્તમ ધામ મળે છે
• સંતની સેવા = શ્રીહરિની સેવા
• “સંત તે સ્વયં હરિ” કહેલું છે
• સંતની સોબતમાં પ્રગટ મુરારી મળે છે
• એવા સંત હરિને પ્યારા છે

ગુણાતીત સંતનો મહિમા ઃ પરોક્ષ ભક્ત-કવિઓનાં પદોમાં — Important Quotes

“પ્રાણ થકી મુને વૈષ્ણવ વહાલા, રાત દિવસ દદે ભાવું રે.
તપ તીરથ વૈકુંઠ પદ મેલી, મારા હરિજન હોય ત્યાં હું આવું રે.
લક્ષ્મીજી અધાંગના મારી, તે મારા સંતની દાસી રે,
અડસઠ તીરથ મારા સંતને ચરણે, કોટિ ગંગા કોટિ કાશી રે.” — નરસિંહ મહેતા

“રામસિંધુ ઘન સજજન ધીરા, ચંદનતરું હરિ સંત સમીરા;
મોરે મન પ્રભુ અસ બિસ્વાસા, રામ તે અધિક રામ કર દાસા.” — તુલસીદાસ

“સંત હરિજન એક હૈ, ભિન્ન ન માનો કોઈ;
પ્રીતત સદ્‌ગુરુ મીલે, તાકુ માલુમ હોય.” — પ્રીતમ

“સાહબકા ઘર સંતનમાંહી, સંત સાહબ કછુ અંતર નાહી.” — કબીર

ગુણાતીત સંતનો મહિમા ઃ પરોક્ષ ભક્ત-કવિઓનાં પદોમાં — Kirtan / Sakhi / Shlok

“સાહબકા ઘર સંતનમાંહી, સંત સાહબ કછુ અંતર નાહી.” — કબીર

ગુણાતીત સંતનો મહિમા ઃ પરોક્ષ ભક્ત-કવિઓનાં પદોમાં — Important Lines

પરોક્ષ ભક્ત-કવિઓએ ગુણાતીત સંતનો મહિમા ભગવાન તુલ્ય કહ્યો છે.

સંત જ્યાં હોય ત્યાં ભગવાનનો નિવાસ હોય છે.

સંત અને ભગવાન વચ્ચે ભેદ નથી.

સંતના ચરણોમાં તીર્થોથી પણ વધુ મહિમા છે.

સંત ભગવાન કરતાં પણ અધિક મહિમાવાળા બતાવ્યા છે.

ગુણાતીત સંતનો મહિમા ઃ પરોક્ષ ભક્ત-કવિઓનાં પદોમાં — Important Prasangs

૧. નરસિંહ મહેતાનો સંત મહિમા
નરસિંહ મહેતા જણાવે છે કે તેમને વૈષ્ણવ સંતો પ્રાણથી પણ વહાલા છે. સંત જ્યાં હોય ત્યાં ભગવાનનું સ્થાન છે અને સંતના ચરણોમાં અસંખ્ય તીર્થો સમાયેલા છે.

૨. તુલસીદાસનો અભિપ્રાય
તુલસીદાસ કહે છે કે સંત ભગવાનના દાસ હોવા છતાં ભગવાન કરતાં પણ અધિક મહિમાવાળા છે, જેમ ચંદન અને પવનનું સંબંધ હોય તેમ.

૩. સંત અને ભગવાનનો અભેદ ભાવ
પ્રીતમ અને કબીર બંને કહે છે કે સંત અને ભગવાન વચ્ચે કોઈ ભેદ નથી. સાચા ગુરુને મળવાથી આ રહસ્ય સમજાય છે.

૪. સંતના સ્થાનનો મહિમા
સંતનું સ્થાન ભગવાનના ઘર સમાન છે, અને સંતમાં ભગવાનનો નિવાસ હોવાથી તેઓ ભગવાન સમાન જ છે.

ગુણાતીત સંતનો મહિમા ઃ પરોક્ષ ભક્ત-કવિઓનાં પદોમાં — Detailed Summary

પરોક્ષ ભક્ત-કવિઓ જેમ કે નરસિંહ મહેતા, તુલસીદાસ, પ્રીતમ અને કબીર વગેરે સૌએ ગુણાતીત સંતનો અતિ મહાન મહિમા વર્ણવ્યો છે. તેઓએ સંતને ભગવાન તુલ્ય અથવા ભગવાન કરતાં પણ અધિક મહિમાવાળા તરીકે વર્ણવ્યા છે.

નરસિંહ મહેતા કહે છે કે તેમને વૈષ્ણવ સંતો પ્રાણથી પણ વહાલા છે અને જ્યાં હરિજન હોય ત્યાં ભગવાનનું સ્થાન છે. તેઓ સંતના ચરણોમાં અસંખ્ય તીર્થો સમાયેલા હોવાનું દર્શાવે છે.

તુલસીદાસ જણાવે છે કે સંત ભગવાનના દાસ હોવા છતાં તેમના મહિમા અત્યંત ઊંચા છે, અને તેઓ ભગવાન કરતાં પણ અધિક માનવા યોગ્ય છે.

પ્રીતમ અને કબીર બંને સંત અને ભગવાનના અભેદને દર્શાવે છે. તેઓ કહે છે કે સંત અને ભગવાન વચ્ચે કોઈ ભેદ નથી અને સાચા ગુરુને મળવાથી જ આ રહસ્ય સમજાય છે.

આ રીતે તમામ ભક્ત-કવિઓ એક જ સિદ્ધાંત રજૂ કરે છે કે ગુણાતીત સંતમાં ભગવાનનો નિવાસ છે અને તેઓ ભગવાન સમાન જ પૂજ્ય અને મહિમાવાળા છે.

ગુણાતીત સંતનો મહિમા ઃ પરોક્ષ ભક્ત-કવિઓનાં પદોમાં — Last-Minute Revision Points

• સંત ભગવાન તુલ્ય છે
• સંત અને ભગવાનમાં ભેદ નથી
• સંતના ચરણોમાં તીર્થોનો નિવાસ
• સંત જ્યાં હોય ત્યાં ભગવાન હોય
• સંતનો મહિમા અતિ ઊંચો છે

ગુણાતીત સંતનો મહિમા ઃ પરોક્ષ શાસ્ત્રોમાં — Important Quotes

“यस्य દેવે પરાભક્તિઃ યથા દેવે તથા ગુરુઃ।
તસ્યૈતે કથિતા હ્યર્થાઃ પ્રકાશન્તે મહાત્મનઃ॥” — શ્વેતાશ્વતરોપનિષદ (૬-૨૩)

“साधवो हृदयं महां साधूनां हृदयं त्वहम्‌।
मदन्यत्ते न जानन्ति नाहं तेभ्यो मनागपि॥” — શ્રીમદ્ ભાગવત (૯-૪-૬૮)

“સિરપેક્ષં મुनિં શાન્તં નિર્વેરં સમદર્શનમ્‌।
અનુવ્રજામ્યહં નિત્યં પૂયેયેત્યરિ પ્રરેણુભિઃ॥” — શ્રીમદ્ ભાગવત (૧૧-૧૪-૧૬)

“બ્રહ્મ થકી પરબ્રહ્મ જે પુરુષોત્તમ નારાયણ તે નોખા છે ને એ બ્રહ્મના પણ કારણ છે ને આધાર છે ને પ્રેરક છે.” — શ્રીજીમહારાજ (વચ. ગ.મ. ૩)

“કોઈનાથી ભગવાન થવાતું નથી. ભગવાન તો એક શ્રીજીમહારાજ છે. મને કોઈ ભગવાન કહેશે તો ગધેડો લેખાશે.” — ગુણાતીતાનંદ સ્વામી

“આપણે તો અક્ષરપુરુષોત્તમના બળદિયા છીએ.” — શાસ્ત્રીજી મહારાજ

“ભગવાન તો શ્રીજીમહારાજ છે. મને જે કોઈ ભગવાન માનીને ભજન કરશે તે નરકના અધિકારી થશે.” — શાસ્ત્રીજી મહારાજ

“यस्य દેવે પરાભક્તિઃ યથા દેવે તથા ગુરુઃ।
તસ્યૈતે કથિતા હ્યર્થાઃ પ્રકાશન્તે મહાત્મનઃ॥” — શ્વેતાશ્વતરોપનિષદ

“साधवो हृदयं महां साधूनां हृदयं त्वहम्‌।
मदन्यत्ते न जानन्ति नाहं तेभ्यो मनागपि॥” — શ્રીમદ્ ભાગવત

“સિરપેક્ષં મुनિં શાન્તં નિર્વેરં સમદર્શનમ્‌।
અનુવ્રજામ્યહં નિત્યં પૂયેયેત્યરિ પ્રરેણુભિઃ॥” — શ્રીમદ્ ભાગવત

ગુણાતીત સંતનો મહિમા ઃ પરોક્ષ શાસ્ત્રોમાં — Important Lines

શાસ્ત્રોમાં સંતનો અતિશય મહિમા જણાવાયો છે.

સંત ભગવાનનું હૃદય છે અને ભગવાન સંતનું હૃદય છે.

સંત અને ભગવાન વચ્ચે અભેદ ભાવ બતાવ્યો છે.

ગુણાતીત સંત ભગવાનનું પ્રગટ સ્વરૂપ છે છતાં ભગવાનના દાસ છે.

સંતનું સામર્થ્ય ભગવાનથી છે.

સંત ક્યારેય પોતે ભગવાન બનતા નથી.

ગુણાતીત સંતનો મહિમા ઃ પરોક્ષ શાસ્ત્રોમાં — Important Prasangs

૧. ઉપનિષદનો અભિપ્રાય
શ્વેતાશ્વતર ઉપનિષદ કહે છે કે ભગવાન અને ગુરુ બંને પ્રત્યે સમાન પરાભક્તિ હોય તો જ શાસ્ત્રના અર્થ સમજાય છે. આથી સંતનો મહિમા ભગવાન સમાન બતાવ્યો છે.

૨. ભાગવતમાં સંતનો મહિમા
ભાગવતમાં ભગવાન કહે છે કે સાધુ તેમનું હૃદય છે અને તેઓ સાધુનું હૃદય છે. બંને વચ્ચે અભેદ સંબંધ બતાવ્યો છે.

૩. ભગવાનનો સંત પ્રત્યે ભાવ
ભાગવતમાં ભગવાન કહે છે કે તેઓ સંતોના ચરણરજ માટે તેમના પાછળ ચાલે છે. આ સંતના અતિશય મહિમાને દર્શાવે છે.

૪. સંત અને ભગવાનનો તત્ત્વભેદ
સંત ભગવાન સમાન મહિમાવાળા હોવા છતાં તત્ત્વથી ભગવાનથી ભિન્ન છે. ભગવાન પુરુષોત્તમ છે અને સંત તેમના દાસ છે.

૫. ગુરુપરંપરાનો દાસભાવ
ગુણાતીતાનંદ સ્વામી, શાસ્ત્રીજી મહારાજ અને અનુગામી ગુરુઓએ ક્યારેય પોતે ભગવાન હોવાનો દાવો કર્યો નથી, પણ હંમેશાં દાસભાવ રાખ્યો છે.

ગુણાતીત સંતનો મહિમા ઃ પરોક્ષ શાસ્ત્રોમાં — Detailed Summary

ભગવદ્‌ગીતા, રામાયણ અને ભાગવત જેવા શાસ્ત્રોમાં સંતનો અતિશય મહિમા જણાવાયો છે. શ્વેતાશ્વતર ઉપનિષદમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે ભગવાન અને ગુરુ પ્રત્યે સમાન પરાભક્તિ હોય તો જ શાસ્ત્રના સાચા અર્થ પ્રગટ થાય છે. આથી સંતને ભગવાન સમાન માનવામાં આવ્યો છે.

ભાગવતમાં ભગવાન પોતે કહે છે કે સાધુ તેમનું હૃદય છે અને તેઓ સાધુનું હૃદય છે. સંત અને ભગવાન વચ્ચેનો આ અભેદ ભાવ દર્શાવવામાં આવ્યો છે. વધુમાં ભગવાન કહે છે કે તેઓ સંતોના ચરણરજ માટે તેમના પાછળ ચાલે છે, જે સંતના અતિશય મહિમાને દર્શાવે છે.

તેથી ગુણાતીત સંત ભગવાનનું પ્રગટ સ્વરૂપ છે અને તેમનો મહિમા ભગવાન તુલ્ય કે વધારે બતાવ્યો છે. છતાં તત્ત્વથી ભગવાન અને સંત અલગ છે. ભગવાન પુરુષોત્તમ નારાયણ સર્વના કારણ અને આધાર છે, જ્યારે સંત તેમના દાસ છે અને ભગવાનને સ્વામી-સેવકભાવથી ઉપાસે છે.

ગુણાતીતાનંદ સ્વામી અને ગુરુપરંપરાના સંતોએ ક્યારેય પોતે ભગવાન હોવાનો દાવો કર્યો નથી. તેઓ હંમેશાં પોતાને ભગવાનના દાસ તરીકે જ રજૂ કરે છે. શાસ્ત્રીજી મહારાજે પણ સ્પષ્ટ કહ્યું છે કે ભગવાન તો એક શ્રીજીમહારાજ છે અને પોતે અક્ષરપુરુષોત્તમના સેવક છે.

આથી સ્પષ્ટ થાય છે કે ગુણાતીત સંતમાં ભગવાનનો અખંડ નિવાસ હોવા છતાં સંત ભગવાનથી ભિન્ન તત્ત્વ છે, અને તેમનો મહિમા ભગવાનના આધારથી છે.

ગુણાતીત સંતનો મહિમા ઃ પરોક્ષ શાસ્ત્રોમાં — Last-Minute Revision Points

• ભગવાન અને ગુરુ પ્રત્યે સમાન ભક્તિ જરૂરી
• સંત ભગવાનનું હૃદય છે
• ભગવાન સંતના હૃદયમાં રહે છે
• સંતનો મહિમા અતિ ઊંચો છે
• સંત ભગવાન તુલ્ય છે પરંતુ તત્ત્વથી ભિન્ન છે
• સંત ભગવાનના દાસ છે
• ગુરુપરંપરાએ દાસભાવ જ રાખ્યો છે

ચાતુર્માસ નિયમ ૨૦૨૫

Daily Chaturmas Audio

સ્તુતિગાન મુખપાઠ