મોક્ષ માટે પ્રગટ ભગવાન કે પ્રગટ સંત — Important Quotes 

“જેવું પરોક્ષ ભગવાનના રામકૃષ્ણાદિક અવતારનું માહાત્મ્ય જાણે છે તથા નારદ, સનકાદિક, શુકજી, જડભરત, હનુમાન, ઉદ્ધવ ઇત્યાદિક જે પરોક્ષ સાધુ તેનું જેવું માહાત્મ્ય જાણે છે તેવું જ પ્રત્યક્ષ એવા જે ભગવાન તથા તે ભગવાનના ભક્ત સાધુ તેનું માહાત્મ્ય સમજે તેને કલ્યાણના માર્ગમાં કાંઈયે સમજવું બાકી રહ્યું નહીં. તે આ વાર્તા એક વાર કહ્યે સમજો અથવા લાખ વાર કહ્યે સમજો. આજ સમજો અથવા લાખ વર્ષે કેડે સમજો પણ એ વાત સમજે જ છૂટકો છે...(અને) એટલો જેને દઢ નિશ્ચય થયો હોય તેને સર્વે મુદ્દો હાથ આવ્યો અને કોઈ કાળે તે કલ્યાણના માર્ગ થકી પડે નહીં... માટે સર્વે શાસ્ત્રનું રહસ્ય આ વાર્તા છે.” — શ્રીજીમહારાજ (વચ. ગ.મ. ૨૧)

“જેવી પરોક્ષ દેવને વિષે જીવને પ્રતીતિ છે તેવી જો પ્રત્યક્ષ ગુરુરૂપ હરિને વિષે આવે, તો જેટલા અર્થ પ્રાપ્ત થવાના કહ્યા છે તેટલા સર્વે અર્થ તેને પ્રાપ્ત થાય છે. અને જ્યારે આવો સંતસમાગમ પ્રાપ્ત થયો ત્યારે દેહ મૂકીને જેને પામવા હતા તે તો દેહ છતાં જ મળ્યા છે. માટે જેને પરમપદ કહીએ, મોક્ષ કહીએ તેને છતે દેહે જ પામ્યો છે.” — શ્રીજીમહારાજ (વચ. ગ.અં. ૨)

“જીવનું જે કલ્યાણ થાય અને જીવ માયાને તરીને બ્રહ્મસ્વરૂપ થાય તેનું કારણ તો પુરુષોત્તમ એવા જે વાસુદેવ ભગવાન તેના પ્રત્યક્ષ સ્વરૂપનું જ્ઞાન, ધ્યાન, કીર્તન અને કથાદિક એ જ છે, ને એણે કરીને જ એ જીવ છે તે માયાને તરે છે. અને અતિ મોટાઈને પામે છે. અને ભગવાનનું જે અક્ષરધામ તેને પામે છે.'' — શ્રીજીમહારાજ (વચ. ગ.મ. ૩૨)

“માટે જેને પોતાનું કલ્યાણ ઇચ્છવું તેને તે તે લક્ષણે કરી તે ભગવાનને ઓળખીને તે ભગવાનને શરણે થવું અને તેનો દઢ વિશ્વાસ રાખવો ને તેની આજ્ઞામાં રહીને તેની ભક્તિ કરવી એ જ કલ્યાણનો ઉપાય છે. અને ભગવાન જ્યારે પૃથ્વીને વિષે પ્રત્યક્ષ ન હોય ત્યારે તે ભગવાનને મળેલા જે સાધુ તેનો આશ્રય કરવો. તો તે થકી પણ જીવનું કલ્યાણ થાય છે.” — શ્રીજીમહારાજ (વચ. વર. ૧૦)

“માયા તરવાનો ઉપાય એ છે જે, જ્યારે સર્વ કર્મ અને માયા તેનો નાશ કરનારા ને માયાથી પર જે સાક્ષાત્કાર શ્રી પુરુષોત્તમ ભગવાન અથવા તે ભગવાનના મળેલ સંત તેમની જીવને પ્રાપ્તિ થાય છે ત્યારે તેમના આશ્રયથી માયા ઉલ્લંઘાય છે.'' — શ્રીજીમહારાજ (વચ. જેતલપુર ૧)

“१२ १६, પુરાણ, ઇતિહાસ એ સર્વેમાં એ જ વાર્તા છે જે ભગવાન ને ભગવાનના સંત જ કલ્યાણકારી છે... તે ભગવાન કે ભગવાનના સંતની જ્યારે પ્રાપ્તિ થઈ ત્યારે એ જીવને એથી ઉપરાંત બીજું કોઈ કલ્યાણ નથી. એ જ પરમ કલ્યાણ છે.” — શ્રીજીમહારાજ (વચ. ગ.મ. ૫૯)

“મોક્ષના દાતા તો ભગવાનને સાધુ એ બે જ છે.” — ગુણાતીતાનંદ સ્વામી (સ્વા.વા. ૧/૨૦)

“પ્રગટ ભગવાન વિના કરોડ નિયમ પાળે પણ કલ્યાણ ન થાય અને પ્રગટ ભગવાન ને આ પ્રગટ સાધુની આજ્ઞાથી એક નિયમ રાખે તો કલ્યાણ થાય.” — ગુણાતીતાનંદ સ્વામી (સ્વા.વા. ૪/૩૬)

“આત્યંતિક કલ્યાણ થાય તે જ મોક્ષ કહેવાય... ને એવો મોક્ષ તો પ્રગટ ભગવાન ને પ્રગટ ભગવાનના એકાંતિકનો આશરો કર્યાથી થાય, બીજાથી થાય નહીં.” — ગુણાતીતાનંદ સ્વામી (સ્વા.વા. ૫/૫)

“એકાંતિક ધર્મ તે તો જે એવા નિર્વાસનિક પુરુષ હોય અને જેને ભગવાનને વિષે સ્થિતિ થઈ હોય તેને વચને કરીને જ પમાય પણ ગ્રંથમાં લખી રાખ્યો હોય તેણે કરીને નથી પમાતો...” — શ્રીજીમહારાજ (વચ. ગ.પ્ર. ૬૦)

મોક્ષ માટે પ્રગટ ભગવાન કે પ્રગટ સંત — Kirtan / Sakhi / Shlok

'બીજા કહે મુવા પછી મોક્ષ રે, વળી પ્રભુ બતાવે છે પ્રોક્ષ રે...

જ્યારે એમ જ અર્થ જો સરે રે, ત્યારે હરિ તન શિદ ધરે રે;

જ્ઞાન વિના તો મોક્ષ ન થાય રે, એમ શ્રૃતિ સ્મૃતિ સહુ ગાય રે.

માટે પ્રગટ જોઈએ ભગવંત રે, એવું સર્વ ગ્રંથનું સિદ્ધાંત રે;

જેમ પ્રગટ રવિ હોય જ્યારે રે, જાય તમ બ્રહ્માંડનું ત્યારે રે.

જેમ પ્રગટ જળને પામી રે, જાય પ્યાસીની પ્યાસ તે વામી રે;

જેમ પ્રગટ અન્નને જમે રે, અંતર જઠરાઝાળ વિરમે રે.

તેમ પ્રગટ મળે ભગવાન રે, ત્યારે જનનું કલ્યાણ નિદાન રે;

માટે પ્રગટ ચરિત્ર સાંભળવું રે, હોય પ્રગટ ત્યાં આવી મળવું રે.

માટે પ્રગટ પ્રભુ જો ન હોય રે, ન થાય એ નિષ્પાપ કોય રે;

જાણો પ્રગટ મૂર્તિ ભવપાજ રે, સહેજે ઉતારવાનો સમાજ રે.' — સદ્‌. નિષ્કુળાનંદ સ્વામી

“પ્રગટ પ્રભુ કે પ્રભુના સંત રે, તેહ વિના ન ઉદ્ધરે જંત રે.” — સદ્‌. નિષ્કુળાનંદ સ્વામી

“આત્યંતિક કલ્યાણ કારણે જાવું પ્રગટ પ્રભુને પાસ; મોક્ષદાયક એહ મૂર્તિ કે મોક્ષદાતા એના દાસ.” — સદ્‌. નિષ્કુળાનંદ સ્વામી

“માટે કલ્યાણકારી સાંભળ્યા રે, એક હરિ કે હરિ ના મળ્યા રે; સાચી વાત તું માનજે સહિ રે, એહ બેઉ વિના મોક્ષ નહિ રે.” — સદ્‌. નિષ્કુળાનંદ સ્વામી

“મળે પ્રભુ પ્રગટ પ્રમાણ રે, કાં તો તેના મળેલે કલ્યાણ રે; તેહ વિના તો કોટી ઉપાય રે, આત્યંતિક કલ્યાણ ન થાય રે.” — સદ્‌. નિષ્કુળાનંદ સ્વામી

“આ ભવસાગર પાર ઉતાર, હરિ કે હરિ કો દાસ.” — સદ્‌. બ્રહ્માનંદ સ્વામી

साक्षादभगवतः सड्गात्तदभकतानां च वेदृशाम्‌।
धर्मों होकान्तिकः पुम्भिः प्राप्यते नान्‍न्यथा क्वचित्‌॥ — શ્રી સ્કંદપુરાણ, વિષ્ણુખંડ

મોક્ષ માટે પ્રગટ ભગવાન કે પ્રગટ સંત — Important Lines

ઘણા મુમુક્ષુઓ મોક્ષ માટે પરોક્ષપણે ભગવાનની ભક્તિ કરતા હોય છે.

પ્રગટ ભગવાન કે પ્રગટ સંત વગર આત્યંતિક કલ્યાણ ન જ થાય.

સર્વ શાસ્ત્રનો સમન્વય કરીએ તો પ્રગટ ભગવાન કે પ્રગટ સંત જ જરૂરી છે.

ભગવાન જ્યારે પ્રત્યક્ષ ન હોય ત્યારે તેમના મળેલા સાધુનો આશ્રય કરવો.

સર્વ શાસ્ત્રનો સાર — ભગવાન અને ભગવાનના સંત જ કલ્યાણકારી છે.

મોક્ષ માટે પ્રગટ ભગવાન કે પ્રગટ સંત — Important Prasangs

૧. પરોક્ષ ભક્તિ અને પ્રત્યક્ષનો સિદ્ધાંત
ઘણા મુમુક્ષુઓ પરોક્ષ ભગવાનની ભક્તિ કરે છે, પરંતુ શ્રીજીમહારાજ સમજાવે છે કે પ્રગટ ભગવાન કે પ્રગટ સંત વિના આત્યંતિક કલ્યાણ શક્ય નથી. આ સર્વ શાસ્ત્રનો નિષ્કર્ષ છે.

૨. પ્રત્યક્ષ ભગવાન અને સંતનો મહિમા
પ્રત્યક્ષ ભગવાન અને તેમના ભક્ત સાધુનું માહાત્મ્ય સમજનારને કલ્યાણના માર્ગમાં કશું બાકી રહેતું નથી અને તે ક્યારેય માર્ગથી પડતો નથી.

૩. ગુરુરૂપ હરિમાં પ્રતીતિ
પ્રત્યક્ષ ગુરુરૂપ હરિમાં શ્રદ્ધા થાય ત્યારે જીવ દેહે જ મોક્ષ પામે છે અને તમામ આધ્યાત્મિક ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.

૪. સંતનો આશ્રય અને માયાથી મુક્તિ
ભગવાન ન હોય ત્યારે તેમના મળેલા સંતનો આશ્રય લેવાથી પણ જીવ માયાને તરવા સક્ષમ બને છે.

૫. સર્વ શાસ્ત્રનો સાર
ભગવાન અને તેમના સંત જ પરમ કલ્યાણકારી છે અને તેમની પ્રાપ્તિ પછી બીજું કોઈ કલ્યાણ રહેતું નથી.

મોક્ષ માટે પ્રગટ ભગવાન કે પ્રગટ સંત — Detailed Summary

ઘણા મુમુક્ષુઓ પરોક્ષ ભગવાનની ભક્તિ કરે છે, પરંતુ સર્વ શાસ્ત્રોના સમન્વયથી સ્પષ્ટ થાય છે કે આત્યંતિક કલ્યાણ માટે પ્રગટ ભગવાન અથવા પ્રગટ સંતનો આશ્રય અનિવાર્ય છે. શ્રીજીમહારાજ વચનામૃતમાં જણાવે છે કે જેમ પરોક્ષ ભગવાન અને સાધુનું માહાત્મ્ય જાણીએ છીએ તેમ જ પ્રત્યક્ષ ભગવાન અને તેમના સંતનું માહાત્મ્ય સમજવું જોઈએ.

પ્રત્યક્ષ ભગવાન અને સંતના મહિમાને સમજવાથી જીવના કલ્યાણના માર્ગમાં કશું બાકી રહેતું નથી અને તે ક્યારેય માર્ગથી પડતો નથી. ગુરુરૂપ હરિમાં દઢ પ્રતીતિ થવાથી જીવને દેહે જ મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય છે.

ભગવાનના પ્રત્યક્ષ સ્વરૂપનું જ્ઞાન, ધ્યાન, કીર્તન અને કથા જ જીવને માયાથી પાર ઉતારવાના મુખ્ય સાધન છે. ભગવાનને ઓળખીને તેમના શરણાગત થવું, દઢ વિશ્વાસ રાખવો અને તેમની આજ્ઞામાં રહીને ભક્તિ કરવી એ કલ્યાણનો મુખ્ય ઉપાય છે.

ભગવાન પ્રત્યક્ષ ન હોય ત્યારે તેમના મળેલા સાધુનો આશ્રય લેવાથી પણ જીવનું કલ્યાણ થાય છે. સર્વ શાસ્ત્રોનો સાર એ છે કે ભગવાન અને તેમના સંત જ પરમ કલ્યાણકારી છે અને તેમની પ્રાપ્તિ પછી બીજું કોઈ કલ્યાણ રહેતું નથી.

મોક્ષ માટે પ્રગટ ભગવાન કે પ્રગટ સંત — Last-Minute Revision Points

• પ્રગટ ભગવાન કે સંત વગર મોક્ષ નથી
• પરોક્ષ ભક્તિ પૂરતી નથી
• પ્રત્યક્ષ ભગવાન અને સંતનું માહાત્મ્ય સમજવું
• ભગવાનના શરણાગત થવું જરૂરી
• સંતનો આશ્રય કલ્યાણકારી છે

પ્રગટને ઓળખ્યા વગર કસર — Important Quotes 

“ભગવાનના સ્વરૂપમાં જો કોઈ રીતની સમજ્યામાં કસર રહી તો કોઈ રીતે વાંધો ભાંગશે નહીં.” — શ્રીજીમહારાજ (વચ. ગ.મ. ૧૩)

“આ સત્સંગ તેમાં આવીને પરમેશ્વર વિના જેને બીજા પદાર્થમાં હેત રહે છે તેનું કારણ એ છે જે, જેવી એ જીવને પરોક્ષને વિષે પ્રતીતિ છે તેવી પ્રત્યક્ષને વિષે દઢપણે પ્રતીતિ થતી નથી.” — શ્રીજીમહારાજ (વચ. ગ.અં. ૨)

“જે ભગવાનના ભક્તને ભગવાનનો નિશ્ચય પણ પરિપૂર્ણ હોય ને કામ, ક્રોધ, લોભાદિકે કરીને વિક્ષેપને ન પામતો હોય ને અતિશય ત્યાગી ને અતિ વૈરાગ્યવાન ને અતિ આત્મનિષ્ઠાવાળો હોય અને જો તે પ્રત્યક્ષ શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનની મૂર્તિ વિના કાંઈક બીજું ઈચ્છે તો તેને ન્યૂન સુખની પ્રાપ્તિ થાય છે.” — શ્રીજીમહારાજ (વચ. ગ.અં. ૫)

“જેવા મહારાજ છે ને જેવા આ સાધુ છે તેને જેમ છે તેમ ન જાણે તે નિરંતર અભાગિયા છે...” — ગુણાતીતાનંદ સ્વામી (સ્વા.વા. ૩/૩૫)

“ગમે તેવો શાસ્ત્રી હોય કે ગમે તેવો પુરાણી હોય, પણ આ પ્રત્યક્ષ ભગવાન ને આ પ્રત્યક્ષ સંત તેની ઓળખાણ જો ન હોય તો તે ખીજડા જેવો છે.” — ગુણાતીતાનંદ સ્વામી (સ્વા.વા. ૩/૬૮)

“આજ તો પ્રગટ ભગવાન છે, પ્રગટ સાધુ છે, પ્રગટ ધર્મ છે, ને આ સમામાં જેને નહીં ઓળખાય તેને પછવાડેથી માથું ફૂટવું પડશે.” — ગુણાતીતાનંદ સ્વામી (સ્વા.વા. ૪/૪૯)

“પરોક્ષથી ભવતણો પાર આવે નહિ, વેદ વેદાંત કહે સત્ય વાણી.” — મુક્તાનંદ સ્વામી

“શાસ્ત્રમાં ભગવાનની વાતો લખી હોય તે વાંચે કે તેનું વર્ણન સાંભળે પણ તેથી નથી કોઈ સુખ આવતું કે નથી કોઈ ખોટ ટળતી. તે માટે પ્રભુ પ્રગટ જ જોઈએ.” — મુક્તાનંદ સ્વામી

પ્રગટને ઓળખ્યા વગર કસર — Kirtan / Sakhi / Shlok

“મંગળ રૂપ પ્રગટને મેલી, પરોક્ષને ભજે જે પ્રાણી રે;
તપ તીરથ કરે દેવ દેરાં, મન ન ટળે મસાણી રે.” — મુક્તાનંદ સ્વામી

“કોઈ કહે હરિ હો ગયે, કોઈ કહે હરિ હોવન હાર;
મુક્ત પ્રગટકી પ્રીછ બિન, ભટક્ત સબ સંસાર.” — મુક્તાનંદ સ્વામી

“વાંચી કાગળ કોઈ કંથનો, જેમ નાર અપાર રાજી થઈ;
પણ પ્રગટ સુખ પિયુતણું, અણુ જેટલું આવ્યું નઈ.” — નિષ્કુળાનંદ સ્વામી

“જેમ કોઈ ફૂલવાડીનાં ફૂલ મેલી, આકાશ ફૂલની આશા કરે;
પાર વિના પરિશ્રમ પડે, સાર થોડું જ મળે સરે.
તેમ પ્રગટ પ્રભુને પરહરી, પરોક્ષમાં કરે પ્રતીત;
તે તો પીયૂષનો તરુ પરહરી, કરી છાશ પીવા ચાહે ચિત્ત.” — નિષ્કુળાનંદ સ્વામી

“પ્રગટ ભજી ત્રકપિપતની, પરોક્ષ ભજ્યા ત્રછષિરાય;
ત્કષિ પત્નિએ હરિ રાજી કર્યા, ત્રકપષિ રહ્યા પરિતાપમાંય.
પ્રભુ પ્રગટના પ્રસંગ વિના, રહી ગઈ એવા મોટાને ખોટ;
આજ કાલના અભાગિયા, દશ વિના દિયે છે દોટ.
પ્રગટ વિના છે પાંપળાં, ભક્ત કરે છે ભવમાંય;
ખરાં ખાંડતાં કુસકા, કણ નહિ નિસરે તે માંય.
હરિ લાડીલા લાડુ જમી ગયા, કેડે પડ્યાં રહ્યાં પતરાવળાં;
જેથી ભૂખ ન જાય સુખ ન થાય, વણ સમજે ચાટે છે સઘળાં.” — નિષ્કુળાનંદ સ્વામી

“પ્રગટ પ્રમાણ હરિબીન પ્રાણી, ક્યું જહાં તહાં ભટકંતા હે;
ઓર ઉપાય કીયે તે કોઈ વિધિ, આત ન ભવકો અંતા હે;
પ્રગટ પ્રમાણ પુરાણ બતાવે, ગીતા પ્રગટ કથંતા હે;
પ્રગટ પ્રમાણ બિના બ્રહ્માનંદ, સબ હી જગત ભરમંતા ડેૅ.” — બ્રહ્માનંદ સ્વામી

 પ્રગટને ઓળખ્યા વગર કસર — Important Lines

જીવમાં અનાદિ કાળથી અનંત પ્રકારની કસર રહેલી છે.

તે સર્વે ભગવાનના પ્રગટ સ્વરૂપને યથાર્થ ઓળખીને તેમને આશરે જવાથી ટળી જાય છે.

પ્રગટ ભગવાનના સ્વરૂપની ઓળખાણ અને તેના સંબંધ વગર કોઈ રીતે વાંધો ભાંગે તેમ નથી.

પ્રત્યક્ષ ભગવાનમાં દઢ પ્રતીતિ ન હોવાને કારણે હેત બીજા પદાર્થમાં રહે છે.

પ્રગટ ભગવાન વિના ભક્તિ, તપ, તીર્થ વગેરે છતાં મન શાંત થતું નથી.

પ્રગટને ઓળખ્યા વગર કસર — Important Prasangs

૧. જીવની કસર અને તેનું નિવારણ
જીવમાં અનાદિથી અનેક પ્રકારની કસર છે, જે માત્ર પ્રગટ ભગવાનના સ્વરૂપને ઓળખીને અને તેમના આશ્રયથી દૂર થાય છે. પ્રગટના સંબંધ વિના આ કસર ટળતી નથી.

૨. પ્રત્યક્ષમાં પ્રતીતિનો અભાવ
જીવ પરોક્ષમાં તો પ્રતીતિ રાખે છે પરંતુ પ્રત્યક્ષ ભગવાનમાં દઢ પ્રતીતિ ન હોવાથી તે અન્ય પદાર્થોમાં હેત રાખે છે.

૩. મહિમા ન ઓળખનારની સ્થિતિ
જે પ્રગટ ભગવાન અને સંતને ઓળખતા નથી તેઓ અભાગી ગણાય છે અને સત્સંગમાં રહીને પણ ફળ પ્રાપ્ત કરતા નથી.

૪. પરોક્ષ ભક્તિની મર્યાદા
પરોક્ષ ભક્તિ, તપ, તીર્થ વગેરે કરવા છતાં મન શાંત થતું નથી અને સુખ પ્રાપ્ત થતું નથી.

૫. શાસ્ત્ર અને પ્રગટનો સંબંધ
માત્ર શાસ્ત્ર વાંચવાથી કે સાંભળવાથી કસર દૂર થતી નથી, પ્રગટ ભગવાનનો આશ્રય જરૂરી છે.

પ્રગટને ઓળખ્યા વગર કસર — Detailed Summary

જીવમાં અનાદિ કાળથી અનેક પ્રકારની કસર રહેલી છે, જે માત્ર પ્રગટ ભગવાનના સ્વરૂપને સાચી રીતે ઓળખીને અને તેમના આશ્રયમાં જવાથી દૂર થાય છે. જો ભગવાનના સ્વરૂપમાં સમજમાં કસર રહે તો કોઈ પણ રીતે જીવના દોષ અને વાંધા દૂર થતા નથી.

જીવ પરોક્ષ ભગવાનમાં તો પ્રતીતિ રાખે છે, પરંતુ પ્રત્યક્ષ ભગવાનમાં દઢ પ્રતીતિ ન હોવાને કારણે તે બીજા પદાર્થોમાં હેત રાખે છે. તેથી તેની આધ્યાત્મિક પ્રગતિ અટકી જાય છે.

ગુણાતીતાનંદ સ્વામી જણાવે છે કે જે પ્રગટ ભગવાન અને સંતને ઓળખતા નથી તેઓ અભાગી છે અને સત્સંગમાં રહીને પણ ફળ પ્રાપ્ત કરતા નથી. પ્રગટ ભગવાનની ઓળખાણ વિના ભક્તિ, તપ, તીર્થ વગેરે કરવાથી પણ મન શાંત થતું નથી અને સાચું સુખ મળતું નથી.

મુક્તાનંદ સ્વામી અને નિષ્કુળાનંદ સ્વામી કીર્તનોમાં જણાવે છે કે પ્રગટને છોડીને પરોક્ષની ભક્તિ કરવી એ મૂર્ખાઈ છે અને તેનાથી કલ્યાણ થતું નથી. શાસ્ત્ર વાંચવાથી પણ કસર દૂર થતી નથી, માટે પ્રગટ ભગવાનનો આશ્રય અનિવાર્ય છે.

પ્રગટને ઓળખ્યા વગર કસર — Last-Minute Revision Points

• જીવમાં અનાદિ કસર છે
• પ્રગટ ભગવાનથી જ કસર દૂર થાય
• પ્રત્યક્ષમાં પ્રતીતિ જરૂરી
• પરોક્ષ ભક્તિ પૂરતી નથી
• સંત અને ભગવાનની ઓળખાણ આવશ્યક 

 Chapter - 26 Summary

Yogiji Maharaj had immense love for youths and children and considered them his heart. He cared for them deeply, listened to them, and ensured they wore kanthi. He showed more affection than even a mother.

He took youths with him during vacations, teaching them scriptures, kirtans, and discipline. He personally served them, fed them, and cared for them when sick. He woke them early and guided them in devotion and service.

He helped youths give up addictions and inspired them to live a simple and disciplined life, making them ideal citizens. He encouraged them to follow rules, join youth groups, and even start new ones. Their bond was deeply emotional.

Chapter - 26 Last-Minute Revision Points

• Youths were his heart
• Deep love and care
• Ensured wearing kanthi
• Took them during vacations
• Taught scriptures and discipline
• Personally served and cared
• Early morning guidance
• Removed addictions
• Inspired ideal life
• Encouraged youth groups

Chapter - 28 Summary

Yogiji Maharaj worked tirelessly to expand the Swaminarayan Sampraday. He traveled to villages, established satsang mandals, and guided devotees through correspondence.

He organized pilgrimages, sanctified holy places, and brought many seekers into satsang. He helped start the “Chhapaiya” railway station and celebrated grand festivals. He built temples like Akshar Bhavan in Mumbai and others in Ahmedabad, Mehelav, and Gunatit Nagar.

He organized the centenary celebration of Shastriji Maharaj with great effort. He established hostels, gurukuls, and schools, and published many spiritual books and magazines.

He educated saints, promoted Sanskrit studies, and trained them in music. Through temples, discourses, and camps, he spread satsang to millions.

He respected all religions, never criticized anyone, and inspired people from different faiths to join satsang. By strictly following spiritual principles, he achieved great success and earned universal respect.

Chapter - 28 Last-Minute Revision Points

• Village travel and satsang expansion
• Satsang mandals and guidance
• Pilgrimages and holy places
• “Chhapaiya” railway station
• Akshar Bhavan and temples
• Centenary celebration
• Hostels, gurukul, schools
• Books and publications
• Education of saints
• Respect for all religions

Chapter - 29 Summary

Yogiji Maharaj traveled to Africa and Aden in Samvat 2012 at the request of devotees. He installed the idols of Akshar-Purushottam in Mombasa and brought thousands into satsang, making many places sacred.

He built temples in Kampala, Jinja, and Tororo, and revisited Africa in Samvat 2016 to install idols. Traveling across seven countries, he spread satsang widely. Seeds of satsang were also planted in England, America, and Canada.

In Samvat 2026, he visited Africa for the third time and installed idols in Nairobi. Later, he went to London, where a grand welcome was organized. He installed idols in Islington temple and sanctified the Thames River by bathing Thakorji.

Thus, Yogiji Maharaj spread satsang worldwide and enlightened regions like Africa with spiritual light.

Chapter - 29 Last-Minute Revision Points

• First Africa visit (Samvat 2012)
• Mombasa temple installation
• Thousands joined satsang
• Temples in Kampala, Jinja, Tororo
• Second visit (Samvat 2016)
• Travel in seven countries
• Satsang spread to UK, USA, Canada
• Third visit (Samvat 2026 – Nairobi)
• London temple installation
• Thames River sanctified

Chapter - 30 Summary

After returning from Africa and foreign tours, Yogiji Maharaj was widely honored across India. He was felicitated at Shanmukhananda Hall in Mumbai, and grand processions were held in Ahmedabad with lakhs of people attending.

Leaders like Chief Minister Hitendrabhai Desai and many dignitaries praised him as a saint who spreads peace. He was honored in many cities like Limbdi, Gadhada, Bhavnagar, Mahuva, and Rajkot.

Despite all honors, he remained devoted to his guru and duties. He performed aarti in Sarangpur, conducted temple foundation in Bhavnagar, and installed idols at Bhagatji Maharaj’s birthplace in Mahuva.

He stayed in Gondal, installed the murti of Shastriji Maharaj, and fulfilled devotees’ wishes. Later, he fell ill and was taken to Mumbai for treatment.

On Samvat 2027, Posh Vad Ekadashi, he left his body saying “Jai Swaminarayan.” His last rites were performed in Gondal, where a memorial temple was built.

Chapter - 30 Last-Minute Revision Points

• Return from foreign tour
• Felicitation in Mumbai
• Grand procession in Ahmedabad
• Praised by Chief Minister
• Honored across Gujarat
• Strong guru devotion
• Work in Sarangpur, Bhavnagar, Mahuva
• Gondal murti installation
• Illness and Mumbai treatment
• Passed away on Samvat 2027 Posh Vad Ekadashi
• Cremation in Gondal

 ૩૬. સારંગપુરની શોભા — Summary

સ્વામીશ્રીએ બોચાસણમાં મંદિર બનાવ્યા પછી પણ સારંગપુરમાં મંદિર કરવાની ઇચ્છા વ્યક્ત કરી. સારંગપુરના હરિભક્તોના આગ્રહથી તેઓ ત્યાં પધાર્યા. એક દિવસ સ્વામીશ્રીએ મંદિર થનાર જગ્યાએ ઉભા રહી કહ્યું કે અહીં શ્રીજીમહારાજના સંકલ્પથી મંદિર જરૂર થશે.

પછી તેમણે મોતીભાઈને મંદિર માટે કીર્તન બનાવવાનું કહ્યું. મોતીભાઈને શરૂઆતમાં શંકા થઈ કારણ કે બોચાસણનું મંદિર હજુ અધૂરું હતું અને સાધન પણ ઓછાં હતાં.

પરંતુ સ્વામીશ્રીની કૃપાથી મોતીભાઈને દિવ્ય દર્શન થયા, જેમાં તેમણે ત્રણ શિખરવાળું ભવ્ય મંદિર, સોનાના કળશ અને મૂર્તિઓ સાથે દેખાયું. આ દર્શનથી તેમની શંકા દૂર થઈ ગઈ અને તેમણે કીર્તન રચવાનું શરૂ કર્યું.

આ પ્રસંગથી સમજાય છે કે સ્વામીશ્રીમાં ભગવાનની શક્તિ હતી અને તેઓ અનેક મંદિરો બનાવવાની ક્ષમતા ધરાવતા હતા.

૩૭. ગંગા-સાગરના સંગમ — Summary

સ્વામીશ્રી રાજકોટ પધાર્યા ત્યારે ઝીણા ભગતને તેમના દર્શન કરવાની તીવ્ર ઇચ્છા હતી. પ્રથમ દર્શનથી જ ઝીણા ભગતને સ્વામીશ્રી પ્રત્યે અપાર પ્રેમ અને લગાવ થયો.

પછી સ્વામીશ્રી સારંગપુર આવ્યા, જ્યાં હરિભક્તોના આગ્રહથી મંદિર કરવાનો સંકલ્પ કર્યો અને ઓરડા ખરીદ્યા. દીવાન ઝવેરભાઈની મદદથી વિશાળ જમીન મેળવી મંદિર કાર્ય શરૂ કર્યું.

મંદિર નિર્માણમાં ભારે મુશ્કેલીઓ આવી — પૈસાની અછત, લોકોની કમી અને વિરોધીઓનો પ્રચાર. છતાં સ્વામીશ્રીના સંતો અને ભક્તોએ અડગ રહીને સેવા ચાલુ રાખી.

સંતો તકલીફોમાં પણ આનંદમાં રહેતા, ભિક્ષા લઈને જીવન ચલાવતા અને અક્ષરપુરુષોત્તમની નિષ્ઠાથી સેવા કરતા.

પછી જ્ઞાનજીવનદાસ સ્વામી અને અન્ય સંતો પણ સ્વામીશ્રી સાથે જોડાયા, અને સૌ સાથે મળી સારંગપુરમાં મંદિર કાર્ય આગળ વધ્યું.

૩૭. ગંગા-સાગરના સંગમ — Last-Minute Revision Points

• રાજકોટમાં ઝીણા ભગતને દર્શન
• પ્રથમ દર્શને અપાર લગાવ
• સારંગપુરમાં મંદિરનો સંકલ્પ
• ઓરડા ખરીદ્યા
• દીવાન ઝવેરભાઈથી જમીન મળી
• ભારે વિરોધ અને તકલીફો
• સંતોની અડગ સેવા
• ભિક્ષા લઈને જીવન
• અક્ષરપુરુષોત્તમની નિષ્ઠા
• જ્ઞાનજીવનદાસ સ્વામી જોડાયા

૩૮. સ્વામીશ્રીની મહત્તા — Summary

સ્વામીશ્રી નડિયાદ પધાર્યા ત્યારે દોલતરામભાઈએ તેમને પોતાના ઘેર આમંત્રિત કર્યા. તેઓ સ્વામીશ્રી પ્રત્યે બહુ માન રાખતા હતા અને અક્ષરપુરુષોત્તમ ઉપાસનાનું તત્ત્વ સમજવાની તેમની ઈચ્છા હતી.

સ્વામીશ્રીએ ગઢડા મધ્ય પ્રકરણના ૨૧મા વચનામૃતના આધાર પર ભગવાન અને ભક્તના મહિમા સમજાવ્યો. પ્રત્યક્ષ ભગવાન અને પ્રત્યક્ષ સંતનો નિશ્ચય થાય તો જ સાચું કલ્યાણ થાય તે સ્પષ્ટ કર્યું.

આ વાતોથી દોલતરામભાઈ ખૂબ પ્રભાવિત થયા અને તેમણે સમજ્યું કે ગુણાતીતાનંદ સ્વામી મૂળ અક્ષર છે અને સ્વામીશ્રી દ્વારા અક્ષરપુરુષોત્તમની ઉપાસના પ્રગટ થઈ છે. તેમણે સ્વામીશ્રીની મહત્તા સ્વીકારી અને ભવિષ્યમાં તેમના શિષ્યો તેમની મહિમા વધારશે તેવું કહ્યું.

પછી વડોદરામાં હરિભક્તોએ સ્વામીશ્રીનો પ્રથમ ફોટો લીધો, પરંતુ સ્વામીશ્રીએ તેને જાહેર ન કરવા કડક સૂચના આપી.

૩૮. સ્વામીશ્રીની મહત્તા — Last-Minute Revision Points

• નડિયાદમાં દોલતરામભાઈનો સમાગમ
• અક્ષરપુરુષોત્તમ સમજવાની ઈચ્છા
• ગઢડા મધ્ય પ્રકરણ ૨૧નું મહત્વ
• ભગવાન-ભક્તનો મહિમા સમજાવ્યો
• પ્રત્યક્ષ નિશ્ચય = કલ્યાણ
• દોલતરામભાઈ પ્રભાવિત થયા
• ગુણાતીતાનંદ સ્વામી = મૂળ અક્ષર
• સ્વામીશ્રી દ્વારા શુદ્ધ ઉપાસના
• સ્વામીશ્રીની મહત્તા સ્વીકારી
• વડોદરામાં પ્રથમ ફોટો (જાહેર ન કરવા કહ્યું)

૩૯. “ગુણાતીત માટે મૂંડાવ્યું છે' — Summary

સારંગપુર મંદિરનું કામ અટકાવવા વિરોધીઓએ અનેક પ્રયત્નો કર્યા, પરંતુ મંદિરનું કાર્ય સતત આગળ વધતું રહ્યું. મૂર્તિપ્રતિષ્ઠા નજીક આવતાં વિરોધીઓએ લીમડીના ઠાકોર સાહેબને ખોટી વાતો સમજાવી કાર્ય અટકાવવાનો પ્રયાસ કર્યો.

ઠાકોર સાહેબ સ્વામીશ્રીને મળવા આવ્યા અને ચર્ચા કરી. તેમણે સ્વામીશ્રીની શક્તિ વિષે પૂછ્યું, ત્યારે હરિભક્તોએ સ્વામીશ્રીના પ્રતાપ વિશે જણાવ્યું.

મૂર્તિઓ વિષે પૂછતાં સ્વામીશ્રીએ નિડરપણે કહ્યું કે તેમણે જે કષ્ટ સહન કર્યા છે તે સહજાનંદ સ્વામી અને ગુણાતીતાનંદ સ્વામી માટે છે, તેથી મધ્ય મંદિરમાં તેમની જ મૂર્તિઓ બેસશે અને રાધાકૃષ્ણની મૂર્તિઓ બીજા ખંડમાં પધરાવાશે.

સ્વામીશ્રીની સ્પષ્ટ અને નિર્ભય વાણી સાંભળી ઠાકોર સાહેબે પોતાનો આગ્રહ છોડ્યો અને સ્વામીશ્રીને યોગ્ય લાગે તેમ કરવા કહ્યું. આ રીતે વિરોધીઓનો પ્રયાસ નિષ્ફળ ગયો.

૩૯. “ગુણાતીત માટે મૂંડાવ્યું છે' — Last-Minute Revision Points

• સારંગપુર મંદિર સામે વિરોધ
• મૂર્તિપ્રતિષ્ઠા રોકવાનો પ્રયાસ
• ઠાકોર સાહેબને ખોટી સમજાવટ
• સ્વામીશ્રી સાથે મુલાકાત
• સ્વામીશ્રીનો પ્રતાપ સ્વીકારાયો
• મૂર્તિ વિષે પ્રશ્ન
• સ્વામીશ્રીનો નિડર જવાબ
• ગુણાતીતાનંદ સ્વામી અને શ્રીજીમહારાજ મુખ્ય
• રાધાકૃષ્ણ અલગ ખંડમાં
• ઠાકોર સાહેબનો આગ્રહ છૂટ્યો
• વિરોધીઓ નિષ્ફળ ગયા

૪૦. સારંગપુર મંદિરમાં મૂર્તિપ્રતિષ્ઠા — Summary

સારંગપુર મંદિરનું કામ ઉત્સાહથી ચાલતું હતું અને સંતો તથા હરિભક્તો તનતોડ સેવા કરતા હતા. બાલમુકુંદ સ્વામીએ સૌની સેવા જોઈને પ્રશંસા કરી અને કહ્યું કે આ સેવા અક્ષરના મુક્તોના બળથી થઈ રહી છે.

મંદિર તૈયાર થઈ ગયું અને સંવત ૧૯૭૨ વૈશાખ સુદ છઠે મૂર્તિપ્રતિષ્ઠા નક્કી થઈ. સમૈયા માટે મોટી તૈયારી થઈ, પરંતુ શીરો ઓછો બન્યો હોવા છતાં સ્વામીશ્રીએ વિશ્વાસ આપ્યો કે કશું ખૂટશે નહીં.

પ્રતિષ્ઠા સમયે યજ્ઞ થયો અને સ્વામીશ્રીના હસ્તે મૂર્તિઓ પધરાવવામાં આવી. ભોજન સમયે ગડબડ છતાં સ્વામીશ્રીએ વ્યવસ્થા ગોઠવી અને ચમત્કારિક રીતે લાખો હરિભક્તોને શીરો પીરસાયો છતાં ખૂટ્યો નહીં.

આ પ્રસંગથી સૌ સ્વામીશ્રીના પ્રતાપથી પ્રભાવિત થયા. ત્યારબાદ મોજીદડમાં સ્વામીશ્રીએ સાધુને સામૈયું ન શોભે એવું કહી નમ્રતા દર્શાવી અને પોતાની મહત્તા પ્રગટ કરી.

૪૦. સારંગપુર મંદિરમાં મૂર્તિપ્રતિષ્ઠા — Last-Minute Revision Points

• તનતોડ સેવા – સંતો અને હરિભક્તો
• બાલમુકુંદ સ્વામીની પ્રશંસા
• અક્ષરના મુક્તોનું બળ
• મંદિર તૈયાર
• વૈશાખ સુદ છઠ – પ્રતિષ્ઠા
• શીરો ઓછો બન્યો
• સ્વામીશ્રીનો વિશ્વાસ
• યજ્ઞ અને મૂર્તિપ્રતિષ્ઠા
• ભોજનમાં ગડબડ
• સ્વામીશ્રીની વ્યવસ્થા
• લાખો હરિભક્તો જમ્યા
• શીરો ખૂટ્યો નહીં
• સ્વામીશ્રીનો પ્રતાપ
• મોજીદડ પ્રસંગ
• સાધુની નમ્રતા

 Chapter - 36 Summary

बोचासन में मंदिर बनने के बाद स्वामीश्री ने सारंगपुर में मंदिर बनाने का संकल्प किया। हरिभक्तों के आग्रह से वे वहाँ गए और मंदिर की जगह दिखाकर कहा कि यह श्रीजी महाराज का संकल्प है।

उन्होंने मोतीभाई को मंदिर के लिए कीर्तन बनाने को कहा। प्रारंभ में साधनों की कमी के कारण मोतीभाई को शंका हुई।

परंतु स्वामीश्री की कृपा से उन्हें तीन शिखरों वाला भव्य मंदिर, सोने के कलश और मूर्तियों का दिव्य दर्शन हुआ। उनकी शंका दूर हो गई और उन्होंने कीर्तन बनाना शुरू किया।

इससे स्वामीश्री की दिव्य शक्ति और महान कार्य करने की क्षमता प्रकट होती है।

Chapter - 36 Last-Minute Revision Points

• सारंगपुर मंदिर का संकल्प
• भक्तों के आग्रह से आगमन
• मंदिर की जगह दिखाना
• मोतीभाई को कीर्तन कहना
• प्रारंभिक शंका
• तीन शिखर का दिव्य दर्शन
• सोने के कलश और मूर्तियाँ
• शंका दूर
• स्वामीश्री की दिव्य शक्ति

Chapter - 37 Summary

जब स्वामीश्री राजकोट पधारे, तब झीणा भक्त को उनके दर्शन की तीव्र इच्छा थी। प्रथम दर्शन में ही उन्हें स्वामीश्री के प्रति गहरा प्रेम हो गया।

बाद में स्वामीश्री सारंगपुर आए और मंदिर बनाने का संकल्प किया। उन्होंने कमरे खरीदे और दीवान झवेरभाई की मदद से भूमि प्राप्त की।

मंदिर निर्माण में धन की कमी, लोगों की कमी और विरोध जैसी अनेक कठिनाइयाँ आईं, फिर भी संत और भक्त अडिग रहे।

वे कठिन परिस्थितियों में भी आनंद से सेवा करते रहे और भिक्षा लेकर जीवन यापन किया।

बाद में ज्ञानजीवनदास स्वामी और अन्य संत भी जुड़ गए और मंदिर कार्य आगे बढ़ाया।

Chapter - 37 Last-Minute Revision Points

• राजकोट में झीणा भक्त का दर्शन
• प्रथम दर्शन में प्रेम
• सारंगपुर मंदिर का संकल्प
• कमरे खरीदे
• दीवान से भूमि प्राप्त
• विरोध और कठिनाइयाँ
• संत अडिग रहे
• भिक्षा से जीवन
• अक्षर-पुरुषोत्तम में निष्ठा
• ज्ञानजीवनदास स्वामी जुड़े

Chapter - 38 Summary

स्वामीश्री जब नडियाद गए, तब दोलतरामभाई ने उन्हें अपने घर आमंत्रित किया। वे स्वामीश्री का बहुत सम्मान करते थे और अक्षर-पुरुषोत्तम उपासना को समझना चाहते थे।

स्वामीश्री ने वचनामृत गढड़ा मध्य 21 के आधार पर भगवान और भक्त का महिमा समझाया और बताया कि प्रकट भगवान और संत का निश्चय ही कल्याण का मार्ग है।

दोलतरामभाई बहुत प्रभावित हुए और समझ गए कि गुणातीतानंद स्वामी मूल अक्षर हैं तथा स्वामीश्री द्वारा शुद्ध उपासना प्रकट हुई है। उन्होंने स्वामीश्री की महत्ता स्वीकार की और भविष्य में उनकी महिमा बढ़ने की बात कही।

बाद में वडोदरा में स्वामीश्री का पहला फोटो लिया गया, परंतु उन्होंने उसे सार्वजनिक न करने की आज्ञा दी।

Chapter - 38 Last-Minute Revision Points

• नडियाद में दोलतरामभाई से मिलन
• अक्षर-पुरुषोत्तम समझने की इच्छा
• वचनामृत गढड़ा 21 का महत्व
• भगवान-भक्त का महिमा
• प्रकट निश्चय = कल्याण
• दोलतरामभाई प्रभावित
• गुणातीतानंद स्वामी = अक्षर
• शुद्ध उपासना प्रकट
• स्वामीश्री की महत्ता स्वीकार
• वडोदरा में पहला फोटो (प्रकाशित न करें)

Chapter - 39 Summary

सारंगपुर मंदिर के कार्य को रोकने के लिए विरोधियों ने अनेक प्रयास किए, परंतु कार्य चलता रहा। मूर्ति प्रतिष्ठा के समय विरोधियों ने लिमडी के ठाकोर साहेब को गलत जानकारी देकर कार्य रोकने का प्रयास किया।

ठाकोर साहेब स्वामीश्री से मिले और चर्चा की। भक्तों ने स्वामीश्री की शक्ति के बारे में बताया।

मूर्तियों के विषय में पूछने पर स्वामीश्री ने निर्भयता से कहा कि उन्होंने जो कष्ट सहन किए हैं वे सहजानंद स्वामी और गुणातीतानंद स्वामी के लिए हैं, इसलिए मुख्य मंदिर में उन्हीं की मूर्तियाँ स्थापित होंगी और राधा-कृष्ण की मूर्तियाँ अलग खंड में रहेंगी।

यह सुनकर ठाकोर साहेब ने अपना आग्रह छोड़ दिया और स्वामीश्री के निर्णय को स्वीकार किया। इस प्रकार विरोधियों का प्रयास विफल हो गया।

Chapter - 39 Last-Minute Revision Points

• सारंगपुर मंदिर का विरोध
• प्रतिष्ठा रोकने का प्रयास
• ठाकोर साहेब को भ्रमित किया
• स्वामीश्री से मुलाकात
• स्वामीश्री की शक्ति का अनुभव
• मूर्ति विषयक प्रश्न
• निर्भय उत्तर
• मुख्य मूर्ति: स्वामिनारायण व गुणातीतानंद
• राधा-कृष्ण अलग स्थान
• ठाकोर साहेब ने स्वीकार किया
• विरोध विफल हुआ

Chapter - 40 Summary

सारंगपुर मंदिर का कार्य उत्साहपूर्वक चल रहा था और संतों व भक्तों ने तन-मन से सेवा की। बालमुकुंद स्वामी ने उनकी सेवा की प्रशंसा की और कहा कि यह अक्षर के मुक्तों के बल से हो रहा है।

मंदिर तैयार हुआ और संवत १९७२ वैशाख सुद ६ को प्रतिष्ठा तय हुई। शीरों कम बनने के बावजूद स्वामीश्री ने विश्वास दिलाया कि कुछ कमी नहीं होगी।

यज्ञ के बाद स्वामीश्री के हाथों मूर्ति प्रतिष्ठा हुई। भोजन के समय अव्यवस्था हुई, परंतु स्वामीश्री ने व्यवस्था की और चमत्कारिक रूप से हजारों लोगों को भोजन मिला और शीरों समाप्त नहीं हुआ।

इस घटना से सभी प्रभावित हुए। बाद में मोजीदड़ में स्वामीश्री ने विनम्रता दिखाते हुए कहा कि साधु को भव्य स्वागत शोभा नहीं देता।

Chapter - 40 Last-Minute Revision Points

• संतों की सेवा
• बालमुकुंद स्वामी की प्रशंसा
• अक्षर मुक्तों का बल
• मंदिर पूर्ण
• प्रतिष्ठा तिथि
• शीरों कम
• स्वामीश्री का विश्वास
• यज्ञ व प्रतिष्ठा
• भोजन में अव्यवस्था
• स्वामीश्री की व्यवस्था
• हजारों को भोजन
• शीरों समाप्त नहीं हुआ
• चमत्कार
• मोजीदड़ प्रसंग
• साधु की विनम्रता

 ૩૬. સારંગપુરની શોભા — Last-Minute Revision Points

• બોચાસણ પછી સારંગપુરમાં મંદિરનો સંકલ્પ
• હરિભક્તોના આગ્રહથી આગમન
• મંદિરની જગ્યાએ સંકલ્પ દર્શાવવો
• મોતીભાઈને કીર્તન બનાવવાનું કહેવું
• શરૂઆતમાં મોતીભાઈને શંકા
• દિવ્ય દર્શન — ત્રણ શિખરનું મંદિર
• સોનાના કળશ અને મૂર્તિઓનો દર્શન
• શંકા દૂર થઈ અને કીર્તન રચ્યું
• સ્વામીશ્રીની દિવ્ય શક્તિનો પ્રતાપ

Chapter - 36 Summary

After building the Bochasan temple, Swamishri expressed his wish to build a temple in Sarangpur. At the request of devotees, he visited Sarangpur and indicated the exact place where the temple would be built, saying it was Maharaj’s wish.

He asked Motibhai to compose a kirtan for the temple. Motibhai initially had doubts due to lack of resources and the incomplete Bochasan temple.

However, by Swamishri’s grace, Motibhai had a divine vision of a grand three-spired temple with golden kalash and idols. His doubts disappeared, and he began composing the kirtan.

This shows Swamishri’s divine power and his ability to accomplish such great works.

Chapter - 36 Last-Minute Revision Points

• Desire to build Sarangpur temple
• Visit on devotees’ request
• Indicated temple location
• Asked Motibhai to compose kirtan
• Initial doubt due to resources
• Divine vision of three-spired temple
• Golden kalash and idols seen
• Doubt removed
• Swamishri’s divine power

Chapter - 37 Summary

When Swamishri visited Rajkot, Jina Bhakta had a strong desire to see him. At first sight, he developed deep attachment and devotion toward Swamishri.

Later, Swamishri came to Sarangpur and decided to build a temple. He purchased rooms and, with the help of Diwan Zaverbhai, acquired land for the temple.

The construction faced many challenges such as lack of money, manpower, and strong opposition. Despite this, saints and devotees remained firm and continued their service.

They lived with hardships, depended on alms, and served with strong faith in Akshar-Purushottam.

Later, Jnanjivandas Swami and other saints joined Swamishri, and together they continued the temple work in Sarangpur.

Chapter - 37 Last-Minute Revision Points

• Jina Bhakta met Swamishri in Rajkot
• Strong attachment at first sight
• Decision to build Sarangpur temple
• Rooms purchased
• Land acquired with help of Diwan
• Opposition and difficulties
• Saints remained firm
• Lived on alms
• Faith in Akshar-Purushottam
• Jnanjivandas Swami joined

Chapter - 38 Summary

When Swamishri visited Nadiad, Dolatrambhai invited him home. He respected Swamishri deeply and wanted to understand the concept of Akshar-Purushottam.

Swamishri explained the glory of God and the ideal devotee based on Vachanamrut Gadhada Madhya 21. He clarified that true liberation comes only by realizing the manifest God and the manifest saint.

Dolatrambhai was deeply impressed and understood that Gunatitanand Swami is the original Akshar and that Swamishri has revealed the true Akshar-Purushottam upasana. He accepted Swamishri’s greatness and predicted that his glory would increase in the future.

Later in Vadodara, devotees took Swamishri’s first photograph, but he strictly instructed not to make it public.

Chapter - 38 Last-Minute Revision Points

• Meeting with Dolatrambhai in Nadiad
• Desire to understand Akshar-Purushottam
• Importance of Vachanamrut Gadhada 21
• Glory of God and devotee
• Realization leads to liberation
• Dolatrambhai impressed
• Gunatitanand Swami = Akshar
• True upasana revealed
• Accepted Swamishri’s greatness
• First photo in Vadodara (not to publish)

Chapter - 39 Summary

Many obstacles were created to stop the Sarangpur temple work, but it continued steadily. As the installation day approached, opponents tried to mislead the ruler of Limdi to stop the work.

The ruler visited Swamishri and discussed the matter. Devotees explained Swamishri’s spiritual power to him.

When asked about the idols, Swamishri boldly stated that all hardships were endured for Sahajanand Swami and Gunatitanand Swami, so their idols would be placed in the central shrine, while Radha-Krishna would be placed in another section.

Hearing this fearless clarity, the ruler accepted Swamishri’s decision and withdrew his objection. Thus, the opposition failed.

Chapter - 39 Last-Minute Revision Points

• Opposition to Sarangpur temple
• Attempt to stop installation
• Ruler of Limdi misled
• Meeting with Swamishri
• Swamishri’s power recognized
• Question about idols
• Fearless answer by Swamishri
• Central idols: Swaminarayan & Gunatitanand
• Radha-Krishna in separate section
• Ruler accepted decision
• Opposition failed

Chapter - 40 Summary

The construction of the Sarangpur temple was progressing with great enthusiasm, with saints and devotees serving tirelessly. Balmukund Swami praised their service, saying it was powered by Akshar’s liberated souls.

The temple was completed, and the installation ceremony was fixed on Vaishakh Sud 6, Samvat 1972. Though less food (sheero) was prepared, Swamishri assured that nothing would fall short.

During the ceremony, after the yajna, the idols were installed by Swamishri. Despite confusion during food distribution, Swamishri arranged everything, and miraculously thousands were fed without shortage.

This divine event impressed everyone. Later in Mojidad, Swamishri showed humility by saying grand welcomes do not suit a sadhu, revealing his greatness.

Chapter - 40 Last-Minute Revision Points

• Dedicated service by saints & devotees
• Praise by Balmukund Swami
• Power of Akshar’s liberated souls
• Temple completion
• Installation date fixed
• Less sheero prepared
• Swamishri’s faith
• Yajna and installation
• Food distribution chaos
• Organized by Swamishri
• Thousands fed
• Sheero never finished
• Divine glory shown
• Mojidad incident
• Sadhu’s humility

 Chapter - 26 Summary

योगीजी महाराज को युवकों और बच्चों से अत्यंत प्रेम था और वे उन्हें अपना हृदय मानते थे। वे युवकों की बहुत देखभाल करते, उनसे प्रेम से बात करते और उन्हें कंठी पहनाते। उनका प्रेम माता से भी अधिक था।

वे छुट्टियों में युवकों को साथ लेकर घूमते और उन्हें वचनामृत, कीर्तन और नियम सिखाते। स्वयं सेवा करते, भोजन कराते और बीमार होने पर उनकी सेवा भी करते। सुबह जल्दी उठाकर उपासना सिखाते।

वे युवकों को व्यसनों से दूर रखकर सादा और संयमित जीवन जीने की प्रेरणा देते और उन्हें आदर्श नागरिक बनाते। उन्हें नियम-धर्म पालन और युवक मंडल में जुड़ने के लिए प्रेरित करते।

Chapter - 26 Last-Minute Revision Points

• युवक उनका हृदय
• अत्यंत प्रेम और देखभाल
• कंठी पहनाना
• छुट्टियों में साथ रखना
• वचनामृत और नियम सिखाना
• स्वयं सेवा करना
• सुबह जल्दी उठाना
• व्यसन छुड़ाना
• आदर्श जीवन की प्रेरणा
• युवक मंडल में जुड़ना

Chapter - 28 Summary

योगीजी महाराज ने स्वामिनारायण संप्रदाय के विस्तार के लिए निरंतर कार्य किया। उन्होंने गाँव-गाँव भ्रमण किया, सत्संग मंडलों की स्थापना की और पत्रों के माध्यम से मार्गदर्शन दिया।

उन्होंने यात्राएँ आयोजित कीं, तीर्थों को पवित्र किया और अनेक लोगों को सत्संग में जोड़ा। “छपैया” रेलवे स्टेशन शुरू करवाया और भव्य उत्सव मनाए। मुंबई में “अक्षर भवन” तथा अन्य मंदिरों का निर्माण कराया।

उन्होंने शास्त्रीजी महाराज की जन्मशताब्दी बड़े परिश्रम से मनाई। छात्रालय, गुरुकुल और विद्यालय स्थापित किए तथा कई ग्रंथ प्रकाशित कराए।

उन्होंने संतों को शिक्षित किया, संस्कृत अध्ययन कराया और संगीत में भी प्रशिक्षित किया। मंदिरों और शिबिरों के माध्यम से लाखों लोगों तक सत्संग पहुँचाया।

उन्होंने सभी धर्मों का सम्मान किया, किसी की निंदा नहीं की और विभिन्न धर्मों के लोगों को सत्संग में जोड़ा। अपने नियमों का पालन करते हुए महान कार्य किया।

Chapter - 28 Last-Minute Revision Points

• गाँवों में भ्रमण और विस्तार
• सत्संग मंडल स्थापना
• यात्राएँ और तीर्थ
• “छपैया” रेलवे स्टेशन
• मंदिर निर्माण
• जन्मशताब्दी उत्सव
• छात्रालय और गुरुकुल
• ग्रंथ और पत्रिका
• संतों की शिक्षा
• सर्वधर्म सम्मान

Chapter - 29 Summary

योगीजी महाराज संवत २०१२ में भक्तों के आग्रह से अफ्रीका और एडन गए। मोंबासा में मंदिर की प्रतिष्ठा की और हजारों लोगों को सत्संग में जोड़ा। कई स्थानों को तीर्थ बनाया।

उन्होंने कंपाला, जिंजा और टररो में मंदिर बनाए और संवत २०१६ में पुनः जाकर मूर्ति प्रतिष्ठा की। सात देशों में भ्रमण कर सत्संग का विस्तार किया। इंग्लैंड, अमेरिका और कनाडा में भी सत्संग का प्रसार हुआ।

संवत २०२६ में तीसरी बार अफ्रीका जाकर नैरोबी में मंदिर प्रतिष्ठा की। फिर लंदन जाकर भव्य स्वागत पाया, मंदिर में मूर्ति प्रतिष्ठा की और थेम्स नदी को पवित्र किया।

इस प्रकार योगीजी महाराज ने विश्वभर में सत्संग का प्रकाश फैलाया।

Chapter - 29 Last-Minute Revision Points

• संवत २०१२ – पहला अफ्रीका प्रवास
• मोंबासा मंदिर प्रतिष्ठा
• हजारों भक्त जुड़े
• कंपाला, जिंजा, टररो मंदिर
• संवत २०१६ – दूसरा प्रवास
• सात देशों में भ्रमण
• इंग्लैंड, अमेरिका, कनाडा में प्रसार
• संवत २०२६ – तीसरा प्रवास
• लंदन मंदिर प्रतिष्ठा
• थेम्स नदी पवित्र बनाई

Chapter - 30 Summary

विदेश यात्रा के बाद योगीजी महाराज भारत लौटे तो उनका भव्य स्वागत हुआ। मुंबई के षण्मुखानंद हॉल में सम्मान हुआ और अहमदाबाद में लाखों लोगों की उपस्थिति में शोभायात्रा निकली।

मुख्यमंत्री हितेन्द्रभाई देसाई सहित अनेक महानुभावों ने उन्हें शांति देने वाले संत के रूप में सराहा। गुजरात के अनेक शहरों में उनका सम्मान हुआ।

इतने सम्मान के बावजूद वे गुरु भक्ति और कर्तव्य में अडिग रहे। सारंगपुर, भावनगर और महुवा में महत्वपूर्ण कार्य किए।

गोंडल में शास्त्रीजी महाराज की प्रतिमा प्रतिष्ठित की और भक्तों को सुख दिया। बाद में वे बीमार पड़े और मुंबई ले जाए गए।

संवत २०२७ पोष वद एकादशी के दिन “जय स्वामिनारायण” कहकर उन्होंने देह त्याग किया। गोंडल में उनका अंतिम संस्कार हुआ और वहाँ स्मृति मंदिर बना।

Chapter - 30 Last-Minute Revision Points

• विदेश से वापसी
• मुंबई में सम्मान
• अहमदाबाद में शोभायात्रा
• मुख्यमंत्री द्वारा प्रशंसा
• गुजरात में सम्मान
• गुरु भक्ति स्थिर
• सारंगपुर, भावनगर, महुवा कार्य
• गोंडल में प्रतिमा प्रतिष्ठा
• बीमारी और मुंबई उपचार
• संवत २०२७ पोष वद एकादशी देहत्याग
• गोंडल में अंतिम संस्कार

 ૨૬. યુવકો સાથે યોગીરાજ — Summary

યોગીજી મહારાજને યુવકો અને બાળકો પ્રત્યે અતિશય પ્રેમ હતો અને તેઓ યુવકોને પોતાનું હૃદય માનતા. તેઓ યુવકોને પ્રેમથી બોલાવતા, તેમની વાતો સાંભળતા અને તેમની ખૂબ કાળજી લેતા. જો યુવકો કંઠી ન પહેરી હોય તો તેમને પહેરાવતા અને માતા કરતાં પણ વધુ હેતથી તેમને સંભાળતા.

યોગીજી મહારાજ યુવકોને રજાઓમાં પોતાના સાથે ફરવા લઈ જતા અને તેમને વચનામૃત, કીર્તન, નિયમ-ચેષ્ટા વગેરે શીખવતા. તેઓ યુવકોને પ્રેમથી સેવા આપતા, જમાડતા અને બીમાર હોય તો તેમની સેવા પણ કરતા. સવારે વહેલા ઉઠાડી તેમને ઉપાસના અને સેવાના સંસ્કાર આપતા.

તેઓ યુવકોને વ્યસનોથી દૂર રાખી સંયમિત જીવન જીવવાની પ્રેરણા આપતા અને તેમને આદર્શ નાગરિક બનાવતા. યુવકોને નિયમ-ધર્મ પાળવા, યુવક મંડળમાં જોડાવા અને નવા મંડળ શરૂ કરવા પ્રોત્સાહિત કરતા. યુવકોને છોડતાં વખતે બંને તરફ ભાવનાત્મક પ્રેમ જોવા મળતો.

૨૬. યુવકો સાથે યોગીરાજ — Last-Minute Revision Points

• યુવકો યોગીજી મહારાજનું હૃદય
• ખૂબ પ્રેમ અને કાળજી
• કંઠી ચેક કરીને પહેરાવવું
• રજાઓમાં સાથે ફેરવતા
• વચનામૃત, કીર્તન, નિયમ શીખવતા
• જાતે સેવા અને સંભાળ
• વહેલા ઉઠાડી ઉપાસના શીખવતા
• વ્યસનોથી દૂર રાખતા
• આદર્શ જીવન માટે પ્રેરણા
• યુવક મંડળમાં જોડાવા કહેતા

Chapter - 1 Summary

In Samvat 1858, Ramanand Swami entrusted leadership to Sahajanand Swami and later passed away, leaving devotees in grief. Sahajanand Swami and Muktanand Swami consoled them through Bhagavad Gita discourses.

Sahajanand Swami then accepted the role of guru and gave teachings based on dharma, guiding both ascetics and householders to follow virtues like truth, non-violence, purity, devotion, and discipline.

On this day, devotees began addressing him as “Shreeji Maharaj,” and he introduced the “Swaminarayan” mantra, starting its devotion.

Shitaldas experienced samadhi through chanting, saw divine Akshardham, and realized Sahajanand Swami’s supremacy. He then took initiation and was named “Vyapakanand.”

Chapter - 1 Last-Minute Revision Points

• Samvat 1858 → Ramanand Swami passed away
• Sahajanand Swami became guru
• Bhagavad Gita discourse removed grief
• Dharma rules for ascetics and householders
• Emphasis on truth, non-violence, devotion
• Title “Shreeji Maharaj” started
• Swaminarayan mantra given
• Beginning of mantra chanting
• Shitaldas attained samadhi
• Vision of Akshardham
• Became Vyapakanand after initiation