પ્રાજ્ઞ ખંડ - ૧ | પેપર - ૨

વિભાગ - ૧ : બ્રહ્મવિદ્યાના અમૂલ્ય ગ્રંથો

પ્ર.૧ આપેલા વિકલ્પોમાંથી ફક્ત સાચા વિકલ્પોની આગળ આપેલા ચોરસ ખાનામાં ખરાની (✓) નિશાની કરો. (કુલ ગુણ : ૮)

નોંધ : એક કે એકથી વધારે વિકલ્પ સાચા હોઈ શકે. તમામ સાચા વિકલ્પ આગળ જ ખરાની નિશાની કરી હશે તો જ પૂર્ણ ગુણ મળશે, અન્યથા એક પણ ગુણ નહીં મળે.

૧. સનમાં પ્રકાશિત થયેલી સ્વામીની વાતો (ગુણ : ૨)

☐ (૧) સન ૧૯૧૧માં : બાલમુકુંદ સ્વામી
☐ (૨) સન ૧૯૧૯માં : નંદકિશોરદાસજી
☐ (૩) સન ૧૯૩૩માં : રાજારામ ભટ્ટ
☐ (૪) સન ૧૯૫૫માં : પીપલાણા શ્રીજીદીક્ષાધામ શ્રી સ્વામિનારાયણ મંદિર

૨. સાધના વિષયક સૂત્રાત્મક ઉપદેશ (ગુણ : ૨)

☐ (૧) આ દેહે કરીને ઘરનાનું ગમતું કરી લેવું.
☐ (૨) અંતઃકરણને મારવું પણ તેનું કહ્યું ન કરવું.
☐ (૩) વ્યવહાર છે તે કરવો ને મને કરીને જુદા રહેવું.
☐ (૪) આપણે ભગવાનના છીએ પણ માયાના નથી એમ માનવું.

૩. વિષયવસ્તુના આધારે વિશિષ્ટતા (ગુણ : ૨)

☐ (૧) બાહ્ય કસર કાઢવાની વાતો
☐ (૨) શુદ્ધ ઉપાસનાનું સ્પષ્ટ ચિત્ર
☐ (૩) બ્રહ્મરૂપ થવા માટેની બળપ્રેરક વાતો
☐ (૪) ભગવાનની આવશ્યકતાનું સ્પષ્ટ માર્ગદર્શન

૪. પ્રામાણિક અને વિશ્વાસપાત્ર સંપાદકો (ગુણ : ૨)

☐ (૧) ‘કામાદિક શત્રુને ટાળ્યાનો શો ઉપાય છે ?’
☐ (૨) “તમારે પ્રશ્ન થાય છે ત્યારે શે નિમિત્તે થાય છે ?”
☐ (૩) “તેઓનાં દર્શનથી તેનો લોભ શાંત થઈ જાય.”
☐ (૪) પોતાના કરતાં શ્રીજીમહારાજની મહત્તા વધારવાનું તાન હતું.

ઉપરના પ્રશ્નના આપેલા કુલ ગુણનો સરવાળો : □
ફક્ત આ જ ગુણ મુખ્ય પૃષ્ઠ ઉપર લખવા.

પ્ર.૨ નીચે આપેલા વિષયો ઉપર મુદ્દાસર નોંધ લખો. (પંદરેક લીટીમાં) (કુલ ગુણ : ૧૦)

(અ) કોઈ પણ એક

સાધનામાં સત્પુરુષનું મહત્ત્વ
અથવા
ભગવાનની પ્રાપ્તિના મહિમાનો આનંદ : સારાંશ

....................................................................................

(બ) કોઈ પણ એક

વચનામૃતની સંરચના
અથવા
બાલ્યાવસ્થાથી જ ત્યાગ-વૈરાગ્ય તરફ સ્વાભાવિક રુચિ

....................................................................................

ગુણ : ૫ + ૫ = ૧૦

પ્ર.૩ પ્રમાણ પરથી વિષયનું શીર્ષક આપો. (કુલ ગુણ : ૬)

“જે આ વાતો સાંભળીને પચાવી શકે તે પાત્ર અને જે ન પચાવી શકે તે કુપાત્ર.” (ગુણ : ૧)
“માટે બોલતા-ચાલતા જે ભગવાન તે જ પ્રત્યક્ષ કહેવાય.” (ગુણ : ૧)
“અમે પ્રત્યક્ષ નજરે જોઈને તમને આ વાત કહી છે.” (ગુણ : ૧)
“સાધન કરી કરીને મરી જાય તો પણ વાસના ટળે નહિ. એ તો મોટા અનુગ્રહ કરે ત્યારે જ ટળે છે.” (ગુણ : ૧)
“તેઓની વાતોથી અંતર ભેદાય છે અને જીવનું પરિવર્તન થાય છે.” (ગુણ : ૧)
“કોઈ ઊગર્યાનો આરો ન હોય એવું કષ્ટ આવી પડશે તોય પણ રક્ષા કરશું.” (ગુણ : ૧)

પ્ર.૪ નીચે આપેલા પ્રશ્નોના એક (સંપૂર્ણ) વાક્યમાં જવાબ લખો. (કુલ ગુણ : ૬)

આ દેહે કરીને શું કરી લેવું શા માટે ?

................................................................................

જીવનનું અંતિમ ધ્યેય સિદ્ધ કરવા ભારતીય ઋષિઓએ શાને અનિવાર્ય ગણાવી છે ?

................................................................................

તીર્થનિવાસી રઘુવીરજી મહારાજે વાતો માટે શું કહ્યું છે ?

................................................................................

સ્વામીએ તરણતેરના મહંતને શું કહેલું ?

................................................................................

કોણ કોણ અનાદિ છે ?

................................................................................

વચનામૃતમાં તત્ત્વજ્ઞાન અને વિધિ-નિષેધના વર્ણનની સાથે શાની સ્પષ્ટ સમજૂતી આપવામાં આવી છે ?

................................................................................

પ્ર.૫ નીચે આપેલા વિષયોમાંથી કોઈ પણ એક વિષય ઉપર વિસ્તૃત નોંધ લખો. (પચીસથી ત્રીસ લીટીમાં) (કુલ ગુણ : ૧૦)

મહારાજને અખંડ ધારવાનું સામર્થ્ય

અથવા

બ્રહ્મવિદ્યાનું સ્વરૂપ અને હેતુ

................................................................................

વિભાગ - ૨ : શાસ્ત્રીજી મહારાજ વિસ્તૃત જીવનચરિત્ર ભાગ - ૧

પ્ર.૬ નીચે આપેલા વિષયોમાંથી કોઈ પણ એક વિષય ઉપર મુદ્દાસર નોંધ લખો. (ત્રીસેક લીટીમાં) (કુલ ગુણ : ૧૨)

શાસ્ત્રીજી મહારાજનો કથાપ્રેમ
(‘ભગતજીના યોગ’ થી ‘અમદાવાદમાં અપૂર્વ બ્રહ્મયજ્ઞ’ સુધીના જ પ્રસંગો)
શાસ્ત્રીજી મહારાજના ઐતિહાસિક કૃપાપાત્રોની પ્રસાદીમાં ‘સ્વામી અક્ષર છે’ તેના લખેલા પ્રસંગો
(‘પરિશિષ્ટ : ૧’ ના જ પ્રસંગો)
બાલચરિત્રો દ્વારા વ્યક્ત થતી ડુંગર ભક્તની બહુમુખી પ્રતિભા
(‘વિદ્યા આરંભ’ થી ‘ત્યાગી થવાનો સંકલ્પ’ સુધીના જ પ્રસંગો)

................................................................................

પ્ર.૭ નીચે આપેલા વિષયોમાંથી કોઈ પણ બે ઉપર ટૂંકનોંધ લખો. (દરેક ટૂંકનોંધમાં પાંચેક લીટીના બે પ્રસંગો લખવા) (કુલ ગુણ : ૮)

આચાર્યમાં પ્રિય યજ્ઞપુરુષદાસ
ભગતજીના મુખે યજ્ઞપુરુષદાસનો મહિમા
અમે ઝોળીયાં પારેવાં સ્વામીના ભરોસે

(૧)

પ્રસંગ - ૧ : .....................................................

પ્રસંગ - ૨ : .....................................................

(૨)

પ્રસંગ - ૧ : .....................................................

પ્રસંગ - ૨ : .....................................................

પ્ર.૮ નીચે આપેલા પ્રસંગોમાંથી કોઈ પણ ત્રણ પ્રસંગ વર્ણવી મનન લખો. (કુલ ગુણ : ૧૨)

ક્યાં સુધી રહેશો તમે છાના ?
દરબાર ફતુભાએ ડંકો માર્યો
પિતાને ઉપદેશ
નંદ સાધુ જેવું વૃત્તાંત
ઓત્તારો ભલો થાય યજ્ઞપુરુષદાસ ! ઓત્તારો ભલો થાય

(૧)

પ્રસંગ : .....................................................

મનન : .....................................................

(૨)

પ્રસંગ : .....................................................

મનન : .....................................................

(૩)

પ્રસંગ : .....................................................

મનન : .....................................................

પ્ર.૯ નીચે આપેલાં પાત્રોમાંથી કોઈ પણ એક પાત્રના પ્રસંગો વર્ણવી વ્યક્તિત્વનું આલેખન કરો. (કુલ ગુણ : ૮)

ગોવર્ધનભાઈ કોઠારી
આશાભાઈ

પ્રસંગો : .....................................................

વ્યક્તિત્વ : .....................................................

વિભાગ - ૩ : સ્વામીની વાતો

પ્ર.૧૦ નીચે આપેલા પ્રશ્નોમાંથી કોઈ પણ બેના મુદ્દાસર જવાબ લખો. (પાંચેક લીટીમાં) (કુલ ગુણ : ૬)

સમુદ્રમાં ચાલ્યા જતાં વહાણના દ્રષ્ટાંતનો સિદ્ધાંત સમજાવો.
ભગવાન નિરંતર રાજી કેમ રહે ?
જેવા મહારાજ છે ને જેવા સાધુ છે, તેને જાણ્યા હોય તેની સમજણ કેવી હોય ?

(૧) .....................................................

(૨) .....................................................

પ્ર.૧૧ નીચે આપેલા વિષયોમાંથી કોઈ પણ બે ઉપર અભ્યાસક્રમની ‘સ્વામીની વાતો’નું પ્રમાણ આપી સમજાવો. (આઠથી દસ લીટીમાં) (કુલ ગુણ : ૪)

જેમ જનનીને હૈયે હેત છે, સદા સુતને સાથ, અરોગી કરવા અર્ભકને પાયે કડવેરા કવાથ
દ્રૌપદી સ્વયંવરમાં અર્જુનની વૃત્તિમાં એકલી માછલીની આંખ જ હતી.
કાગડાને ઉડાડવા કોહિનૂરનો પથ્થર તરીકે ઉપયોગ ન થાય.
‘બ્રહ્મરૂપ થઈને જે પરમેશ્વરને ભજે તે જ શ્રેષ્ઠ છે.’

પ્રમાણ : .....................................................

સમજૂતી : .....................................................

પ્રમાણ : .....................................................

સમજૂતી : .....................................................

પ્ર.૧૨ નીચે આપેલા પ્રશ્નોના એક (સંપૂર્ણ) વાક્યમાં જવાબ લખો. (કુલ ગુણ : ૪)

આ વાતું કેવી છે ?
શ્રીજીમહારાજે ગુણ બુદ્ધિવાળા સત્સંગી કોને કહ્યા ?
આત્માનંદ સ્વામીએ શ્રીજીમહારાજને શું કહ્યું ?
શ્રીજીમહારાજની મૂર્તિ અને આ સાધુ વિના શું છે ?

પ્ર.૧૩ નીચે આપેલા કોઈ પણ બેનાં દ્રષ્ટાંત અથવા પ્રસંગ વર્ણવી તેનો સિદ્ધાંત લખો. (કુલ ગુણ : ૬)

શેરડીના ગાંધલાનું દ્રષ્ટાંત.
ગાયના દ્રષ્ટાંતે મહારાજનું સુખ.
તુંબડી ફૂટી જાય તો સાજી કરતાં આવડે ?

(૧)

દ્રષ્ટાંત : .....................................................

સિદ્ધાંત : .....................................................

(૨)

દ્રષ્ટાંત : .....................................................

સિદ્ધાંત : .....................................................

વિભાગ - ૧ : “બ્રહ્મવિદ્યાના અમૂલ્ય ગ્રંથો” પ્રથમ આવૃત્તિ, ઑગસ્ટ - ૨૦૨૦

પ્ર.૧ આપેલા વિકલ્પોમાંથી ફક્ત સાચા વિકલ્પોની આગળ આપેલા ચોરસ ખાનામાં ખરાની (✓) નિશાની કરો. (કુલ ગુણ ૮)

(૧) ૧, ૨, ૩ (૧૧/૩/૧૦૧)
(૨) ૩, ૪ (૨૨/૩/૨૦૩)
(૩) ૨, ૩ (૧૬/૧/૧૪૮)
(૪) ૧, ૪ (૬/૨/૬૭, ૬૯)

પ્ર.૨ નીચે આપેલા વિષયો ઉપર મુદ્દાસર નોંધ લખો. (પંદરેક લીટીમાં) (કુલ ગુણ ૧૦)

નોંધ : જ્યાં પણ શાસ્ત્રોના પ્રમાણ નંબર આવતા હોય ત્યાં પરીક્ષાર્થીએ તે નંબર ન લખ્યા હોય તો પણ પૂરા ગુણ આપવા.

૧. સાધનામાં સત્પુરુષનું મહત્ત્વ (૧૯/૪/૧૭૯-૧૮૦)

પ્રત્યેક આધ્યાત્મિક સાધનામાં સત્પુરુષના મહત્ત્વ વિશે ગુણાતીતાનંદ સ્વામીએ વારંવાર ભાર મૂક્યો છે.

ઉદાહરણરૂપે :

“સર્વે વાત સાધુ વતે છે, માટે તેને મુખ્ય રાખવા પણ સાધુ ગૌણ થાય ને જ્ઞાન પ્રધાન થઈ જાય એમ ન કરવું.” (સ્વામીની વાત : ૧/૧૬૮)
નિર્મળ અંતઃકરણ કરીને એમ જોવું જે, જે જે વાત થાય છે તે તે આ સાધુથી થાય છે. તે આ સત્સંગ ઓળખાણો ને ભગવાન તથા સાધુ ઓળખાણા એ જ મોક્ષનું દ્વાર કહ્યું છે. પ્રસંગમજરં પાશમ્ એ શ્લોક બોલીને કહ્યું જે, “દ્વાર વિના ભીંતમાં માથું ભરાવો જોઈએ, જવાય નહીં. માટે તેવા સાધુ સાથે જીવ જોડવો.” (સ્વામીની વાત : ૬/૮૫)
“જેટલો સાધુમાં જીવ બંધાણો છે તેટલો સત્સંગ છે ને જેટલો જીવ બંધાણો નથી તેટલો કુસંગ છે.” (સ્વામીની વાત : ૩/૪૨)
“સંત છે ત્યાં નિયમ છે, ધર્મ છે, જ્ઞાન છે. ને સંત છે ત્યાં અનંત ગુણ છે અને ભગવાન પણ ત્યાં જ છે ને તેથી જીવ પવિત્ર થાય છે. તે 'વચનામૃત'માં કહ્યું છે જે, તપ, ત્યાગ, યોગ, વ્રત, દાન એ આદિક સાધને કરીને ભગવાન કહે, તેવો હું વશ થાતો નથી જેવો શુદ્ધ અંતઃકરણવાળા સાધુને સંગે કરીને રાજી થાઉં છું.” (સ્વામીની વાત : ૧/૧૮૭)

વિવિધ આયામોથી જોતાં, સંત દ્વારા જ સર્વાર્થસિદ્ધિ થાય છે.

અથવા

૨. ભગવાનની પ્રાપ્તિના મહિમાનો આનંદ : સારાંશ (૨૩/૦/૨૧૧)

આધ્યાત્મિક સાધનાના માર્ગે સાધકને ઘણા પડકારોનો સામનો કરવો પડે છે. પંચઇંદ્રિયો અને સ્વભાવો સામે સંઘર્ષરત રહેવું પડે છે. તે સમયે ઢળી પડ્યા વિના અડગ રહેવા માટે પ્રોત્સાહન અને આધારની જરૂર પડે છે.
સાધક માટે જરૂરી આ પ્રોત્સાહન સ્વામીની પ્રેરક વાતોમાંથી પ્રાપ્ત થાય છે. લૌકિક વાસનાઓ અને ઈન્દ્રિયો પર વિજય મેળવવા માટે સ્વામીએ ભગવાન અને ગુરુના દૃઢ આશરા પર વિશેષ ભાર મૂક્યો છે.
શ્રીજીમહારાજે પોતાની વાતોમાં મુમુક્ષુને એ બાંયધરી આપી છે કે તેઓ અને તેમના સાધુ મુમુક્ષુઓના પક્ષમાં છે, તેથી તેઓ લૌકિક વાસના પર જરૂર વિજય મેળવી શકશે. તેઓએ વધુમાં જણાવ્યું છે કે પ્રગટ ભગવાનના આશરાથી વૃંદાવનની ગોપીઓ, જટાયુ અને રામના પક્ષમાં રહીને લડેલા વાનરોની જેમ તેઓની મુક્તિ જરૂર થશે.
પ્રગટ ભગવાનની અને તેના સંતની પ્રાપ્તિના વિચારથી ગમે એવાં વિઘ્નો અને સંકટોમાં પણ સાધક ઝાંખો પડતો નથી.
આંતરિક આનંદ અનુભવવા માટે ભગવાન અને સંતના મહિમાની વાતો કરવા સાંભળવા પર સ્વામીએ ઝોક આપ્યો છે. તેઓએ વધુમાં એ પણ જણાવ્યું છે કે સાધના કરીને જે ભગવાન અને જે સંતને મેળવવાના હતા તે ભગવાન અને તે સંત મનુષ્યરૂપે પ્રગટ મળ્યા છે તેનો આનંદ સાધકે રાખવો જોઈએ.
સ્વામીએ સત્સંગને શેરડીના સાંઠાના વચલા ભાગ સાથે સરખાવ્યો છે. તેઓએ સત્સંગની સરખામણી મનોવાંછિત ફળ આપનાર ચિંતામણિ સાથે પણ કરેલ છે.

અથવા

૩. વચનામૃતની સંરચના (૨/૧/૧૬-૧૭)

ભગવાન સ્વામિનારાયણ આષાઢી સંવત ૧૮૫૬ થી આષાઢી સંવત ૧૮૮૬ (સન ૧૮૦૦ થી ૧૮૩૦) દરમ્યાન ત્રીસ વર્ષ સુધી ગુજરાતમાં રહ્યા. તેઓનો આધ્યાત્મિક ઉપદેશ ગુજરાતી ભાષામાં છે અને તે વચનામૃત ગ્રંથમાં તેઓના ઉત્તમ પરમહંસો દ્વારા સંગૃહીત થયો છે. આ ઉપદેશ ગુજરાતનાં વિવિધ ગામડાંઓમાં તેઓના ચુસ્ત અનુયાયી સમા સંતો-ભક્તોને ઉદેશીને અપાયો છે.

વચનામૃતમાં ભગવાન સ્વામિનારાયણના તમામ ઉપદેશોનો સંગ્રહ નથી; માત્ર ૨૭૩ ઉપદેશો (પ્રત્યેક ઉપદેશ વચનામૃત તરીકે ઓળખાય છે) કે જે તેઓએ જીવનના છેલ્લા દશકામાં (આ.સં. ૧૮૭૬ થી આ.સં. ૧૮૮૬, સન ૧૮૧૯ થી ૧૮૨૯) ઉચ્ચારેલા તેનો આ ગ્રંથમાં સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે.

વિભાગ અનુસાર વચનામૃતોની સંખ્યા નીચે મુજબ છે :

ગઢડા પ્રથમ પ્રકરણ : ૭૮
સારંગપુર પ્રકરણ : ૧૮
કારિયાણી પ્રકરણ : ૧૨
લોયા પ્રકરણ : ૧૮
પંચાળા પ્રકરણ : ૭
ગઢડા મધ્ય પ્રકરણ : ૬૭
વરતાલ પ્રકરણ : ૨૦
અમદાવાદ પ્રકરણ : ૩
ગઢડા અંત્ય પ્રકરણ : ૩૯
અમદાવાદ પ્રકરણ (અધિક) : ૧૧

વચનામૃતો વિવિધ સ્થળે ઉપદેશાયાં છે, પરંતુ મોટાભાગનાં વચનામૃતોનો ઉપદેશ ગઢડામાં અપાયો છે.

પ્રત્યેક વચનામૃતને શીર્ષક આપવામાં આવ્યું છે, જે તે તે વચનામૃતના મુખ્ય વિષયવસ્તુનો નિર્દેશ કરે છે.

પ્રત્યેક વચનામૃતના પરિચયાત્મક ફકરામાં જ્યાં વચનામૃત ઉદ્બોધાયું હોય તે ગામનું નામ, વર્ષ, માસ, તારીખ અને સમયનો ઉલ્લેખ ઐતિહાસિક પુરાવા તરીકે કરવામાં આવ્યો છે.

વચનામૃત વાંચનાર-સાંભળનારનું મન ભગવાન સ્વામિનારાયણની મૂર્તિમાં નિમગ્ન થાય અને શાંત થાય તે માટે ભગવાને ધારણ કરેલાં વસ્ત્ર-અલંકારોનું પણ વર્ણન પ્રત્યેક વચનામૃતમાં આવે છે.

પ્રત્યેક વચનામૃતનો આરંભ પરિચયાત્મક ફકરા બાદ થાય છે. એવાં કેટલાંક વચનામૃતો છે કે જેમાં ભગવાન સ્વામિનારાયણે જ સ્વયં કોઈ વિષયક ઉપદેશનો પ્રારંભ કર્યો હોય તો કેટલાંક વચનામૃતોમાં તેઓએ સ્વયં જ પ્રશ્ન પૂછીને વચનામૃતનો આરંભ કર્યો હોય અને પોતે જ તેનો ઉત્તર પણ આપ્યો હોય.

કેટલીક વખત સંતો-ભક્તોએ પૂછેલા પ્રશ્નોના ઉત્તર આપતાં તેઓએ ઉપદેશ ઉદ્બોધ્યો છે તો કેટલીકવાર સંતો-ભક્તોએ પરસ્પર કરેલા પ્રશ્નોત્તર કે તેઓએ શ્રીજીમહારાજ સાથે કરેલા વાર્તાલાપ દ્વારા વચનામૃતો ઉદ્બોધાયાં છે.

આમ, વચનામૃતનું ગહન જ્ઞાન તેની આગવી શૈલીમાં સરળ અને સાહજિક રીતે પીરસાયું છે.

અથવા

૪. બાલ્યાવસ્થાથી જ ત્યાગ-વૈરાગ્ય તરફ સ્વાભાવિક રુચિ (૧૪/૩/ક/૧૧૭-૧૧૮)

એક વાર પૂર્વાશ્રમમાં નાના ભાઈ સુંદરજીનું પારણું ઝુલાવતાં તેઓ તેની સાથે વાર્તાલાપ કરી રહેલા. માતા સાકરબાએ તે વિષયક પૂછ્યું ત્યારે તેઓએ જણાવ્યું કે “મા ! મા ! હું તો સાધુ થઈશ અને આ સુંદરજીને પણ સાધુ કરીશ.”
તેઓએ ગૃહત્યાગ પણ અતિ સહજતાથી કરેલો. એક વાર તેઓ (મૂળજી ભક્ત) પોતાના શેરડીના ખેતરમાં પાણી વાળી રહેલા. એકાએક તેઓને અંતરીક્ષમાં શ્રીજીમહારાજે દર્શન આપ્યાં અને કહ્યું : “તમે શાના માટે આવ્યા છો અને શું કરી રહ્યા છો ? જગતમાંથી બ્રહ્મતેજ સુકાઈ ગયું છે, માટે ચાલી નીકળો.” એક ક્ષણનાય વિલંબ વિના મૂળજી કામ પડતું મૂકીને ચાલી નીક્યા. તેઓ ઘેર પણ ગયા વિના શ્રીજીમહારાજને મળવા સીધા ગઢડા તરફ જ પ્રયાણ કરી ગયા.
તેઓનો ત્યાગ ઉપરછલ્લો નહોતો, પણ દૃઢ વૈરાગ્યમાંથી પ્રગટ થયેલો. તેઓના પરિવારજનોની અસંમતિ હોવાથી સાધુ બનવા આવી ગયેલા તેઓને શ્રીજીમહારાજે ઘેર પરત મોકલ્યા. બધાને સમજાવીને તેઓ બીજી વાર સાધુ થવા આવી પહોંચ્યા અને મહારાજને દીક્ષા માટે વિનંતી કરી.

તે સમયે મહારાજે કહ્યું : “જાઓ અને ઘર બાળીને આવો. તે પછી તમને સાધુ કરીશું.”

શ્રીજીમહારાજનો આદેશ ઝીલી મૂળજી ભક્ત તત્કાળ ચાલી નીક્યા. મુક્તાનંદ સ્વામીની વિનંતીથી મહારાજે તેઓને પાછા બોલાવ્યા. ત્યારે મુક્તાનંદ સ્વામીએ મૂળજીને કહ્યું : “મહારાજનો આશય તમે ઘર બાળી આવો એવો નહોતો. તેઓનો ઉદેશ્ય એ છે કે અંતરમાંથી પરિવાર પ્રત્યેના સ્નેહનાં બંધનો કાપી નાંખો.”

આ સાંભળી સહેજ હસીને મૂળજીએ કહ્યું : “મહારાજ સિવાય મારા હૈયામાં બીજું શું છે કે બાળવાની જરૂર પડે ?”

તેઓના ત્યાગમાં જગત પ્રત્યેની આસક્તિની લેશ ગંધ પણ નહોતી અને એ રીતે તે ત્યાગ અપ્રતિમ વૈરાગ્યમાંથી પ્રગટ થયેલો જણાય છે.

પ્ર.૩ પ્રમાણ પરથી વિષયનું શીર્ષક આપો. (કુલ ગુણ ૬)

૧. “જે આ વાતો સાંભળીને પચાવી શકે તે પાત્ર અને જે ન પચાવી શકે તે કુપાત્ર.” (૧૫/૬/૧૪૫)
જ. ઉપાસના સંબંધી પૂર્વગ્રહરહિત વાતો

૨. “માટે બોલતા-ચાલતા જે ભગવાન તે જ પ્રત્યક્ષ કહેવાય.” (૭/૩/૧૬૧)
જ. વચનામૃતના ગૂઢાર્થની સ્પષ્ટ સમજૂતી

૩. “અમે પ્રત્યક્ષ નજરે જોઈને તમને આ વાત કહી છે.” (૩/૩/૩૪)
જ. બ્રહ્મવિદ્યાના યથાર્થ જ્ઞાતા અને અનુભવી

૪. “સાધન કરી કરીને મરી જાય તોપણ વાસના ટળે નહિ. એ તો મોટા અનુગ્રહ કરે ત્યારે જ ટળે છે.” (૨૦/૨/૧૮૫)
જ. સંત દ્વારા સ્વભાવો, વિષયો અને ખામીઓની નાબૂદી

૫. “તેઓની વાતોથી અંતર ભેદાય છે અને જીવનું પરિવર્તન થાય છે.” (૧૨/૧/૧૦૪)
જ. સ્વામીનો દિવ્ય ઉપદેશ

૬. “કોઈ ઊગર્યાનો આરો ન હોય એવું કષ્ટ આવી પડશે તોય પણ રક્ષા કરશું.” (૫/૩/૫૧)
જ. મુમુક્ષુઓની મુક્તિ માટે શુદ્ધ વર્તનનો આગ્રહ

હા, નીચે તમે મોકલેલ લખાણને કોઈ ફેરફાર કર્યા વગર, ફક્ત સરસ હેડિંગ, નંબરિંગ અને વાંચવામાં સરળ ફોર્મેટમાં ગોઠવી આપું છું.

પ્ર.૪ નીચે આપેલા પ્રશ્નોના એક (સંપૂર્ણ) વાક્યમાં જવાબ લખો. (કુલ ગુણ ૬)

નોંધ : અડધા સાચા જવાબના ગુણ આપવા નહીં.

૧. આ દેહે કરીને શું કરી લેવું શા માટે ? (૧૯/૧/૧૭૫)

જ. આ દેહે ભગવાનને ભજી લેવા ને દેહ તો હમણાં પડશે.

૨. જીવનનું અંતિમ ધ્યેય સિધ્ધ કરવા ભારતીય ઋષિઓએ શાને અનિવાર્ય ગણાવી છે ? (૧/૧/૪)

જ. જીવનનું અંતિમ ધ્યેય સિધ્ધ કરવા ભારતીય ઋષિઓએ બ્રહ્મવિદ્યાને જ અનિવાર્ય ગણાવી છે.

૩. તીર્થવાસી રઘુવીરજી મહારાજે વાતો માટે શું કહ્યું છે ? (૧૩/૦/૧૧૧-૧૧૨)

જ. અનંત જન્મોની કસર ટાળીને અક્ષરધામની પ્રાપ્તિ કરાવે તેવી આ વાતો છે.

૪. સ્વામીએ તરણેતરના મહંતને શું કહેલું ? (૧૪/૪/૧૨૨)

જ. “અમારે ત્યાં તો સેવા કરે તે મહંત.”

૫. કોણ કોણ અનાદિ છે ? (૨/૩/૨૪)

જ. જીવ, માયા, ઈશ્વર બ્રહ્મ અને પરબ્રહ્મ એ સર્વે અનાદિ છે.

૬. વચનામૃતમાં તત્ત્વજ્ઞાન અને વિધિ-નિષેધના વર્ણનની સાથે શાની સ્પષ્ટ સમજૂતી આપવામાં આવી છે ? (૯/૪/૮૮)

જ. વચનામૃતમાં તત્ત્વજ્ઞાન અને વિધિ-નિષેધના વર્ણન સાથે સાધનામાર્ગનાં વિધ્નોની સ્પષ્ટ સમજૂતી આપવામાં આવી છે.

પ્ર.૫ નીચે આપેલા વિષયોમાંથી કોઈ પણ એક વિષય ઉપર વિસ્તૃત નોંધ લખો. (પચીસ થી ત્રીસ લીટીમાં) (કુલ ગુણ ૧૦)

૧. મહારાજને અખંડ ધારવાનું સામર્થ્ય (૧૪/૯/૧૨૮-૧૩૦)

ગુણાતીતાનંદ સ્વામીને માત્ર શ્રીજીમહારાજનો સાક્ષાત્કાર જ નહોતો, પરંતુ તેઓને સ્વામીએ અખંડ ધારણ કરી રાખેલા. શ્રીજીમહારાજને પૃથ્વી પર કાયમ અને સંપૂર્ણપણે પ્રગટ રહેવા માટેનું તેઓ માધ્યમ હતા. તેઓએ પણ પોતામાં મહારાજ પ્રગટ છે - તેવી વાતો પ્રસંગોપાત્ત કરેલી છે.

એક વાર બાલમુકુંદ સ્વામી અને કોઠારી ત્રિકમદાસને પોતાના સ્વરૂપની વાતો કરતાં ગુણાતીતાનંદ સ્વામીએ કહેલું :

“તમને આજે પ્રત્યેક્ષ ભગવાન મળ્યા છે, એટલે તમારે કાંઈ કરવું રહ્યું નથી. જેમ દેહમાં જીવ રહ્યો છે તેમ અમારામાં મહારાજ રહ્યા છે. એ તમને દર્શન દે છે, તમારા માથે હાથ મૂકે છે, તમને મળે છે; આ રીતે તમને સુખ આપે છે. માટે ત્રિકમદાસ ! આ આકાર સાધુનો છે એટલો જ ફેર છે, પણ ખરેખર એ મહારાજનું સ્વરૂપ છે. પણ આ પ્રગટ સ્વરૂપ ઓળખવું તમારા માટે અઘરું છે.”

એક વાર જાગા ભક્તે ઉદાસ થઈને સ્વામીને કહ્યું :

“સ્વામી ! મહારાજ ધામમાં ગયા પછી હું જન્મ્યો. એટલે કમનસીબે મને એમનાં દર્શન થયાં નહીં ને મળાયું નહીં.”

આ સાંભળી સ્વામી બોલ્યા :

“તમને અમારામાં મહારાજ દેખવા અઘરા છે, પણ અમારા અને મહારાજ વચ્ચે લેશ પણ ફેર નથી. આટલું અવશ્ય જાણજો.”

સ્વામીમાં મહારાજ અખંડ રહ્યા છે એ વાત સ્વામીના જ મુખે ઉદ્ઘાટિત થતી જોઈ જાગા ભગત રોમાંચિત થઈ ગયા.

જૂનાગઢથી અંતિમ વિદાય લઈ વંથળી જતાં ગુણાતીતાનંદ સ્વામી બોલેલા :

“જ્યારે જ્યારે આ માર્ગે ચાલીએ છીએ ત્યારે મહારાજ સાંભરી આવે છે, કેમ જે, મહારાજ અને મોટા મોટા પરમહંસો આ માર્ગે ઘણું ચાલ્યા છે.”

આ સાંભળી કાશીરામે કહ્યું :

“સ્વામી ! એ તો જેણે મહારાજને જોયા હોય તેને સાંભરે, પણ જેણે મહારાજને જોયા ન હોય તેને શું સાંભરે ?”

આ સાંભળી સ્વામી બોલ્યા :

“આપણે ક્યાં મહારાજ પરોક્ષ છે ? આ સાધુ દ્વારા મહારાજ પ્રગટ જ છે. સાધુ દ્વારા આજે મહારાજ દર્શન આપે છે, વાતો કરે છે ને તમારી સામે જુએ છે. એવી રીતે બહુ સુખ આપે છે, પણ જ્યાં સુધી અજ્ઞાન છે ત્યાં સુધી સમજાય નહીં.”

તદુપરાંત સ્વામીએ તેઓની વાતોમાં કહ્યું છે :

“અને આ સાધુમાં ભગવાન રહ્યા છે.” (સ્વામીની વાત : ૫/૧૬૫)
“અક્ષરધામમાં મહારાજ આમ ને આમ ઉત્તરાદે મુખારવિંદે બેઠા છે,” એમ વાત કરીને પગના અંગૂઠાથી તે શિખા પર્યંત હાથની આંગળીએ કરીને બતાવ્યું. (સ્વામીની વાત : ૪/૮૮)
“આ દેખાય છે એવી ને એવી મૂર્તિ અક્ષરધામમાં છે, લગારે ફેર નથી. એમાં તેજ વધારે દેખાડે છે એટલો જ ફેર છે.” (સ્વામીની વાત : ૫/૨૫૫)
“આંહીં તો સંત ભેગા પ્રગટ સહજાનંદ સ્વામી પોતે વિરાજે છે.” (સ્વામીની વાત : ૬/૨૨૧)

ઉપરોક્ત પ્રસંગો અને વાતો પરથી ખ્યાલ આવે છે કે ગુણાતીતાનંદ સ્વામીમાં શ્રીજીમહારાજ અખંડ રહેલા.

આમ, આ વાતોના કરનારા ગુણાતીતાનંદ સ્વામી કોઈ સામાન્ય સાધક કે આધ્યાત્મિક સાધનાથી સિદ્ધદશા મેળવનારા સાધક નહોતા, પરંતુ તેઓ પરબ્રહ્મ પુરુષોત્તમ નારાયણને પ્રગટ રહેવાનું સૌથી સુયોગ્ય માધ્યમ હતા.

અગાઉ જણાવ્યું તેમ ગુણાતીતાનંદ સ્વામી અનાદિ અક્ષરબ્રહ્મનું સ્વરૂપ હતા. તેથી તેઓએ ભગવાનના સાક્ષાત્કાર માટે કોઈ વિશેષ સાધના કરી નહોતી. પરબ્રહ્મની જેમ તેઓ પણ અનાદિકાળથી માયામુક્ત છે. તેથી તે બંનેને નિકટનો નાતો છે. પરબ્રહ્મ તેઓથી એક ક્ષણમાત્ર પણ અળગા નથી.

તેથી વચનામૃત ગઢડા પ્રથમ પ્રકરણ ૨૭ મુજબ શ્રીજીમહારાજ જ તેઓની આંખો દ્વારા જોતા, તેઓના કાન દ્વારા સાંભળતા અને તેઓને મુખ દ્વારા બોલતા.

એક વાર જૂનાગઢમાં સ્વામી પૂર્ણ ભાવમાં આવી વાતો કરતા હતા. તે જોઈ રઘુવીરજી મહારાજે કહ્યું :

“સ્વામી ! આજે તમે સમજણની અદ્ભુત વાતો કરી. આ વાતો અનંત જન્મોની કસર કાઢીને અક્ષરધામ પમાડે એવી છે.”

સ્વામી તરત જ બોલ્યા :

“મહારાજ ! હું એકે વાત બોલતો નથી. મહારાજ પંડે રહીને બોલે છે.”

ત્યારે રઘુવીરજી મહારાજે કહ્યું :

“હા, સ્વામી! એ તો સ્પષ્ટ દેખાય જ છે કે મહારાજ આપમાં રહ્યા છે અને કાયમ તમારા દ્વારા વાતો કરે છે.”

આ સૌના સારરૂપે એટલું જ કહી શકાય કે ગુણાતીતાનંદ સ્વામી શ્રીજીમહારાજનું પ્રગટ સ્વરૂપ હતા.

પ્ર.૯ નીચે આપેલાં પાત્રોમાંથી કોઈ પણ એક પાત્રના પ્રસંગો વર્ણવી વ્યક્તિત્વનું આલેખન કરો. (કુલ ગુણ ૮)

નોંધ : પાત્રના પ્રસંગો વધારે હોય તેથી બધા જ પ્રસંગનું વર્ણન હોવું જરૂરી નથી. પ્રસંગોના ૬ ગુણ અને વ્યક્તિત્વના આલેખનના ૨ ગુણ.

૧. ગોવર્ધનભાઈ કોઠારી

(‘વરતાલમાં વચનામૃતની કથા” થી “મારો જન્મ મંદિર કરવા સારુ જ છે' સુધીના જ પ્રસંગો)

શાસ્ત્રીજી મહારાજ માટે સત્ય વાત માટે કોઠારી કહેતા. વરતાલના બે હજાર સાધુઓમાં શાસ્ત્રી યજ્ઞપુરુષદાસજી જેવો સર્વ પ્રકારે ધન-સ્ત્રીનો ત્યાગી મેં હજુ સુધી કોઈ દીઠો નથી. તેની વાતો મને સાકરના કટકા જેવી લાગે છે. ૨૬૮
કોઠારી ગોવર્ધનભાઈની સૂચનાથી સ્વામીશ્રી આચાર્ય લક્ષ્મીપ્રસાદને જ્ઞાનોપદેશ આપતા હતા. ૨૭૦
‘આ વખતે શાસ્ત્રીને મૂકીને જશો નહિ.' – સ્વામીશ્રીને વરતાલમાં રહેવું મુશ્કેલ થયું. ત્યારે કોઠારી હરિભક્તોને ચેતવતાં કહે છે. ૨૭૭
રામચંદ્રજીને વનમાં જતાં જોઈ જે સ્થિતિ રાજા દશરથની થઈ હતી, તેવી જ સ્થિતિ કોઠારી ગોવર્ધનભાઈની થઈ. અવાક્ બની દેહનું ભાન ગુમાવી દીધું. ૨૮૨
શાસ્ત્રી યજ્ઞપુરુષદાસ માટે તમે શું કરશો ? - કોઠારીએ હીરાભાઈને કરેલો પ્રશ્ન. તેમના જવાબથી કોઠારીને અતિશય શાંતિ. ૩૧૦-૩૧૧
‘મૂર્તિઓ પધરાવી છે તે કબૂલ રાખે તો સમાધાન કર્યું કહેવાય.'- સમાધાનમાં મૂર્તિઓ વિશે પૂછે તો શું કહેવું ? શાસ્ત્રીજી મહારાજના પ્રશ્નનો જવાબ. ૪૭૪-૪૭૫

વ્યક્તિત્વનું આલેખન :

વ્યક્તિને ઓળખી તેની આવડતનો ઉપયોગ સંસ્થાના વિકાસમાં કરવાની કુનેહ.
ખોટા વિચારો અને ઠરાવોને મદદ ન કરવી તેને કારણે બીજા ખોટા વિવાદો ઊભા ન થાય તે રીતે કાર્ય કરવું.
સાચી વ્યક્તિની રક્ષા થાય તે માટે તેનું હિત થાય તે રીતે કાર્ય કરવાની સલાહ આપવી.
સિદ્ધાંતની બાબતમાં કોઈપણ રીતે બાંધછોડ ન કરવાનું વલણ.

૨. આશાભાઈ

(‘શુદ્ધ વેદાંત એટલે શું?” થી “જ્યાં ગાગરથી સાગર ભરાય છે' સુધીના જ પ્રસંગો)

સાધી ગામના - દર પૂનમે ડાકોર દર્શને જતાં - સ્વપ્નમાં રણછોડરાયના દર્શન - ‘કલ્યાણ જોઈતું હોય તો સ્વામિનારાયણ ભગવાનનો આશરો કરો.' - ધર્મનંદનદાસ પાસે વર્તમાન ધરાવ્યા. ૨૩૪
વરતાલ દર્શને – સ્વામીશ્રીના આસને- આશાભાઈને થયેલી પ્રતીતિ ‘જરૂર અહીં કલ્યાણ છે જ.’– 'આ શાસ્ત્રી પાસે કામણ છે. માટે ત્યાં ન જવું.' સાધીના કોઠારી - સ્વામીશ્રી સાધીમાં - આપની વાતો જ વચનામૃત છે.” સાધીના કોઠારી - આશાભાઈને આશ્ચર્ય – આશાભાઈના ખેતરમાં પોંક-ઉત્સવ. ૨૩૫-૨૩૬
પોતાનું ધાર્યું કરવાવાળા ‘અમે અમારું દુઃખ ટાળવાં જતાં હોઈએ’ - ‘તમારું દુઃખ અમારી ગાદી તળે.' ૨૫૭-૨૫૮
“આશાભાઈએ સ્વામીશ્રીને પોતાનું ડમણિયું જોડી આપ્યું.” – વરતાલના પાળાઓથી સ્વામીશ્રીની રક્ષા થઈ. ૩૧૫-૩૧૬
આશાભાઈ તથા મોતીભાઈનું દુઃખ મટાડો. ‘પુરુષોત્તમપુરાની દશા વળતી નથી. દેવું ઊતરતું જ નથી.' ૫૪૨
મહાકાળનું તાંડવ : વિષમ દેશકાળમાં આશાભાઈનો આખો બંગલો ભૂમિભૂત થયો. – રઢુથી મણ ખીચડી મંગાવી બધા જમ્યા. – તમારાં તમામ પાપ બળી ગયા. - સ્વામીશ્રી - સ્વામીશ્રીએ પણ કરેલી કસોટી - સારંગપુર મંદિરની મૂર્તિઓ લેવા જવામાં આવેલું વિઘ્ન - મુક્તરાજ આશાભાઈમાં રંતિદેવ પ્રગટ થયા. ૫૮૦-૫૮૩
દેસાઈને પરણાવવાની ના - દેસાઈનો કાળ તેની સાથે છે – આશાભાઈને ભગતજીનાં દિવ્ય દર્શન - નાભિનું ચક્ર ત્રણ આંટા ફર્યું - આ લોકમાં કોઈ રહ્યું નથી અને રહેશે પણ નહિ. - અહીં રહો તો સારું – અમારે બીજાં બ્રહ્માંડમાં જવાનું છે. – સંકલ્પનો મંદવાડ મટી ગયો. ૬૪૮-૬૫૧

વ્યક્તિત્વનું આલેખન :

પોતાનું ધાર્યું કરવાવાળા હોવા છતાં સ્વામીશ્રી આગળ પોતાનું મનધાર્યું છોડી દેતા.
પોતાનું સર્વસ્વ સ્વામીશ્રીને અર્પણ કરી રાખ્યું હતું.
આકરી કસોટીની વેળાએ પણ સમજણ દૃઢ રાખી સેવા કરી.
સાંખ્ય દૃઢ કરેલું હતું.

વિભાગ - ૩ : “સ્વામીની વાતો”

અભ્યાસક્રમની વાતોના ક્રમાંક :

૩/૧, ૩, ૫, ૭, ૮, ૯, ૧૦, ૧૨, ૧૩, ૧૫, ૧૬, ૧૭, ૧૯, ૨૦, ૨૧, ૨૨, ૨૫, ૨૬, ૨૭, ૨૮, ૨૯, ૩૦, ૩૧, ૩૨, ૩૩

પ્ર.૧૦ નીચે આપેલા પ્રશ્નોમાંથી કોઈ પણ બેના મુદાસર જવાબ લખો. (પાંચેક લીટીમાં) (કુલ ગુણ ૬)

૧. સમુદ્રમાં ચાલ્યા જતાં વહાણના દૃષ્ટાંતનો સિદ્ધાંત સમજાવો. (૨૯/૧૧૨)

જ. જેવા મહારાજ છે ને જેવા મહારાજના સંત છે ને જેવાં તેમનાં સ્વરૂપ, સ્વભાવ, ગુણ, ઐશ્વર્ય ને સામર્થ્ય છે તેને જાણતા નથી, જેમ માછલું ને મચ્છ પોતે પોતા જેવા જાણે છે; તેમ જે મનુષ્ય છે તે પોતા જેવા જાણે છે, પણ જેવા છે તેવા જાણતા નથી.

૨. ભગવાન નિરંતર રાજી કેમ રહે ? (૩૨/૧૧૪)

જ. ભગવાનને નિરંતર રાજી રાખવા હોય તેને ભગવાનની આજ્ઞા લોપવી નહિ અને આપણને ભગવાનનું સ્વરૂપ મળ્યું છે તે વિના બીજે સુખ ઇચ્છવું નહિ ને ખરેખરા ભગવાનના સાધુ હોય તેનો સંગ રાખવો, તો તેની ઉપર ભગવાન ને મોટા સાધુ નિરંતર રાજી રહે, એમાં કાંઈ સંશય નથી.

૩. જેવા મહારાજ છે ને જેવા સાધુ છે. તેને જાણ્યા હોય તેની સમજણ કેવી હોય ? (૧૫/૧૦૪)

જ. જેવા મહારાજ છે ને જેવા સાધુ છે તેને જાણ્યા હોય તેની કેવી સમજણ હોય? ત્યારે બોલ્યા જે,

“યો વૈત્તિ યુગપત્સર્વ પ્રત્યક્ષેણ સદા સ્વતઃ”

અર્થ : જે એક સાથે સર્વ જીવ-પ્રાણીમાત્રના આશયને પ્રત્યક્ષપણે, ક્યાંય પણ આધાર-સાધન વિના સદાકાળ જુએ-જાણે છે.

એ શ્રુતિ બોલીને કહ્યું જે,

“એવી સમજણ હોય ત્યારે ભગવાન ને મોટા સાધુને જાણ્યા કહેવાય.”

પ્ર.૧૧ નીચે આપેલા વિષયોમાંથી કોઈ પણ બે ઉપર અભ્યાસક્રમની “સ્વામીની વાતો”નું પ્રમાણ આપી સમજાવો. (આઠથી દસ લીટીમાં) (કુલ ગુણ ૪)

નોંધ : (૧) સમજૂતી મૌલિક રીતે લખવાની હોવાથી અહીં આપેલા જવાબ સિવાયની સમજૂતી પરીક્ષાર્થીએ લખેલી હોય તો તે પ્રસંગને અનુરૂપ છે કે નહીં તે પરીક્ષકે જાતે નક્કી કરીને તેના ગુણ આપવાના છે. પ્રમાણનો ૧ ગુણ, સમજૂતીનો ૧ ગુણ.

(૨) ઉકેલપત્રમાં આપેલ સ્વામીની વાત સિવાય અભ્યાસક્રમમાં આવતી સ્વામીની વાતમાંથી બીજી કોઈ પણ વાત પરીક્ષાર્થીએ લખેલ હોય અને તે વિષયને અનુરૂપ આવતી હોય તો તેના ગુણ કાર્યાલયનું ધ્યાન દોરીને મૂકવા. જ્યાં બે પ્રમાણ આવતા હોય ત્યાં કોઈ પણ એક પ્રમાણ અને તેને અનુરૂપ સમજૂતી લખી હોય તો તેના પૂરા ગુણ આપવા.

૧. જેમ જનનીને હૈયે હેત છે, સદા સુતને સાથ, અરોગી કરવા અર્ભકને પાયે કડવેરા કવાથ (૨૨/૧૦૯)

પ્રમાણ : સ્વામી બોલ્યા જે, 'એ તો ઠીક પણ સોનું લેવાનો સંકલ્પ થયો પણ કોઈ દી સો કરોડ મણ ટૂંસાં લઈને કમાણી કરીએ, એવો સંકલ્પ થાય છે ?'

સમજૂતિ : સ્વામી વ્યવહારદક્ષ હતા, આર્થિક સેવાનું મહત્ત્વ સમજતા હતા, છતાં શિવલાલ શેઠનું અલૌકિક હિત કરવું છે. તેથી આ પ્રસંગે ટોકે છે.

૨. દ્રોપદી સ્વયંવરમાં અર્જુનની વૃત્તિમાં એકલી માછલીની આંખ જ હતી. (૭/૯૮)

પ્રમાણ : જેમ તીરમાં લીંબુ ખોસ્યું હોય ને તે તીરને જેમની કરીએ ને તીરમાં જેમ લીંબુ દેખાય, તેમ વૃત્તિમાં ભગવાન રહ્યા છે એટલે તે વૃત્તિ જેમની કરીએ તેમની કોરે ભગવાન દેખાય છે.

સમજૂતિ : આનંદ સ્વામી, મુક્તાનંદ સ્વામી અને સ્વરૂપાનંદ સ્વામી ત્રણેના અંગ જુદા જુદા હતા. આનંદ સ્વામી મુક્તાનંદ સ્વામીનો સમાગમ કરે, મુક્તાનંદ સ્વામી સ્વરૂપાનંદ સ્વામીનો સમાગમ કરે તો એકબીજાની કસર ટળે અને આ રીતે કરવાથી અખંડ ભગવાનમાં વૃત્તિ રહે છે.

૩. કાગડાને ઉડાડવા કોહિનૂરનો પથ્થર તરીકે ઉપયોગ ન થાય. (૩૦/૧૧૨-૧૧૩)

પ્રમાણ : એક કઠિયારો હતો તે લાકડાંના ભારા લાવીને વેચતો, પછી એક દિવસ હેમગોપાળની ઝાડીમાંથી બાવના ચંદનનું લાકડું આવી ગયું. તેને ખબર વિના ચૂલામાં સળગાવ્યું ને તેની સુગંધ કોઈક શાહુકારને આવી. પછી તે શાહુકારે પૂછ્યું જે, આ ગામમાં બાવના ચંદન બાળે એવો ધનાઢ્ય કોણ છે ? પછી સર્વેએ કહ્યું જે, આ ગામમાં તો કઠિયારો રહે છે. પછી શાહુકારે ત્યાં જઈને બાળતાં થોડુંક રહ્યું હતું તે લાવીને વિષ્ણુ ભગવાનને ચડાવ્યું. એણે જ્યારે દેહ મૂક્યો ત્યારે વિષ્ણુના લોકમાં ગયો. એ તો દૃષ્ટાંત છે ને એનું સિદ્ધાંત તો એ છે જે, હેમગોપાળને ઠેકાણે તો આ ભરતખંડ છે ને બાવના ચંદનને ઠેકાણે તો મનુષ્યદેહ છે. તે ખબર વિનાનું સ્ત્રી, દ્રવ્ય, દીકરા, દીકરી, લોક, ભોગ ને દેહ તેને વિષે બાળી દે છે, તેમ આપણે બાળવું નહિ.

સમજૂતિ : સમજણ વિનાનો કઠિયારો ચંદનનું કિંમતી લાકડું ચૂલામાં બાળી નાખતો refueling હતો. એ જ અધુરું બળેલું લાકડું શાહુકારે લઈને વિષ્ણુ ભગવાનને ચડાવ્યું તો તે વિષ્ણુ લોકમાં ગયો. આ દૃષ્ટાંતનો સિદ્ધાંત એ જ કે આપણે પણ અણસમજણે કરીને આ દેહરૂપી ચંદનને સ્ત્રી, દ્રવ્ય, દીકરા, દીકરી, લોક, ભોગ ને દેહની પાછળ બાળી નાખીએ છીએ, પણ આ દેહે કરીને જે અવિનાશી ફળ લેવાનું છે. તેના માટે કાંઈ કરતાં નથી. કઠિયારો જેમ ચંદનના સાચા ઉપયોગને જાણતો નથી. તેમ આપણે પણ દેહના સાચા ઉપયોગને જાણતો નથી. જે જાણે છે તે અક્ષરધામના અવિનાશી સુખને માટે યત્ન કરે છે. (ધ્યેય) મોક્ષ, મુક્તિ, આત્યંતિક કલ્યાણ સાધવા માટે મનુષ્યદેહનો ઉપયોગ.

૪. ‘બ્રહ્મરૂપ થઈને જે પરમેશ્વરને ભજે તે જ શ્રેષ્ઠ છે.” વચનામૃત અમ. ૨ (૧૩/૧૦૨)

પ્રમાણ : (૧) આ વચનામૃત સાંભળતા એમ જણાણું જે, કોટિ કલ્પ સુધી એમ કર્યા વિના છૂટકો નથી. તે આપણે તો કર્યા વિના છૂટકો નથી, પણ આચાર્ય હોય, કે ભગવાનનો પુત્ર હોય, કે ઈશ્વર હોય, કે નાના-મોટા ભગવાન હોય, પણ એમ કર્યા વિના છૂટકો નથી, કેમ જે, એ પણ મહારાજનો મત છે. નિજાત્માનં બ્રહ્મરૂપં દેહત્રયવિલક્ષણમ્। વિભાવ્ય તેન કર્તવ્યા ભક્તિઃ કૃષ્ણસ્ય સર્વદા ||

સમજૂતી : બ્રહ્મરૂપ થયા વિના છૂટકો નથી. ગમે તેવા ભગવાન કે ભગવાનના પુત્ર હોય તેને પણ બ્રહ્મરૂપ થવું આવશ્યક છે.

પ્રમાણ : (૨) આપણે બ્રહ્મરૂપ થયા વિના પુરુષોત્તમને પધરાવશું ક્યાં ? માટે પુરુષોત્તમ પધરાવવા હોય તો બ્રહ્મરૂપ થાવું.

સમજૂતી : શિક્ષાપત્રી શ્લોક ૧૧૬ માં કહ્યું છે કે નિજાત્માનં બ્રહ્મરૂપ..., એમ બ્રહ્મરૂપ થઈને પુરુષોત્તમની ભક્તિ કરીને અક્ષરધામને પમાય. કોટિ કલ્પ સુધી એમ કર્યા વિના (બ્રહ્મસ્વરૂપ થયા વિના) છૂટકો નથી. આપણે જ નહિ પણ આચાર્ય હોય, કે ભગવાનનો પુત્ર હોય. ઈશ્વર હોય કે નાના-મોટા ભગવાન હોય પણ એમ કર્યા વિના છૂટકો નથી. કેમ જે એ મહારાજનો મત છે.

પ્ર.૧૨ નીચે આપેલા પ્રશ્નોના એક (સંપૂર્ણ) વાક્યમાં જવાબ લખો. (કુલ ગુણ ૪)

નોંધ : અડધા સાચા જવાબના ગુણ આપવા નહીં.

૧. આ વાતું કેવી છે ? (૨૧/૧૦૮)

જ. આ વાતું તો ભગવાનમાં જોડાવાની છે.

૨. શ્રીજીમહારાજે ગુણબુદ્ધિવાળા સત્સંગી કોને કહ્યા ? (૯/૯૯)

જ. શ્રીજીમહારાજે મુક્તાનંદ સ્વામી અને બ્રહ્માનંદ સ્વામીને ગુણબુદ્ધિવાળા સત્સંગી કહ્યા.

૩. આત્માનંદ સ્વામીએ શ્રીજીમહારાજને શું કહ્યું ? (૧/૯૫)

જ. આત્માનંદ સ્વામીએ શ્રીજીમહારાજને કહ્યું સત્સંગ બહુ થયો.

૪. શ્રીજીમહારાજની મૂર્તિ અને આ સાધુ વિના શું છે ? (૨૮/૧૧૧)

જ. શ્રીજીમહારાજની મૂર્તિ અને આ સાધુ વિના પ્રકૃતિપુરુષ સુધી રાખનાં પડીકાં છે.

પ્ર.૧૩ નીચે આપેલા કોઈ પણ બેના દૃષ્ટાંત અથવા પ્રસંગ વર્ણવી તેના સિદ્ધાંત લખો. (કુલ આઠેક લીટીમાં) (કુલ ગુણ ૬)

નોંધ : સિદ્ધાંત મૌલિક રીતે લખવાનો હોવાથી અહીં આપેલા જવાબ સિવાયનો સિદ્ધાંત પરીક્ષાર્થીએ લખેલો હોય તો તે દૃષ્ટાંતને અનુરૂપ છે કે નહીં તે પરીક્ષકે જાતે નક્કી કરીને તેના ગુણ આપવાના છે. દૃષ્ટાંતના ૨ ગુણ, સિદ્ધાંતનો ૧ ગુણ.

૧. શેરડીના ગાંદળાનું દૃષ્ટાંત. (૨૭/૧૧૧)

દૃષ્ટાંત : જેમ શેરડીનો સાંઠો હોય, તેનું થડિયું તે કઠણ હોય ને પીછું હોય તે મોળું હોય ને વચલી ગાંદળી હોય તે મીઠી હોય, તેમ તમારે પ્રભુ ભજવામાં આજે સાનુકૂળ છે, કેમ જે, મોટા સંતનો જોગ છે. ને મોરે તો મારતા ને ખાવા મળતું નહિ, ને આજ સર્વે અંગે સાનુકૂળ છે, તે પ્રભુ ભજી લેવા પણ આળસુ થાવું નહિ

સિદ્ધાંત : મહારાજના સમયમાં જે ભેખધારી બાવા-વૈરાગીઓનો ત્રાસ સંતો હરિભક્તોને હતો. તે સ્વામીના વખતમાં ન હતો. ભગવાન ભજવાનું સાનુકુળ હતું. વળી મોટા સંતનો જોગ પણ છે. જે આપણને મહારાજની પ્રાપ્તિ કરાવે તેવા છે. માટે આપણે આળસ રાખી તેમની આજ્ઞાનુસાર ન રહીએ તો આપણને મોટી ખોટ છે.

૨. ગાયના દૃષ્ટાંતે મહારાજનું સુખ (૨૦/૧૦૮)

દૃષ્ટાંત : જેમ ગાયનું વાછરું હોય તે ગાયનાં શરીરમાં ગમે ત્યાં થબડકા મારે, પણ દૂધનું સુખ આવે નહિ, તે તો જયારે આંચળને વળગે ત્યારે દૂધનું સુખ આવે છે. તે તો દૃષ્ટાંત છે ને એનું સિદ્ધાંત એ છે જે, આ બધોય સત્સંગ તો મહારાજનું શરીર છે, પણ જે મોટા એકાંતિક સાધુ છે, તે દ્વારે તો મહારાજ અખંડ રહ્યા છે, તેને વળગે છે ત્યારે તેને મહારાજનું સુખ આવે છે, જેમ ગાયના આંચળમાંથી દૂધ આવે છે તેમ.

સિદ્ધાંત : ગાયના બધા અંગમાંથી દૂધનું સુખ આવતું નથી. બધા અંગ જરૂરી છે. પણ સૌથી જરૂરી ને ફળ આપનારું અંગ આંચળ છે. તેમ સત્સંગમાં એકાંતિક સાધુ દ્વારે મહારાજની હયાતી જેવું જ સુખ આવતું હોવાથી કલ્યાણનો માર્ગ સરળ બને છે. એકાંતિક સંતમાં મહારાજ સર્વ પ્રકારે રહેલા છે માટે.

૩. તુંબડી ફૂટી જાય તો સાજી કરતાં આવડે ? (૩/૯૬)

દૃષ્ટાંત : પ્રકૃતિપુરુષ થકી પર અક્ષરધામ છે, ને તે ધામમાંથી લાખ મણ લોઢાનો ગોળો પડતો મૂકીએ, તે વાને લેરખે ઘસાતો ઘસાતો પૃથ્વી ઉપર આવે ત્યારે રજ ભેળો રજ થઈ જાય, એટલું છેટું છે; પણ જો આંહી અલ્પ જેવો જીવ હોય ને તેને તમે એમ ધારો જે, 'આ જીવ આઠ આવરણ પાર અક્ષરધામમાં જાય,' તો તત્કાળ જાય.

સિદ્ધાંત : જેનો સંબંધ થયો હોય તેના જેવા થાય. ભાદરામાં વશરામ સુથારના સંકલ્પે કીડીઓની સદ્ગતિ થઈ ગઈ. અહીં સ્વામી સંબંધનો મહિમા સમજાવે છે.

પ્રવીણ-૧

વિભાગ – ૧ : ઉપાસના સિદ્ધાંત

પ્ર.૧ નીચે આપેલા પ્રસંગોમાંથી કોઈ પણ એક વર્ણવી સિદ્ધાંત લખો. (કુલ ગુણ : ૪)

૧. રામાનંદ સ્વામીએ લાલજી સુથારને આપેલો ઠપકો

૨. આ ગુણાતીતાનંદ સ્વામી જમે છે તેમ સૌ જમતાં શીખો

૩. વરતાલમાં અપમાન

( ) સિદ્ધાંતઃ ___________________________

પ્ર.૨ નીચે આપેલામાંથી કોઈપણ બે વિષયના સંદર્ભમાં શાસ્ત્રનાં ત્રણ પ્રમાણો આપો. (સંદર્ભ શાસ્ત્રનું નામ અને ક્રમાંક લખવો ફરજિયાત છે.) (કુલ ગુણ : ૬)

૧. સદ્ગુરુ ગુણાતીતાનંદ સ્વામી મૂળ અક્ષર શાથી? શાસ્ત્રોનાં પ્રમાણો

૨. મોક્ષ માટે પ્રગટ ભગવાન કે પ્રગટ સંત (સ્વામીની વાતો અને વાસુદેવમાહાત્મ્યના આધારે)

૩. ધામમાં અને પૃથ્વી ઉપર - બન્ને ઠેકાણે સદા સાકાર

( ) ગુણ : ૩

પ્ર.૩ પ્રમાણ, સિદ્ધાંત કે કડી પરથી વિષયનું શીર્ષક આપો. (કુલ ગુણ : ૬)

૧. આ પ્રત્યક્ષ ભગવાન ને આ પ્રત્યક્ષ સંત તેની ઓળખાણ જો ન હોય તો તે ખીજડા જેવો છે. (ગુણ : ૧)

૨. મહારાજને પુરુષોત્તમ જાણ્યા વિના અક્ષરધામમાં જવાય નહીં. (ગુણ : ૧)

૩. એક તો નિરાકાર એકરસ ચૈતન્ય છે તેને ચિદાકાશ કહીએ. બ્રહ્મમહોલ કહીએ. (ગુણ : ૧)

૪. અંતકાળે તો ભગવાનનો દૃઢ આશરો હોય તે જ કામમાં આવે છે. (ગુણ : ૧)

૫. સ્વામિનારાયણ નામ સર્વોપરી છે, જેમાં તીર્થમાત્ર આવી જાય છે. (ગુણ : ૧)

૬. એને કોઈ ધામની ઉપમા ન દેવાય તેવું છે ને અપાર છે. (ગુણ : ૧)

પ્ર.૪ આપેલા વિકલ્પોમાંથી ફક્ત સાચા વિકલ્પોની આગળ આપેલા ચોરસ ખાનામાં ખરાની (✓) નિશાની કરો. (કુલ ગુણ : ૪)

૧. પ્રગટપણું એક જ દ્વારા (ગુણ : ૨)

☐ (૧) સ્વામિનારાયણે ધર્મની કૂંચી અમને સોંપી છે.

☐ (૨) બીજા ગુણવાન તો ઘણા મળશે, પણ નહિ મળે હરિના મળેલ.

☐ (૩) નારદજી આવ્યા ત્યારે પરીક્ષિતનું કલ્યાણ થયું.

☐ (૪) સર્વ ક્રિયાના પ્રવર્તાવનારા અને સર્વના સ્વામી એક જ ભગવાન છે.

૨. અન્ય પરમહંસોએ કહેલો “સ્વામી”નો અસાધારણ મહિમા (ગુણ : ૨)

☐ (૧) તમો જૂનાગઢ આવવાની ઉતાવળ કરશો નહીં.

☐ (૨) ભા, બહુ છેતર્યા, હવે એ દિવસો ગયા.

☐ (૩) તમારે વિષે રહીને આચાર્ય સદાય વાતું કરે છે.

☐ (૪) પંડનું વર્તન સારું ન હોય તો શું બોલી શકે?

પ્ર.૫ નીચે આપેલા વિષયોમાંથી કોઈ પણ બે વિષયનું વિવરણ લખો. (બારેક લીટીમાં) (કુલ ગુણ : ૮)

૧. ગુણાતીત સંતનો મહિમા : ગુણાતીતાનંદ સ્વામીના શ્રીમુખે

૨. પ્રગટની ભક્તિ એ જ શાંતિનો ઉપાય

૩. કર્તાપણું કેવી રીતે?

( ) ગુણ : ૪

પ્ર.૬ નીચે આપેલાં વાક્યોમાંથી કોઈ પણ બે વિષે કારણો આપી સમજાવો. (બારેક લીટીમાં) (કુલ ગુણ : ૮)

૧. પરમેશ્વરનું સર્વજ્ઞપણું જુદા પ્રકારનું છે.

૨. ભગવાનને કાળ, કર્મ, માયા અને સ્વભાવ જેવા ન જાણવા.

૩. મોટાપુરુષને વિષે દોષ ન પરઠવા જોઈએ.

( ) ગુણ : ૪

પ્ર.૭ ‘ઉપસંહાર’ના આધારે નીચેનાં સૈદ્ધાંતિક વાક્યો પૂરાં કરો. (કુલ ગુણ : ૬)

(ઉપાસનામાં શું સમજવું? ઉપાસનામાં શું ન સમજવું?)

૧. તેથી મનુષ્યરૂપે વિચરતા __________________________ પરમાત્માની જ રહે છે. (ગુણ : ૨)

૨. જીવ, ઈશ્વર, માયા __________________________ સદાય જુદાં છે. (ગુણ : ૨)

૩. સદ્ગુરુ ગુણાતીતાનંદ સ્વામી __________________________ કહી શકાય તેમ ન સમજવું. (ગુણ : ૨)

પ્ર.૮ ટૂંકનોંધ લખો : દિવ્યભાવ (કુલ ગુણ : ૫)

વિભાગ – ૨ : સત્સંગ વાચનમાળા ભાગ – ૩, યુગવિભૂતિ પ્રમુખસ્વામી મહારાજ

પ્ર.૯ નીચે આપેલાં અવતરણો કોણ, કોને અને ક્યારે કહે છે તે લખો. (કુલ ગુણ : ૯)

૧. “આપણે વેર લેવું નથી, શ્રીજીમહારાજ સારું કરશે.”

કોણ કહે છે ? __________________

કોને કહે છે ? __________________

ક્યારે કહે છે ? __________________

(ગુણ : ૩)

૨. “આ જન્મમાં શ્રીજીમહારાજને માટે ભલે કપાય.”

કોણ કહે છે ? __________________

કોને કહે છે ? __________________

ક્યારે કહે છે ? __________________

(ગુણ : ૩)

૩. “ભલે ગરીબ છે પરંતુ દર્શનથી શાંતિ થાય તેવા છે.”

કોણ કહે છે ? __________________

કોને કહે છે ? __________________

ક્યારે કહે છે ? __________________

(ગુણ : ૩)

પ્ર.૧૦ નીચે આપેલા પ્રશ્નોના એક (સંપૂર્ણ) વાક્યમાં જવાબ લખો. (કુલ ગુણ : ૫)

૧. દલપતરામે મુક્તાનંદ સ્વામીની વાણીને કોની સાથે સરખાવી છે?

૨. બાળપણમાં શિવલાલને કયા સદ્ગુરુઓનો યોગ સતત રહેતો હતો?

૩. શ્રીજીમહારાજે રાજા રાયસિંહને પ્રસાદીરૂપે શું આપ્યું?

૪. ડેવિડને સ્વપ્નમાં સ્વામીશ્રીએ શાની સમજણ આપી હતી?

૫. શાસ્ત્રીજી મહારાજે ક્યારે શાની સ્થાપના કરી? (સન્)

પ્ર.૧૧ આપેલા વિકલ્પોમાંથી ફક્ત સાચા વિકલ્પોની આગળ આપેલા ચોરસ ખાનામાં ખરાની (✓) નિશાની કરો. (કુલ ગુણ : ૮)

૧. નિષ્કુળાનંદ સ્વામીની કળા-કૌશલ્ય

☐ (૧) ધોળેરા મંદિરની ઘુંમટીઓની કમાનો

☐ (૨) ગઢડામાં અક્ષર ઓરડી

☐ (૩) ભાદરામાં નાવ બનાવી

☐ (૪) વરતાલમાં બાર બારણાંનો હિંડોળો

૨. ગોપાળાનંદ સ્વામીનો જન્મ

☐ (૧) સંવત ૧૯૩૭

☐ (૨) ચૈત્ર સુદ ૮

☐ (૩) ઈડર પ્રાંતના

☐ (૪) ટોડલા ગામમાં

૩. સ્વામીશ્રીએ કરેલી માનવીય સહાય

☐ (૧) ઓરિસ્સા અને મહારાષ્ટ્રની કુદરતી આફતો

☐ (૨) અફઘાનિસ્તાનના યુદ્ધમાં

☐ (૩) ગુજરાતમાં કુદરતી આફતો

☐ (૪) પંચવર્તમાનમાં આજીવન શુદ્ધ

૪. શ્રીજીમહારાજે વચનામૃતમાં કહેલો સંતમહિમા

☐ (૧) એવા જે સંત તેને મનુષ્ય જેવા ન જાણવા

☐ (૨) ગુરોરંઘ્રિપદ્મ મનશ્વેનં લગ્ન તતઃ કિં

☐ (૩) સાધવો હૃદયં મહ્યં સાધુનાં તુ હૃદયં ત્વહમ્

☐ (૪) મને સાક્ષાત્કાર ભગવાનનું દર્શન થયું

પ્ર.૧૨ નીચે આપેલાં વાક્યોનાં કારણ જણાવો. (નવેક લીટીમાં) (કુલ ગુણ : ૮)

૧. પર્વતભાઈની વાત સાંભળી સભાજનો વિસ્મિત બની ગયા.

૨. શિવલાલ શેઠે સોપારી ન ખાવાનો નિયમ લીધો.

અથવા

૩. મંગળના રોમે રોમે આનંદ વ્યાપી ગયો.

૪. સ્વામીશ્રી ખાડાવાળા રસ્તે ચાલીને હૉસ્પિટલ ગયા.

પ્ર.૧૩ નીચે આપેલા વિષયો ઉપર મુદ્દાસર વિવરણ લખો. (બારેક લીટીમાં) (કુલ ગુણ : ૮)

૧. લાલજી ભક્ત અને મૂળજી શર્માની કથાવાર્તામાં આસક્તિ

૨. ગોપાળાનંદ સ્વામીનો ત્યાગ અને વૈરાગ્ય

અથવા

૩. પ્રમુખસ્વામી મહારાજની ઠાકોરજી પ્રત્યેની ભક્તિ

૪. બળબળતા તાપમાં સ્વામીશ્રીના ઉઘાડા ચરણ

વિભાગ – ૩ : નિબંધ

પ્ર.૧૪ નીચે આપેલા વિષયોમાંથી કોઈ પણ એક ઉપર નિબંધ લખો. (પાંત્રીસ થી ચાલીસ લીટીમાં) (કુલ ગુણ : ૧૫)

૧. નવ યોગેશ્વરો : ગુરુભક્તિ, સાધુતા અને મૈત્રીની વિરલ યાત્રા

૨. સ્મૃતિઓ આજેય સૌને ભીંજવે છે : પૂજ્ય પ્રમુખસ્વામી મહારાજની વાત્સલ્ય વર્ષા

૩. કેશવે કરુણા કીધી : મુંબઈ

પ્રવીણ-૧ ઉકેલપત્ર (જુલાઈ ૨૦૨૫)

વિભાગ – ૧ : શ્રી અક્ષરપુરુષોત્તમ ઉપાસના

પ્ર.૧ નીચે આપેલા પ્રસંગોમાંથી કોઈપણ એક વર્ણવી સિદ્ધાંત લખો.

૧. રામાનંદ સ્વામીએ લાલજી સુથારને આપેલો ઠપકો

શ્રીજીમહારાજ તીર્થોમાં ફરતાં ફરતાં લોજપુર પધાર્યા. રામાનંદ સ્વામી તે સમયે ભુજમાં હતા. તેમણે પોતાના તમામ શિષ્યોને લોજ જઈ નીલકંઠ વર્ણીનાં દર્શન કરવાની આજ્ઞા કરી. પરંતુ લાલજી સુથાર ગુરુભાવને કારણે લોજ જવાને બદલે ભુજ ગયા. ત્યારે રામાનંદ સ્વામીએ પૂછ્યું કે મારી આજ્ઞાની અવજ્ઞા કરીને અહીં કેમ આવ્યા? લાલજી ભક્તે પૂછ્યું કે એ વર્ણી આપના જેવા મોટા છે? ત્યારે રામાનંદ સ્વામીએ કહ્યું કે તેઓ અમારાથી પણ મોટા છે. તેઓ સર્વ અવતારના અવતારી, સર્વોપરી પુરુષોત્તમ છે. આ રીતે મહારાજનો મહિમા સમજાવી ઠપકો આપ્યો.

સિદ્ધાંત : પોતાના ભક્તોને સર્વોપરી ભગવાનનો નિશ્ચય કરાવવા માટે ઠપકો આપીને પણ ભગવાન ભજવાનો સાચો માર્ગ બતાવ્યો.

૨. આ ગુણાતીતાનંદ સ્વામી જમે છે તેમ સૌ જમતાં શીખો

એક વખત મહારાજ અઢાર સદ્ગુરુઓને પીરસતા હતા. ત્યારે ગુણાતીતાનંદ સ્વામી તરફ ઈશારો કરીને કહ્યું કે “આ ગુણાતીતાનંદ સ્વામી જમે છે તેમ સૌ જમતાં શીખો.” બ્રહ્માનંદ સ્વામીએ વિચાર્યું કે જમવાની રીતની પ્રશંસા કરે છે. ત્યારે મહારાજે સમજાવ્યું કે ગુણાતીતાનંદ સ્વામી અન્નનો સ્વાદ લેતા નથી, પરંતુ મારી મૂર્તિનો સ્વાદ લે છે. તેઓ પોતાનું સામર્થ્ય ઢાંકીને વર્તે છે.

સિદ્ધાંત : અક્ષરબ્રહ્મની પૂર્ણ ઓળખાણ તો પરબ્રહ્મ જ આપી શકે.

૩. વરતાલમાં અપમાન

સંવત ૧૯૨૩ની ચૈત્રી પૂનમે ગુણાતીતાનંદ સ્વામી વરતાલ આવ્યા. વિરોધીઓએ કોઈ સ્વાગત કરવા ન જાય તેવી વ્યવસ્થા કરી. છતાં હરિભક્તો મોટી સંખ્યામાં સ્વામીના દર્શન કરવા આવ્યા. ગોપાળજી દાદાએ સ્વામીને ઠપકો આપતાં કહ્યું કે “સ્વામીને પણ ભગવાન થવું છે.” ત્યારે સ્વામીએ સ્પષ્ટ કહ્યું કે “ભગવાન તો એક સર્વોપરી સહજાનંદ સ્વામી છે અને શાસ્ત્રમાં જેને મૂળ અક્ષર કહ્યા છે તે આજે તમારી સામે વાત કરે છે.”

સિદ્ધાંત : વિરોધ વચ્ચે પણ પોતાના અક્ષરબ્રહ્મ સ્વરૂપની નિર્ભયતાથી સ્પષ્ટતા કરી.

પ્ર.૨ શાસ્ત્રોનાં પ્રમાણો

૧. સદ્ગુરુ ગુણાતીતાનંદ સ્વામી મૂળ અક્ષર શાથી?

પ્રમાણ – ૧
“ભૂયાન્મેऽત્ર સમાનંદો યતો ધામાક્ષરં સ મે”
(શ્રીહરિલીલાકલ્પતરુ ૭/૧૭/૪૮-૫૦)

પ્રમાણ – ૨
“આદિ હી અક્ષર આપ કહાવે.”
(પુરુષોત્તમ ચરિત્ર)

પ્રમાણ – ૩
“અક્ષરમૂર્તિ ગુણાતીતાનંદ સ્વામી...”
(કીર્તનકૌસ્તુભમાળા)

૨. મોક્ષ માટે પ્રગટ ભગવાન કે પ્રગટ સંત

પ્રમાણ – ૧
“મોક્ષના દાતા તો ભગવાનને સાધુ એ બે જ છે.”
(સ્વામીની વાતો ૧/૨૦)

પ્રમાણ – ૨
“પ્રગટ ભગવાન ને આ પ્રગટ સાધુની આજ્ઞાથી એક નિયમ રાખે તો કલ્યાણ થાય.”
(સ્વામીની વાતો ૪/૩૬)

પ્રમાણ – ૩
“આત્યંતિક કલ્યાણ થાય તે જ મોક્ષ કહેવાય.”
(સ્વામીની વાતો ૫/૫૬)

૩. ધામમાં અને પૃથ્વી ઉપર - બન્ને ઠેકાણે સદા સાકાર

પ્રમાણ – ૧
વચનામૃત ગઢડા અંત્ય ૩૮

પ્રમાણ – ૨
વચનામૃત ગઢડા અંત્ય ૭

પ્રમાણ – ૩
“મારું ધામ છે રે, અક્ષર અમૃત જેનું નામ, તેમાં હું રહું રે, દ્વિભુજ દિવ્ય સદા સાકાર.”
(પ્રેમાનંદ સ્વામીનું કીર્તન)

પ્ર.૩ વિષયનું શીર્ષક

૧. પ્રગટને ઓળખ્યા વગર કસર

૨. શ્રીજીમહારાજનું સર્વોપરીપણું : સ્વામીની વાતોના આધારે

૩. અક્ષરબ્રહ્મનાં સ્વરૂપો

૪. ઉપાસનાનું મહત્ત્વ

૫. સદ્ગુરુ ગુણાતીતાનંદ સ્વામીએ પ્રસંગોપાત્ત સમજાવેલું મહારાજનું સર્વોપરીપણું

૬. અક્ષરબ્રહ્મ : ધામરૂપે

પ્ર.૪ MCQ

૧. પ્રગટપણું એક જ દ્વારા

✔ (૨) બીજા ગુણવાન તો ઘણા મળશે, પણ નહિ મળે હરિના મળેલ

✔ (૪) સર્વ ક્રિયાના પ્રવર્તાવનારા અને સર્વના સ્વામી એક જ ભગવાન છે

૨. અન્ય પરમહંસોએ કહેલો “સ્વામી”નો અસાધારણ મહિમા

✔ (૨) ભા, બહુ છેતર્યા, હવે એ દિવસો ગયા

✔ (૪) પંડનું વર્તન સારું ન હોય તો શું બોલી શકે

પ્ર.૫ નીચે આપેલા વિષયોમાંથી કોઈ પણ બે વિષયનું વિવરણ લખો. (કુલ ગુણ : ૮)

૧. ગુણાતીત સંતનો મહિમા : ગુણાતીતાનંદ સ્વામીના શ્રીમુખે

સદ્ગુરુ ગુણાતીતાનંદ સ્વામી કહે છે કે મોટા સંત ભગવાનના મળેલા છે, ભગવાનના વચનમાં વર્તે છે, ભીડો ખમે છે, ભગવાન તેમને વશ છે, ભગવાન એ કહે તેમ કરે છે, ભગવાનને જીત્યા છે, ભગવાનના અભિપ્રાયના જાણનારા છે અને મોક્ષના દાતા છે. તેમના દર્શને ભગવાનનું દર્શન થાય છે, તેમને પૂજવાથી ભગવાન પૂજાય છે. તેઓ ગર્ભવાસ, જમપુરી અને ચોરાશીમાંથી મુક્ત કરે છે તથા અક્ષરધામ પમાડે છે.

સ્વામી કહે છે કે એવા સંતના દર્શને પંચમહાપાપ બળી જાય છે. તેઓ અંતર્યામી, સર્વજ્ઞ અને અન્નદાતા છે. તેઓ મનુષ્ય જેવા દેખાય છે, પણ મનુષ્ય જેવા નથી. ભગવાન તેમના ભેળા રહ્યા છે. તેઓ અવિનાશી ધામ પમાડે છે અને કરતા થકા અકર્તા છે.

સ્વામીની વાતોમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે સર્વ કરતાં સંત મોટા છે, કારણ કે સર્વ કરતાં મોટા ભગવાનને પોતાના હૃદયમાં અખંડ ધારી રાખે છે.

૨. પ્રગટની ભક્તિ એ જ શાંતિનો ઉપાય

પ્રગટ ભગવાનની ભક્તિથી જ અંતરમાં શાંતિ અને સુખ મળે છે. મુક્તાનંદ સ્વામીએ મહારાજને શાંતિનો ઉપાય પૂછ્યો ત્યારે મહારાજે પોતાના ચરિત્રોની વાત કરી. સ્વામીને સમજાયું નહીં. પછી નિત્યાનંદ સ્વામીએ સમજાવ્યું કે પ્રગટ ભગવાનના ચરિત્રોમાં જ સાચી શાંતિ છે.

વ્યાસજીએ અનેક શાસ્ત્રો રચ્યાં છતાં શાંતિ ન મળી. પરંતુ પ્રગટ શ્રીકૃષ્ણના ચરિત્રો ગાતા શ્રીમદ્ ભાગવત રચ્યું ત્યારે શાંતિ મળી. તેથી શ્રીજીમહારાજે પોતાના ઈષ્ટદેવ અને પોતાના સંપ્રદાય સંબંધી વાણી તથા શાસ્ત્રોનું સેવન કરવા કહ્યું.

સ્વરૂપાનંદ સ્વામીને અંતરમાં દેખાતી મૂર્તિમાં વધારે લગની હતી. મહારાજે તેમને સમજાવવા માટે તે દર્શન બંધ કર્યા. અંતે પર્વતભાઈના ઉપદેશથી તેમને સમજાયું કે પ્રગટ મહારાજમાં જ સર્વ શાંતિ છે. ત્યારબાદ તેમને શાંતિ થઈ.

૩. કર્તાપણું કેવી રીતે ?

પરબ્રહ્મ પુરુષોત્તમ ભગવાન એક જ સર્વકર્તા છે. તેમની ઇચ્છા વિના સૂકું પાંદડું પણ હલતું નથી. સર્વ જીવોનાં કર્મ અનુસાર ફળ આપનાર પણ ભગવાન જ છે.

ભગવાન પોતાની ઇચ્છાશક્તિ, ક્રિયાશક્તિ અને જ્ઞાનશક્તિથી સમગ્ર સૃષ્ટિનું સંચાલન કરે છે. તેઓ ઈશ્વરોને પણ પોતાની ઇચ્છામાં વર્તાવે છે. તેઓ કર્તુમ્, અકર્તુમ્ અને અન્યથાકર્તુમ્ શક્તિના ધારક છે.

વચનામૃતમાં શ્રીજીમહારાજ કહે છે કે ભગવાન મનુષ્ય જેવા જણાય છે, છતાં અનંત કોટિ બ્રહ્માંડોના ઉત્પત્તિ, સ્થિતિ અને પ્રલય કરવાને સમર્થ છે. દેશ, કાળ, કર્મ અને માયા પણ ભગવાનની ઇચ્છા વિના કાંઈ કરી શકતા નથી.

અતએવ ભગવાનને સર્વકર્તા સમજી તેમનો દૃઢ આશ્રય કરવો એ શુદ્ધ ઉપાસકનું કર્તવ્ય છે.

પ્ર.૬ નીચે આપેલાં વાક્યોમાંથી કોઈ પણ બે વિષે કારણો આપી સમજાવો.

૧. પરમેશ્વરનું સર્વજ્ઞપણું જુદા પ્રકારનું છે.

પરમાત્માની સર્વજ્ઞતા સામાન્ય સર્વજ્ઞતા જેવી નથી. તેઓ અનંત કોટિ બ્રહ્માંડના પદાર્થો, જીવો, ઈશ્વરો, મુક્તો અને મૂળ અક્ષરની ક્રિયાઓને એકસાથે અને અખંડ રીતે જાણે છે.

તેઓ સર્વના હૃદયમાં સાક્ષીરૂપે રહીને ભૂત, ભવિષ્ય અને વર્તમાન જાણે છે. જીવોના સંકલ્પ, સ્વભાવ, ગુણ અને દોષ પણ જાણે છે. ઈશ્વરોના સંકલ્પો અને સમગ્ર જગતની ઉત્પત્તિ, સ્થિતિ અને લયનું જ્ઞાન પણ તેમને છે.

આથી પરમેશ્વરનું સર્વજ્ઞપણું અનંત અને અદ્વિતીય છે.

૨. ભગવાનને કાળ, કર્મ, માયા અને સ્વભાવ જેવા ન જાણવા.

શ્રીજીમહારાજે જણાવ્યું છે કે કલ્યાણનું મુખ્ય સાધન ભગવાનને સર્વકર્તા સમજવું છે. કાળ, કર્મ, સ્વભાવ કે માયાને કર્તા માનવું એ ભગવાનનો દ્રોહ છે.

ભગવાન જ સર્વના કર્તાહર્તા છે. કાળ, કર્મ, માયા વગેરે તો ભગવાન જેટલું ચલાવે તેટલું જ ચાલે છે. ભગવાન વિના કંઈ થઈ શકતું નથી.

ભગવાનને સર્વકર્તા સમજવાથી ભક્ત નિર્ભય બને છે. સુખ-દુઃખમાં સ્થિર રહે છે અને ભગવાનનો આશ્રય દૃઢ બને છે.

૩. મોટાપુરુષને વિષે દોષ ન પરઠવા જોઈએ.

ભગવાન અથવા ભગવાનના એકાંતિક સંતમાં અવગુણ લેવો એ મોટું પાપ છે. શ્રીજીમહારાજ કહે છે કે ભગવાન અને તેમના ભક્તની અલૌકિકતા અજ્ઞાની જીવ સમજી શકતો નથી, તેથી અવગુણ લઈને વિમુખ થઈ જાય છે.

મોટાપુરુષમાં જેવો દોષ પરઠે, તેવો દોષ પોતાના હૃદયમાં આવે છે. જો કામીપણું પરઠે તો પોતે કામી બને, લોભીપણું પરઠે તો પોતે લોભી બને.

ગુણાતીતાનંદ સ્વામી કહે છે કે આ સાધુમાં મનુષ્યભાવ આવવો એ સૌથી મોટી ખોટ છે. તેથી ભગવાન અને ગુણાતીત સંતમાં દિવ્યભાવ રાખવો અને ક્યારેય અવગુણ ન લેવો.

પ્ર.૭ ઉપસંહારના આધારે વાક્યો પૂર્ણ કરો.

૧. તેથી મનુષ્યરૂપે વિચરતા પરબ્રહ્મના સ્વધામગમન બાદ પણ બ્રહ્મસ્વરૂપ ગુરુના ભાવને લીન કરીને તેમના દ્વારા પરમાત્મા જ સ્વયં વિચરતા હોવાથી તે પ્રત્યક્ષ ગુરુહરિનો પ્રસંગ કરનાર મુમુક્ષુને ઉપાસના તો એકમાત્ર પરમાત્માની જ રહે છે.

૨. જીવ, ઈશ્વર, માયા, બ્રહ્મ અને પરબ્રહ્મ — એ પાંચ તત્ત્વો નિત્ય છે, સત્ય છે અને પરસ્પર સ્વરૂપતઃ સદાય જુદાં છે.

૩. સદ્ગુરુ ગુણાતીતાનંદ સ્વામી ઉપરાંત બીજા પરમહંસોને પણ અનાદિ મૂળ અક્ષરબ્રહ્મ કહી શકાય તેમ ન સમજવું.

પ્ર.૮ ટૂંકનોંધ : દિવ્યભાવ

દિવ્યભાવ એટલે ભગવાન અને ભગવાનના ગુણાતીત સંતને સદા દિવ્ય માનવા. શ્રીજીમહારાજે સમજાવ્યું છે કે ભગવાન પૃથ્વી પર મનુષ્યરૂપે પ્રગટ થાય ત્યારે પણ તેમના અંગીકાર કરેલા સર્વ તત્ત્વો બ્રહ્મરૂપ જ હોય છે, માયિક નથી.

વચનામૃતમાં જણાવાયું છે કે ભગવાનનું બાળકપણું, યુવાનપણું કે વૃદ્ધપણું પણ યોગમાયાથી દેખાય છે; વાસ્તવમાં તેઓ સદા દિવ્ય જ છે.

ગુણાતીતાનંદ સ્વામી કહે છે કે ભગવાનમાં મનુષ્યભાવ કહેવાય જ નહીં. ભગવાનમાં દેખાતો મનુષ્યભાવ નટની માયા જેવો છે.

ભગવાન અક્ષરધામમાં જેમ દિવ્ય છે તેમ પ્રગટ સ્વરૂપે પણ દિવ્ય છે. ધામની મૂર્તિ અને પ્રગટ મૂર્તિમાં કોઈ ફેર નથી. તેથી ભગવાન અને ગુણાતીત સંતમાં હંમેશા દિવ્યભાવ રાખવો જોઈએ.

પ્ર.૯ નીચે આપેલાં અવતરણો કોણ, કોને અને ક્યારે કહે છે તે લખો. (કુલ ગુણ : ૯)

૧. “આપણે વેર લેવું નથી, શ્રીજીમહારાજ સારું કરશે.”

કોણ કહે છે? – રઘુવીરજી મહારાજ
કોને કહે છે? – સૌને
ક્યારે કહે છે? – મહેલાવમાં ગુંસાઈજી હલ્લો લઈને મંદિરમાં આવ્યા. એક ઘરડા સાધુને એટલો માર માર્યો કે તેઓ મૃત્યુ પામ્યા. ત્યારે નિત્યાનંદ સ્વામીએ બંદૂકધારી પાર્ષદોને ગુંસાઈજીની ખબર લેવાની આજ્ઞા કરી, તે સમયે રઘુવીરજી મહારાજે આ વચન કહ્યું.

૨. “આ જન્મમાં શ્રીજીમહારાજને માટે ભલે કપાય.”

કોણ કહે છે? – મુક્તાનંદ સ્વામી
કોને કહે છે? – બ્રહ્માનંદ સ્વામીને
ક્યારે કહે છે? – દ્વેષી વૈરાગીએ મુક્તાનંદ સ્વામી અને બ્રહ્માનંદ સ્વામીને થાંભલે બાંધી તેમના નાક-કાન કાપવા માટે છરા ઘસવા બેઠો ત્યારે બ્રહ્માનંદ સ્વામી શોક કરવા લાગ્યા, તે સમયે મુક્તાનંદ સ્વામીએ આ વચન કહ્યું.

૩. “ભલે ગરીબ છે પરંતુ દર્શનથી શાંતિ થાય તેવા છે.”

કોણ કહે છે? – સ્વામીશ્રી
કોને કહે છે? – આદિવાસીઓને
ક્યારે કહે છે? – દલુભાઈના ગામે સ્વામીશ્રી પધાર્યા ત્યારે અનાચારો છોડી શુદ્ધ જીવન જીવતા આદિવાસીઓને મળીને આ વચન કહ્યું.

પ્ર.૧૦ નીચે આપેલા પ્રશ્નોના એક (સંપૂર્ણ) વાક્યમાં જવાબ લખો. (કુલ ગુણ : ૫)

૧. દલપતરામે મુક્તાનંદ સ્વામીની વાણીને કોની સાથે સરખાવી છે?
જ. દલપતરામે મુક્તાનંદ સ્વામીની વાણીને ગંગાના પ્રવાહ સાથે સરખાવી છે.

૨. બાળપણમાં શિવલાલને ક્યાં સદ્ગુરુઓનો યોગ સતત રહેતો હતો? (કોઈપણ બે નામ)
જ. બાળપણમાં શિવલાલને ગોપાળાનંદ સ્વામી, ગુણાતીતાનંદ સ્વામી, સિદ્ધાનંદ સ્વામી, યોગાનંદ સ્વામી તથા ભ્રાતાત્માનંદ સ્વામી જેવા સમર્થ સદ્ગુરુઓનો યોગ સતત રહેતો હતો.

૩. શ્રીજીમહારાજે રાજા રાયસિંહને પ્રસાદીરૂપે શું આપ્યું?
જ. શ્રીજીમહારાજે રાજા રાયસિંહને પોતાના ચરણારવિંદની છાપ પાડી પ્રસાદી આપી.

૪. ડેવિડને સ્વપ્નમાં સ્વામીશ્રીએ શાની સમજણ આપી હતી?
જ. ડેવિડને સ્વપ્નમાં સ્વામીશ્રીએ નિર્વિકલ્પ સમાધિ વિશેની સમજણ આપી હતી.

૫. શાસ્ત્રીજી મહારાજે ક્યારે શાની સ્થાપના કરી?
જ. શાસ્ત્રીજી મહારાજે સન ૧૯૦૭માં બોચાસણવાસી શ્રી અક્ષરપુરુષોત્તમ સ્વામિનારાયણ સંસ્થાની સ્થાપના કરી.

પ્ર.૧૧ આપેલા વિકલ્પોમાંથી ફક્ત સાચા વિકલ્પોની આગળ ખરાની (✓) નિશાની કરો. (કુલ ગુણ : ૮)

૧. ✓ ૧, ૨, ૪
૨. ✓ ૩, ૪
૩. ✓ ૧, ૩
૪. ✓ ૧, ૪

પ્ર.૧૨ નીચે આપેલા વાક્યોનાં કારણ જણાવો. (નવેક લીટીમાં) (કુલ ગુણ : ૮)

૧. પર્વતભાઈની વાત સાંભળી સભાજનો વિસ્મિત બની ગયા.

પર્વતભાઈ મહારાજની આજ્ઞા પ્રમાણે ગઢડા આવ્યા. ત્યારે શ્રીજીમહારાજે પૂછ્યું કે “તમારો દીકરો માંદો હતો તે સુવાણ થઈ?” પર્વતભાઈએ જવાબ આપ્યો કે “મહારાજ! બહુ સુવાણ થઈ ગઈ છે, કારણ કે હવે તેને સાંતી હાંકવી નહીં પડે, ખેતીનો ધંધો આળસ્યો અને તે તમારા ધામમાં ગયો.” મહારાજે પૂછ્યું કે “દીકરો મર્યો તેનો શોક નથી થતો?” ત્યારે પર્વતભાઈએ કહ્યું કે “ખાટલાનો પાયો ભાંગે તો શોક થાય, કારણ કે સુથારની જરૂર પડે; પરંતુ આ તો તમારા ધામમાં ગયો છે.” પર્વતભાઈની આવી દૃઢ નિષ્ઠા અને વૈરાગ્ય જોઈ સભાજનો વિસ્મિત બની અહોભાવમાં ડૂબી ગયા.

અથવા

૨. શિવલાલ શેઠે સોપારી ન ખાવાનો નિયમ લીધો.

એક દિવસ સ્વામી સભામાં વાતો કરતા હતા ત્યારે કંઈક અવાજ આવ્યો. સ્વામીએ પૂછ્યું, “આ સભામાં હાડકું કોણ કરડે છે?” શિવલાલભાઈ સોપારી ખાતા હતા. તેઓ તરત બહાર જઈ સોપારી થૂંકી આવ્યા અને સભામાં આવી બેઠા. તે દિવસથી તેમણે સોપારી ન ખાવાનો નિયમ લીધો. સ્વામીની ટોકણીથી તેમને ખોટું લાગ્યું નહીં, પરંતુ પોતાનો દોષ સમજી સુધારો કર્યો.

અથવા

૩. મંગળના રોમે રોમમાં આનંદ વ્યાપી ગયો.

ભીમપુરા ગામમાં સ્વામીશ્રીએ મંગળને બીડી છોડવાની પ્રેરણા આપી. તેના બે દીકરાઓ દારૂ પીતા હતા. બીજા દિવસે તેમને બોલાવી સ્વામીશ્રીએ આશીર્વાદ આપ્યા અને વ્યસન છોડાવ્યાં. ત્યારબાદ મંગળ અને તેના દીકરાઓ પૂજા-ભક્તિ કરવા લાગ્યા. સ્વામીશ્રીના નિઃસ્વાર્થ પ્રેમ અને આત્મીયતાથી તેમના જીવનમાં મોટું પરિવર્તન આવ્યું. આ અનુભવથી મંગળના રોમે રોમમાં આનંદ વ્યાપી ગયો.

અથવા

૪. સ્વામીશ્રી ખાડાવાળા રસ્તે ચાલીને હૉસ્પિટલ ગયા.

વલસાડના શાંતિલાલનો પુત્ર પ્રશાંત અકસ્માતમાં ઘવાયો હતો અને સુરતની મહાવીર જનરલ હોસ્પિટલમાં દાખલ હતો. સ્વામીશ્રી સુરત પધાર્યા ત્યારે તેને મળવા જવાનું નક્કી કર્યું. રસ્તામાં ખોદકામ હોવાથી મોટર જઈ શકતી નહોતી. છતાં સ્વામીશ્રી ચાલીને હોસ્પિટલ પહોંચ્યા. તેમણે બાળકના શરીરે પ્રેમથી હાથ ફેરવ્યો, “પ્રશાંતને જય સ્વામિનારાયણ” કહ્યું, પ્રસાદીનો હાર પહેરાવ્યો અને પરિવારને આશ્વાસન આપ્યું. એક ગરીબ અને નિર્દોષ બાળકના દુઃખમાં સહભાગી થવા માટે ૮૦ વર્ષની ઉંમરે પણ તેમણે કષ્ટ સહન કરીને હોસ્પિટલની મુલાકાત લીધી.

પ્ર.૧૩ નીચે આપેલા વિષયો ઉપર મુદ્દાસર વિવરણ લખો. (બારેક લીટીમાં)

૧. લાલજી ભક્ત અને મૂળજી શર્માની કથાવાર્તામાં આસક્તિ

લાલજી ભક્ત અને મૂળજી શર્માને ભગવદ્ કથા-વાર્તા તથા ગોષ્ઠિનો અતિશય પ્રેમ હતો. લાલજી ભક્ત શેખપાટમાં રહેતા અને મૂળજી શર્મા ભાદરા ગામમાં રહેતા. બંને રોજ રાત્રે પોતાના કામકાજ પૂર્ણ કરીને ભાદરા અને શેખપાટની વચ્ચે આવેલા મહાદેવના દેરા પાસે મળતા. મૂળજી શર્મા પણ વાળુ-પાણી કરીને ત્યાં પહોંચતા. ત્યારબાદ બંને આખી રાત ભગવાનના સ્વરૂપનું સ્મરણ, કથાવાર્તા અને આધ્યાત્મિક ચર્ચા કરતા. સવારે મળસ્કે પોતપોતાના ગામે પાછા ફરી જતા. ભાદરા અને શેખપાટ વચ્ચે લગભગ સાત ગાઉનું અંતર હતું, છતાં બંને રોજ સાડા ત્રણ ગાઉ ચાલીને આવતા અને પાછા જતા. તેમની આ અદભૂત તત્પરતા અને ત્યાગ દર્શાવે છે કે તેમને કથાવાર્તામાં કેટલી અતિશય આસક્તિ હતી.

અથવા

૨. ગોપાળાનંદ સ્વામીનો ત્યાગ અને વૈરાગ્ય

સદ્ગુરુ ગોપાળાનંદ સ્વામી ત્યાગ અને વૈરાગ્યના જીવંત આદર્શ હતા. એક હરિભક્તે ભાવથી તેમને રેશમી કોરનું ધોતિયું પહેરાવ્યું અને ફાટે નહીં ત્યાં સુધી પહેરવાની વિનંતી કરી. શ્રીજીમહારાજની આજ્ઞા અનુસાર રેશમી વસ્ત્ર ન પહેરવાના નિશ્ચયથી સ્વામીએ ધોતિયું એટલું તાણીને પહેર્યું કે બેસતાં જ ફાટી ગયું અને તરત ઉતારી દીધું. તેઓ દૂધ, ઘી જેવા સ્નિગ્ધ પદાર્થો લેતા નહોતા તથા કોરી રોટલી જમતા. વધારાનું ઘી અગ્નિદેવને અર્પણ કરી દેતા. ગુણાતીતાનંદ સ્વામીએ તેમના સ્વાસ્થ્ય માટે ઘી લેવાની વિનંતી કરી, પરંતુ સ્વામી તૈયાર ન થયા. અંતે ગુણાતીતાનંદ સ્વામીના પ્રેમભર્યા આગ્રહથી ઘી ચોપડેલી રોટલી જમ્યા અને વિનોદમાં કહ્યું કે હવે ત્યાગ-વૈરાગ્યની વાતો તમે કરજો. આ પ્રસંગ તેમના અદ્વિતીય ત્યાગ, વૈરાગ્ય અને આજ્ઞાપાલનને દર્શાવે છે.

અથવા

૩. પ્રમુખસ્વામી મહારાજની ઠાકોરજી પ્રત્યેની ભક્તિ

પ્રમુખસ્વામી મહારાજની ઠાકોરજી પ્રત્યેની ભક્તિ અતિશય અદ્વિતીય હતી. તેઓ દરેક પ્રસંગે ઠાકોરજીને અગ્રસ્થાને રાખતા અને તમામ સફળતાનો યશ ભગવાનને અર્પણ કરતા. વડોદરા મંદિરમાં તેમણે ભગવદ્ગરણદાસ સ્વામીને સમજાવ્યું કે ઠાકોરજી સમક્ષ કોઈએ તેમના પગે ન લાગવું, કારણ કે ભગવાન સર્વોપરી છે. કેન્યાના પ્રમુખ જોમો કેન્યાટાને તેમણે સમજાવ્યું કે આ મૂર્તિ માત્ર પ્રતીક નથી, પરંતુ તેમાં ભગવાન સાક્ષાત્ વિરાજમાન છે. બામણગામમાં ભારે તરસ લાગેલી હોવા છતાં સંધ્યા આરતી પૂર્ણ કર્યા પછી જ પાણી લીધું. પાણી લેતાં પહેલાં પણ પૂછ્યું કે ઠાકોરજીને ધરાવ્યું છે કે નહીં. ભગવાનને અર્પણ કર્યા વિના તેઓ પાણી પણ સ્વીકારતા નહોતા. આ બધા પ્રસંગો તેમની અનન્ય ઉપાસના અને દૃઢ ભક્તિ દર્શાવે છે.

અથવા

૪. બળબળતા તાપમાં સ્વામીશ્રીના ઉઘાડા ચરણ

એક હરિભક્ત પોતાની નવી ટ્રકનું પૂજન કરાવવા વિદ્યાનગરના અક્ષરપુરુષોત્તમ છાત્રાલયમાં આવ્યા. પૂજન પૂર્ણ થયા પછી પ્રમુખસ્વામી મહારાજે દૂર ઊભેલા સાધુજીવનદાસ સ્વામી તરફ ધ્યાન આપ્યું. તેમણે પ્રેમથી પૂછ્યું કે “જોડા કેમ નથી પહેર્યા?” ત્યારે જાણવા મળ્યું કે તેમણે તપ માટે જોડા ન પહેરવાનો નિયમ લીધો હતો. આ સાંભળીને સ્વામીશ્રીએ તરત પોતાના પગરખાં ઉતારીને તેમને પહેરવા આપ્યા અને કહ્યું કે “આજથી જોડા-સ્લીપર જે ફાવે તે પહેરજો.” સંતે પગરખાં સ્વીકાર્યા નહીં, પરંતુ સ્વામીશ્રીના આ અદભૂત વાત્સલ્યથી ભાવવિભોર થઈ ગયા. બળબળતા તાપમાં પોતાના ચરણ ઉઘાડા રાખીને પણ સંતના સુખની ચિંતા કરનાર પ્રમુખસ્વામી મહારાજની આત્મીયતા અને કરુણાની આ ચરમસીમા હતી.

ચાતુર્માસ નિયમ ૨૦૨૫

Daily Chaturmas Audio

સ્તુતિગાન મુખપાઠ

વિભાગ – ૧ : વચનામૃત

પ્ર.૧ નીચે આપેલા પ્રશ્નોના એક (સંપૂર્ણ) વાક્યમાં જવાબ લખો.

પ્ર.૨ નીચે આપેલાં દૃષ્ટાંતોમાંથી કોઈ પણ એક દૃષ્ટાંત લખી તેનો સિદ્ધાંત સ્પષ્ટ કરો.

પ્ર.૩ નીચે આપેલા પ્રશ્નોમાંથી કોઈ પણ બેના મુદ્દાસર જવાબ લખો.

પ્ર.૪ નીચે આપેલાં અવતરણોની પૂર્તિ કરો.

પ્ર.૫ નીચેના પ્રસંગોમાંથી કોઈ પણ બે પ્રસંગો અભ્યાસક્રમના વચનામૃતના સંદર્ભનું પ્રમાણ આપી સમજાવો.

વિભાગ – ૨ : ભગવાન સ્વામિનારાયણ જીવનચરિત્ર ભાગ – ૧ તથા ૨

પ્ર.૬ નીચે આપેલા વિષયોમાંથી કોઈ પણ એક વિષય ઉપર મુદ્દાસર નોંધ લખો.

પ્ર.૭ નીચે આપેલા વિષયોમાંથી કોઈ પણ બે ઉપર ટૂંકનોંધ લખો.

પ્ર.૮ નીચે આપેલા પ્રસંગોમાંથી કોઈ પણ ત્રણ પ્રસંગો વર્ણવી મનન લખો.

પ્ર.૯ નીચે આપેલાં પાત્રોમાંથી કોઈ પણ એક પાત્રના પ્રસંગો વર્ણવી વ્યક્તિત્વનું આલેખન કરો.

વિભાગ – ૩ : ધાર્મિક વિધાનો અને ભાવનાઓ તથા સામાન્ય જ્ઞાન નિબંધ

પ્ર.૧૦ નીચે આપેલા પ્રશ્નોના એક (સંપૂર્ણ) વાક્યમાં જવાબ લખો.

પ્ર.૧૧ નીચે આપેલા પ્રશ્નોમાંથી કોઈ પણ એકનો મુદ્દાસર જવાબ લખો.

પ્ર.૧૨ નીચે આપેલા વિષયોમાંથી કોઈ પણ એક ઉપર ટૂંકનોંધ લખો.

પ્ર.૧૩ નીચે આપેલા પ્રશ્નોના ટૂંકમાં જવાબ લખો.

પ્ર.૧૪ નીચે આપેલા વિષયોમાંથી કોઈ પણ એક ઉપર નિબંધ લખો.

વિભાગ – ૧ : વચનામૃત

અભ્યાસક્રમના વચનામૃત :

પ્ર.૧ નીચે આપેલા પ્રશ્નોના એક (સંપૂર્ણ) વાક્યમાં જવાબ લખો.

૧. કુશાગ્રબુદ્ધિવાળો કોને કહેવાય ? (ગઢડા પ્રથમ.૫૦/૯૩-૯૪)

૨. ગઢડા પ્રથમ : ૨૧ પ્રમાણે કોને પશુ જેવો જાણવો ? (ગઢડા પ્રથમ.૨૧/૩૨-૩૩)

૩. હરિભક્તને જેટલી કસર રહે છે તે શેને લીધે રહે છે ? (ગઢડા પ્રથમ.૨૦/૩૧)

૪. ગઢડા પ્રથમ ૧૮ પ્રમાણે મહારાજનો સ્વભાવ કેવો છે ? (ગઢડા પ્રથમ.૧૮/૨૪)

પ્ર.૨ નીચે આપેલાં દૃષ્ટાંતોમાંથી કોઈ પણ એક દૃષ્ટાંત લખી તેને સિદ્ધાંત સ્પષ્ટ કરો.

૧. દારૂ અને અગ્નિનું દૃષ્ટાંત (પંચાળા.૩/૩૩૦)

૨. પંચામૃત ભોજનમાં ધૂડ્યનો ખોબો અને કાંકરા (ગઢડા પ્રથમ.૪૪/૮૧-૮૨)

પ્ર.૩ નીચે આપેલા પ્રશ્નોમાંથી કોઈ પણ બેના મુદાસર જવાબ લખો.

૧. ગઢડા પ્રથમ ૨૭ પ્રમાણે પરમેશ્વર ભજ્યાની સાચી સમજણ કઈ છે ? (ગઢડા પ્રથમ.૨૭/૪૫-૪૬)

૨. ગઢડા પ્રથમ ૬૮ પ્રમાણે આસ્તિકપણું આવવાનો શો ઉપાય છે ? (ગઢડા પ્રથમ.૬૮/૧૩૪)

૩. ગઢડા પ્રથમ ૧૯ મુજબ એકાંતિક ભક્ત માટે આત્મનિષ્ઠા અને પ્રીતિ એ બંનેને પરસ્પર શી અપેક્ષા છે ?

૪. ગઢડા પ્રથમ ૬૦ પ્રમાણે એકાંતિક ધર્મ કઈ રીતે પમાય ? (ગઢડા પ્રથમ.૬૦/૧૧૧-૧૧૨)

પ્ર.૪ નીચે આપેલાં અવતરણોની પૂર્તિ કરો.

૧.

૨.

૩.

વિભાગ – ૨ : ભગવાન સ્વામિનારાયણ જીવનચરિત્ર

પ્ર.૬ નીચે આપેલા વિષયોમાંથી કોઈ પણ એક વિષય ઉપર મુદ્દાસર નોંધ લખો.

નોંધ :

૧. “અમે માનવી નથી” – નીલકંઠવર્ણીની યાત્રામાં સાર્થક થતી ઉક્તિ

૨. શ્રીહરિએ પ્રારંભેલું સમાધિ પ્રકરણ

૩. તરગામમાં ઘનશ્યામની બાળલીલા

પ્ર.૭ નીચે આપેલા વિષયોમાંથી કોઈ પણ બે ઉપર ટૂંકનોંધ લખો.

નોંધ :

૧. અમીચંદ અને લાલદાસને વર્ણીનો યોગ (વડોદરા)

પ્ર.૮ નીચે આપેલા પ્રસંગોમાંથી કોઈપણ ત્રણ પ્રસંગ વર્ણવી મનન લખો.

નોંધ :

૧. સ્વામિનારાયણનું ભજન શરૂ કરાવ્યું (૧/૧૯/૩૮૫-૩૮૯)

પ્રસંગ :

મનન :

૨. કપિલ મુનિના આશ્રમમાં (૧/૧૧/૨૦૧-૨૦૨)

પ્રસંગ :

મનન :

૩. ભેખ સદાવ્રતો તોડે છે (૨/૧/૫-૬)

પ્રસંગ :

મનન :

૪. છપૈયામાં ધર્મદેવને ઉપાધિ (૧/૨/૧૫)

પ્રસંગ :

મનન :

૫. મલ્લોના અખાડામાં મલ્લકુસ્તી (૧/૬/૮૮-૯૦)

પ્રસંગ :

મનન :

પ્ર.૯ નીચે આપેલાં પાત્રોમાંથી કોઈ પણ એક પાત્રના પ્રસંગો વર્ણવી વ્યક્તિત્વનું આલેખન કરો.

નોંધ :

૧. નાનીબા

પ્રસંગો :

વ્યક્તિત્વનું આલેખન :

૨. ગજેફરખાન નવાબ (માણાવદર)

પ્રસંગો :

વ્યક્તિત્વનું આલેખન :

વિભાગ – ૩ : ધાર્મિક વિધાનો અને ભાવનાઓ

તથા સામાન્ય જ્ઞાન નિબંધ

પ્ર.૧૦ નીચે આપેલા પ્રશ્નોના એક (સંપૂર્ણ) વાક્યમાં જવાબ લખો.

નોંધ :

૧. ઘરમંદિરમાં કોની મૂર્તિ રાખી શકાય ? (૧/૫૬)

૨. ગાંધીજી પોતાની માતા માટે શું કહે છે ? (૯/૬૭)

૩. મંત્ર એટલે શું ? (૩/૨૬)