એક દિવસ વેદાંતી આગળ એમ વાત કરી જે, “ભગવાનના સ્વરૂપને જે નિરાકાર કહેનારા છે ને જાણનારા છે ને સત્શાસ્ત્રના અર્થને અવળા અર્થના કરનારા છે, તે તો અનંત જન્મ સુધી ને ત્રેતાયુગમાં દસ હજાર વરસ સુધી ને દ્વાપરયુગમાં હજાર વરસ સુધી ને કળિયુગમાં સો વરસ સુધી એને ગર્ભમાંથી શસ્ત્રે કાપી કાપીને કાઢશે પણ બાળો સાદ કાઢીને રોશે નહિ ને એમ ને એમ અનંત કલ્પ સુધી દુઃખને ભોગવશે, પણ સુખ તો નહિ જ થાય.” એમ કહીને બોલ્યા જે, “સ્વામિનારાયણે આ પૃથ્વીને વિષે આવીને પાંચ પગ રોપ્યા છે તેને ખોટા કરીને જીવનું રૂડું થાય, એમ કહી દેખાડો અને તે પાંચ પગ તે શું? તો નિષ્કામ, નિર્લોભ, નિઃસ્વાદ, નિઃસ્નેહ ને નિર્માન એ જે પાંચ પગ રોપ્યા છે તેને ફેરવવાને કોઈ સમર્થ નથી. જેમ રાવણની સભામાં અંગદે પગ રોપ્યો હતો તે કોઈથી ઊપડ્યો નહિ, તેમ અમે પણ પગ રોપ્યા છે તે કોઈથી ખોટા નહિ થાય.” એમ કહીને નાહવા પધાર્યા.

“મહારાજે અનંત પ્રકારની વાતું જીવના મોક્ષને અર્થે પ્રવર્તાવી છે; પણ તેમાં ચાર વાતું છે તે તો જીવનું જીવન છે. તે શું? તો એક તો મહારાજની ઉપાસના ને બીજી મહારાજની આજ્ઞા ને ત્રીજી મોટા એકાંતિક સાધુ સાથે પ્રીતિ ને ચોથું ભગવદી સાથે સુહૃદપણું, એ ચાર વાતું તો જીવનું જીવન છે, તેને તો મૂકવી જ નહિ. ને જો અશુભ દેશ, કાળ, સંગ, ક્રિયા, શાસ્ત્ર, મંત્ર, દીક્ષા ને દેવતા એ આઠ અશુભનો યોગ થાય તો મહારાજને ને બીજા અવતારાદિકને વિષે સમભાવ કરાવી નાખે અને આજ્ઞાને વિષે ગૌણપણું દેખાડી દે ને મોટા સાધુને ને સત્સંગમાં ગડબડગોટા વાળતો હોય એ બેયને એકપણે કરી મૂકે ને ભગવદીને વિષે દોષ દેખાડી દે; એ આઠ દેશાદિક તો અસત્પુરુષને વિષે રહ્યા છે. માટે જેને જીવનું જીવન રાખવું હોય તેને તો ઓળખીને જીવ જોડવો.” ત્યારે એક હરિજને હાથ જોડીને કહ્યું જે, “મારે તો બહુ બંધન થયું છે, તે હું તે કેમ કરું?” ત્યારે સ્વામી બોલ્યા જે, “હું તો ઘણોય સુખિયો કરી મૂકું પણ તેમ તમારાથી થાય નહિ, ને હું કહું એમ જો તમે કરો તો ત્યાંથી વિમુખ થાઓ, ત્યારે એ વાત થાય, પણ તે વિના તો થાય જ નહિ.” ત્યારે વળી પૂછ્યું જે, “તમે કહો તેમ કરે તે વિમુખ કેમ કહેવાય?” ત્યારે સ્વામી બોલ્યા જે, “આ બે જણ હું કહું એમ કરે છે તો ત્યાંના તેને વિમુખ જાણે છે. પણ જો મહારાજ ને મોટા સાધુ રાજી છે તો સર્વે રાજી થઈ રહ્યા છે.” એટલી વાત કરીને મંદિરમાં પધાર્યા.

“સાધુ તો ક્યાં ઓળખાય છે?” એમ કહીને બોલ્યા જે, “જે વરસે છત્રિયું ભાંગિયું ને પટારા કઢાવ્યા તે દિવસે એક સાધુએ મને એમ કહ્યું જે, ‘આ ભજનાનંદ સ્વામી જેવા સત્સંગમાં કોઈ સાધુ નથી, કેમ જે, બીજાના પટારામાંથી નીસર્યું પણ એના પટારામાંથી કાંઈયે ન નીસર્યું.’ ત્યારે મેં કહ્યું જે, ‘તારું કપાળ નીસરે? ગામમાં ક્યાંઈ મૂક્યું હશે. ને કાંઈ ન હોય તો બે પટારા રાખવાનું શું કામ હોય? અને સત્સંગમાં વૈદું કરી કરીને પદાર્થ તો ઘણા ભેગા કર્યા હતા, તે કુસંગમાં ક્યાંઈ રહ્યા, પણ સત્સંગના કામમાં આવ્યા નથી.’ તે જુઓને એવાને પણ બહુ મોટા માન્યા હોય! માટે સાધુ ઓળખાય નહિ.” એમ કહીને વળી બોલ્યા જે, “પ્રથમ મહારાજે મંડળ બંધાવ્યાં, ત્યારે સર્વે સાધુને કહ્યું જે, ‘ગુરુ ગુરુ હોય તે ઊઠીને એક કોરે બેસો.’ ત્યારે જેટલા ગુરુ હતા તે સર્વે ઊઠીને એક કોરે બેઠા. પછી મહારાજે કહ્યું જે, ‘જેને જ્યાં મળતું આવે તેમ તમે બેસો.’ પછી જેને જેમ મળતું હતું તેમ તે સર્વે બેઠા.” પછી સ્વામી કહે, “હું બ્રહ્માનંદ સ્વામી પાસે રહેતો તે ઊઠીને આત્માનંદ સ્વામી પાસે જઈને બેઠો; કેમ જે, બ્રહ્માનંદ સ્વામી ટોકે નહિ ને પોતે તો મહા કવિરાજ તે ખાવાનું બહુ આવે તે જુવાન અવસ્થાવાળાને ઠીક નહિ. પછી મહારાજ ઊઠીને જ્યાં સંતનાં મંડળ બેઠાં હતાં ત્યાં આવીને જોતે જોતે જ્યાં આત્માનંદ સ્વામી બેઠા હતા ત્યાં આવીને મને કહ્યું જે, ‘તમે તો બ્રહ્માનંદ સ્વામી પાસે રહેતા ને?’ પછી મેં કહ્યું જે, ‘આત્માનંદ સ્વામી ઘરડા સાધુ છે. તેની સેવાનો કરનારો કોઈ નથી તે સારુ રહ્યો છું.’ પછી મહારાજે કહ્યું જે, ‘ઠીક.’ પછી તો સર્વેને જોઈને બોલ્યા જે, ‘ગુરુયે મૂરખ છે ને ચેલાયે મૂરખ છે! કેમ જે, સત્સંગના સ્તંભ જેવા છે તેને ઓળખતા નથી ને ઓલ્યા હિંદુસ્તાનમાં લઈ જાય એવા છે તેની પાસે જઈને રહ્યા છે. ને ગુરુયે મૂરખ છે જે, સાધુની ગરજ રાખતા નથી, માટે કાંઈક ગરજ રાખવા શીખો.’ એટલી શિક્ષા કરીને ગુરુ ગુરુનાં મંડળ બંધાવ્યાં.” પછી સ્વામી કહે જે, “અમારી પ્રકૃતિ તો એકે સાધુ રાખીએ એવી નહોતી પણ મહારાજની મરજી જોઈને બધાય સત્સંગની ખબર રાખવી પડે છે. નીકર તો મહારાજની મૂર્તિ વિના બીજું કાંઈ જોઈએ જ નહિ. તે એક દહાડો પુસ્તક બાંધતાં હાથમાંથી પડી ગયું, તે પાછું બાંધ્યું જ નથી. કેમ જે, જ્યારે પુસ્તક બાંધીએ ત્યારે ભગવાન ક્યારે સંભારીએ?” એમ કહીને બોલ્યા જે, “એવી રીતે બાળમુકુન્દાનંદ સ્વામી કહેતા જે, બીજા તો આ બેલાં હૈયા ઉપર ખડકે છે ને તેને કોઈક મુકાવે તો મૃત્યુ થાય; ને આપણે તો બહાર જ ખડકવાં છે ને હૈયામાં તો મહારાજ રાખવા. એ વાતું એકાંતિકની છે.”

જીવ બીજે ક્યાંઈ અટકતો નથી, મહારાજને પુરુષોત્તમ કહેવા તેમાં અટકે છે. પછી રઘુવીરજી મહારાજે પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “મહારાજનાં ચરિત્ર દીઠાં, સાંભળ્યાં હોય તોય કહેતાં, લખતાં અટકે છે કેમ?” પછી સ્વામી બોલ્યા જે, “એક ઘોડાનો સ્વપ્નમાં પગ ભાંગ્યો. તે જ્યારે જાગ્યો ત્યારે તોળીને ઊભો, પણ પગ માંડે નહિ. પછી વૈદને દેખાડ્યો; ત્યારે વૈદે કહ્યું જે, ‘આ ઘોડાનો પગ ભાંગ્યો નથી ને કાંઈ માંદો થયો નથી, એને તો સ્વપ્ન થયું છે તે પગ તોળીને ઊભો છે.’ ત્યારે પૂછ્યું જે, ‘એનું કેમ કરવું?’ ત્યારે એણે કહ્યું જે, ‘બસેં ઘોડાં સાબદાં કરો ને તોપુંના ને બંધૂકુંના ભડાકા કરવા માંડો, એટલે ચમકશે ત્યારે સ્વપ્ન થયું છે તે મૂકી દેશે.’ તેમ એને શાસ્ત્રના શબ્દની ભ્રાંતિ પડી છે તે આમ ને આમ નિરંતર ધડાકા ને પડકારા કરશું તો મૂકી દેશે,” એટલી વાત કરી. ને પછી રઘુવીરજી મહારાજ ગાદી ઉપર ચંપાનાં ત્રણ ફૂલ મૂકીને બોલ્યા જે, “કેટલાક તો આ ફૂલ સુધી પૂગે છે ને કેટલાક તો આ ફૂલ સુધી પૂગે છે, પણ આ ફૂલ સુધી તો કોઈ પૂગતા જ નથી,” એમ મર્મમાં વાત કરી. પછી સ્વામીએ ત્રીજું ફૂલ હતું તે અચિંત્યાનંદ બ્રહ્મચારીને દીધું. પછી રઘુવીરજી મહારાજે કહ્યું જે, “સ્વામી પારસાવ્યા કે?” એમ કહીને જમવા પધાર્યા.

એક મોટા હરિભક્ત હતા, તેણે સ્વામીને બોલાવીને કહ્યું જે, “ગાડીમાં આવો.” ત્યારે સ્વામી ગાડીમાં બેઠા. પછી પ્રશ્ન પૂછ્યો જે, “હૃદયમાં ટાઢું કેમ થાય?” ત્યારે સ્વામી બોલ્યા જે, “ટાઢું તો, તો થાય જે, જેમ ભગવાન સામું જોઈ રહીએ છીએ તેમ જ્યારે મોટા સાધુ સામુ જોઈ રહેશું ત્યારે ટાઢું થાશે.” એમ કહીને વળી બોલ્યા જે, “જેમ ગાયનું વાછરું હોય તે ગાયના શરીરમાં ગમે ત્યાં થબડકા મારે, પણ દૂધનું સુખ આવે નહિ, તે તો જ્યારે આંચળને વળગે ત્યારે દૂધનું સુખ આવે છે. તે તો દૃષ્ટાંત છે ને એનું સિદ્ધાંત એ છે જે, આ બધોય સત્સંગ તો મહારાજનું શરીર છે, પણ જે મોટા એકાંતિક સાધુ છે, તે દ્વારે તો મહારાજ અખંડ રહ્યા છે, તેને વળગે છે ત્યારે તેને મહારાજનું સુખ આવે છે, જેમ ગાયના આંચળમાંથી દૂધ આવે છે તેમ.”