DIVYABHOG

સંવત ૧૯૧૮માં સાંખડાવદરના બીડમાં મંદિરના ઢોર માટે ખડ કાપવા સંતો અને હરિભક્તો સાથે તૃણોત્સવ યોજાયો, જેમાં ભગતજી પણ હાજર હતા. તેઓ નિષ્ઠાપૂર્વક સેવા કરતાં—છાશ અને પાણી લાવતા તેમજ ખડ કાપતા. એક પ્રસંગે કણબીને સ્વામીના દૈવી પ્રભાવથી ભય લાગ્યો અને તે ભાગી ગયો. ભગતજીએ હસતાં જણાવ્યું કે તેમને તો સ્વામી સિવાય બીજું કશું જ દેખાતું નથી. વરસાદ સમયે ભગતજીએ ચાદરથી સ્વામીને ઢાંકીને રક્ષા કરી. તેમની સતર્ક સેવા અને મહિમાભાવ જોઈ સ્વામી રાજી થયા અને કહ્યું કે સત્પુરુષ પ્રત્યે આત્મબુદ્ધિ, અનવૃત્તિ અને સેવા—આ ત્રણમાં જ કલ્યાણ છે, અને તે પ્રાગજી ભગતમાં પૂર્ણ છે.

Last-Minute Revision Points

સંવત ૧૯૧૮ તૃણોત્સવ
ભગતજીની નિષ્ઠાપૂર્વક સેવા
કણબીનો દૈવી પ્રભાવનો અનુભવ
“મને તો સ્વામી જ દેખાય” ભાવ
વરસાદમાં સ્વામીની રક્ષા
સત્પુરુષ પ્રત્યે આત્મબુદ્ધિ
અનવૃત્તિ અને સેવા
કલ્યાણના ત્રણ આધાર

જુનાગઢમાં વાળંદે વધુ પૈસા માગતા સ્વામીએ તેને રજા આપી. સાધુઓની વધેલી હજામત જોઈ સ્વામીએ પ્રાગજી ભગતને પૂછ્યું કે વાળંદનું કામ આવડે છે કે નહીં. ભગતજીએ તરત સ્વીકાર્યું અને સ્વામીની આજ્ઞાથી સૌની હજામત છ મહિના સુધી નિષ્ઠાપૂર્વક કરી. સ્વામી રાજી થઈ આશીર્વાદ આપ્યા અને પ્રસાદીની વ્યવસ્થા કરી. ભગતજીએ સ્વામીને રાજી કરવા વાળંદ, દરજી, કડિયા, સુથાર વગેરે તમામ સેવાઓ કરી. રાત્રે પણ સ્વામીની સેવા—પગ દાબવા, લઘુ માટે લઈ જવા, અંધકારમાં ફાળિયું ફાડી મશાલ બનાવી અજવાળું કરવું—આવી તત્પરતા દર્શાવી. સ્વામી કહ્યું કે જેમ પ્રાગજીએ બહાર અજવાળું કર્યું તેમ હું તેના અંતરમાં અજવાળું કરીશ. ભગતજી સ્વામીની મરજી પૂર્વે જાણતા અને તેમની ક્રિયા ઉપાડી સ્વામીને નિરાંતે કથા કરવા મોકળાશ આપી. આથી સ્વામી બહુ રાજી થયા અને પ્રાગજીને અંતર્યામી કહી વખાણ્યા. તેમની અખંડ ગુરુભક્તિ અને દેહાભિમાનરહિત સેવા તેજસ્વી રીતે પ્રગટ થઈ.

Last-Minute Revision Points

વાળંદે પૈસા માગ્યા
પ્રાગજી ભગતની તૈયાર સેવા
છ મહિના હજામત સેવા
સ્વામીનો આશીર્વાદ
વિવિધ કાર્યોમાં નિષ્ઠા
રાત્રિ સેવા અને મશાલ પ્રસંગ
“અંતરમાં અજવાળું” વચન
સ્વામીની ક્રિયા ઉપાડી
ગુરુભક્તિ અને દેહાભિમાન નાશ

Gujarati Summary
ભગતજીનું સમગ્ર જીવન આત્મસ્વરૂપે વર્તવાનો જીવંત આદર્શ હતું. તેઓ દરેક ક્રિયામાં પોતાને દેહ કે ઇન્દ્રિયરૂપ માનતા નહોતા, પરંતુ ચૈતન્ય આત્મા તરીકે જ વર્તતા. ઇન્દ્રિયો અને અંતઃકરણનો ઉપયોગ માત્ર બ્રહ્મસ્વરૂપમાં લીન થવા જેટલો જ કરતા, પરંતુ તેમાંથી કોઈ વિક્ષેપ થવા દેતા નહોતા. દેહભાવને ઉખેડીને આત્મભાવમાં સ્થિર રહેતા હોવાથી સ્વામીની દરેક આજ્ઞામાં શૂરવીરતાથી આગળ વધતા. તેમના નિર્ગુણભાવ અને અખંડ આત્મનિષ્ઠાથી સ્વામી ખૂબ રાજી થયા.

Last-Minute Revision Points

આત્મસ્વરૂપે વર્તન
દેહભાવનો ત્યાગ
ઇન્દ્રિયોનો મર્યાદિત ઉપયોગ
બ્રહ્મમાં લીનતા
સ્વામીની આજ્ઞામાં શૂરવીરતા
નિર્ગુણભાવ
અખંડ આત્મનિષ્ઠા
સ્વામીનો અપાર રાજીપો

હવેલીના કામ દરમ્યાન પથ્થરના ઢગલા ઉપર મરેલું કૂતરું પડેલું હોવાથી કામ અટક્યું હતું. સ્વામીએ પ્રાગજી ભગતને તપાસવા મોકલ્યા. ભગતજીએ સમજ્યું કે સ્વામી સર્વજ્ઞ છે અને તેમની મરજી કૂતરું દૂર કરીને કામ ચાલુ કરાવવાની છે. તેથી તેમણે વિલંબ કર્યા વગર કૂતરું ખસેડી, સ્નાન કરીને પાછા કામે લાગી ગયા. કેટલાકે તેમની નિંદા કરી, પણ સ્વામીએ હસતાં જણાવ્યું કે ગૃહસ્થો રોજ ચામડાં ચૂંથે છે, તો સાધુની આજ્ઞાથી મરેલું પ્રાણી દૂર કરવું ખોટું નથી. આ પ્રસંગથી સ્વામીએ સૌના અંતઃકરણની કસોટી કરી અને મોટાની મરજી જાણીને કાર્ય કરવાનું મહત્ત્વ સમજાવ્યું.

Last-Minute Revision Points

મરેલું કૂતરું પથ્થર ઉપર
કામ અટક્યું
પ્રાગજી ભગતની તત્પરતા
મોટાની મરજી સમજવી
સ્નાન પછી કામે લાગ્યા
નિંદા છતાં શાંતિ
સ્વામીનો દોર્ઘસૂત્ર વાક્ય
આજ્ઞાપાલનનું મહત્ત્વ

ઉત્સવ સમયે એઠવાડનાં વાસણ ધોતાં પાણી કુંડીમાં ભેગું થતું હતું. તે પાણી સ્વામીના ચરણને અડી ફરી કુંડીમાં પડ્યું. સ્વામીએ રમૂજમાં પૂછ્યું કે “અડસઠ તીર્થ ક્યાં હશે?” ભગતજીએ મર્મ સમજી જવાબ આપ્યો કે અડસઠ તીર્થ તો સત્પુરુષના ચરણમાં જ છે. પછી સ્વામીના સ્પર્શથી તીર્થરૂપ થયેલા પાણીમાં તેઓ નાહી ગયા. કેટલાકે નિંદા કરી, પરંતુ સ્વામીએ કહ્યું કે સાચો મહિમા જીવમાં ઊતરે ત્યારે જ આવું થાય છે. અંતે સ્વામીએ સમજાવ્યું કે મહિમાનું જ્ઞાન ઇન્દ્રિય, અંતઃકરણ અને જીવસત્તા એમ ત્રણ સ્તરે હોય છે; જીવસત્તામાં ઊતરે ત્યારે માત્ર સત્પુરુષ અને તેમની આજ્ઞા જ રહે. ભગતજી આ ત્રીજી અને ઊચ્ચ સ્થિતિમાં સ્થિત હતા.

Last-Minute Revision Points

એઠવાડનું પાણી સ્વામીના ચરણને અડ્યું
“અડસઠ તીર્થ” પ્રશ્ન
સત્પુરુષના ચરણમાં તીર્થ
પાણીમાં નાહવાનો પ્રસંગ
નિંદા છતાં સ્વામીનો રાજીપો
મહિમાના ત્રણ સ્તર
ઇન્દ્રિય-અંતઃકરણ-જીવસત્તા
આજ્ઞાપાલન = આત્મસત્તારૂપ વર્તન
ભગતજીની ઊચ્ચ સ્થિતિ

સંવત ૧૯૧૮ના ચૈત્રી સમૈયે સ્વામી વરતાલ પધાર્યા ત્યારે ભગતજી પણ સાથે હતા. માર્ગમાં વિવિધ ગામોમાં હરિભક્તોએ સેવા અને સમાગમનો લાભ લીધો. સોજિત્રામાં લલ્લુભાઈ માનસી પૂજામાં હોવાથી દર્શન માટે મોડા આવ્યા ત્યારે સ્વામીએ સમજાવ્યું કે જેમને માનસીમાં પૂજતા હતા તે પ્રત્યક્ષ આવ્યા છતાં દર્શન ન કરવું ભૂલ છે—અર્થાત્ મહારાજ પ્રત્યક્ષ સત્પુરુષ દ્વારા વિચરે છે. વરતાલમાં સમૈયા દરમ્યાન ભગતજી સ્વામીના અખંડ દર્શનમાં રહેતા, એક પળ પણ વિખૂટા ન પડતા. ભીડમાં પણ દૂર ઊભા રહી અનિમેષ દ્રષ્ટિથી દર્શન કરતા. સ્વામી પણ વારંવાર તેમની તરફ નજર કરતા. આંતરિક રીતે અખંડ એકતા હોવા છતાં પ્રત્યક્ષ મૂર્તિના દર્શન પ્રત્યે તેમની શ્રદ્ધા અને તીવ્રતા અદ્વિતીય હતી.

Last-Minute Revision Points

સંવત ૧૯૧૮ ચૈત્રી સમૈયો
લલ્લુભાઈ અને માનસી પૂજા પ્રસંગ
પ્રત્યક્ષ સત્પુરુષમાં મહારાજ
વરતાલમાં ભવ્ય આવકાર
ભગતજીનો અખંડ સમાગમ
મોજડી સેવા

ચૈત્રી સમૈયે સ્વામીની અદ્ભૂત વાતો સાંભળીને ભેરાઈના દરબાર જસાશમ પ્રભાવિત થયા. તેમણે એક દૃષ્ટાંત આપ્યો કે જેમ ગરીબ બાઈ ગોળથી ખાંડ અને સાકર સુધી વિચાર કરતી અંતે સમજાઈ ગયું કે “પારઠ ભેંસનું દૂધ તો પોતાના ઘરમાં જ છે,” તેમ તેઓ વિવિધ ધામોમાં ફરી અંતે સમજ્યા કે ગુણાતીત સ્વામી જેવા મહાન સાધુ તો પોતાના ગુરુ જ છે. સભામાં સૌએ ગુણાતીત સ્વામીની મહત્તા સ્વીકારી. પછી ઉત્તમચરણદાસ સ્વામીએ અંતિમ દર્શન ભાવથી પૂજા કરી અને ચરણારવિંદ અર્પણ કર્યા. સ્વામીએ આશીર્વાદ આપતાં તેમનો ક્ષયરોગ મટી ગયો. આ પ્રસંગથી સ્વામીની મહિમા અને પ્રતાપ પ્રગટ થયા.

Last-Minute Revision Points

ચૈત્રી સમૈયો
જસાશમનો દૃષ્ટાંત
“પારઠ ભેંસનું દૂધ” સિદ્ધાંત
ગુણાતીત સ્વામીની મહત્તા
સર્વેની એકાગ્રતા
ઉત્તમચરણદાસની પૂજા
ક્ષયરોગ મટ્યો
સ્વામીનો પ્રતાપ

ભીડમાં પણ અનિમેષ દર્શન
આંતરિક એકતા + બાહ્ય શ્રદ્ધા

વરતાલના સમૈયા પછી સ્વામી કારિયાણી પધાર્યા, જ્યાં નથુ પટેલે વિશેષ રસોઈ કરાવવાની વિનંતી કરી. સ્વામીએ ધર્મામૃત મુજબ સરળ ભોજન કરવાની આજ્ઞા આપી, પરંતુ આગ્રહથી કંસાર-રોટલી કરાવી સંતોને જમાડ્યા. બાદમાં ભગતજી વાસણ ઊટકતા હતા ત્યારે કંસાર ઊખેડતા ક્ષણે તેમની અખંડ વૃત્તિ થોડા સમય માટે તૂટી. સ્વામી અંતર્યામી રીતે જાણી તરત આવી પૂછ્યું: “ભગવાન ભૂલીને વાસણ શું ઊટકે છે?” ભગતજીએ તરત વૃત્તિ ફરી ભગવાનમાં જોડી દીધી. આ પ્રસંગે અખંડ વૃત્તિની તેમની શ્રદ્ધા અને સતર્કતા પ્રગટ થઈ. સ્વામીની પૂર્વ ઉપદેશ મુજબ અખંડ સ્મરણથી ત્રણે દેહ બળી જાય—તે સિદ્ધાંતને તેઓ જીવનમાં ઉતારતા હતા. ત્યારબાદ સ્વામી બોટાદ અને ગઢડા થઈ જૂનાગઢ પધાર્યા.

Last-Minute Revision Points

કારિયાણી પ્રસંગ
નથુ પટેલની વિનંતી
ધર્મામૃત મુજબ ભોજન
વાસણ ઊટકતાં વૃત્તિ તૂટી
સ્વામીનો પ્રશ્ન
તરત વૃત્તિ સાંધવી
અખંડ સ્મરણ સિદ્ધાંત
ત્રણે દેહનો નાશ
અદભૂત શ્રદ્ધા

જુનાગઢમાં માના ભગતે સ્વામીને પ્રશ્ન કર્યો કે પ્રાગજી ઘરબાર છોડીને ધ્યાન શીખવા આવ્યા છે, છતાં તેમને સેવા અને ઉપવાસમાં રાખવામાં આવે છે. સ્વામીએ ઉત્તર આપ્યો કે “હું તો પથરા ઊંચકાવીશ અને ભગવાન આપીશ”—અર્થાત્ બહારથી કઠિન સેવા કરાવી અંદરથી બ્રહ્મસ્થિતિ આપું છું. સાઠ હજાર વર્ષના તપથી ન મળે તે અહીં પળમાં મળે છે. અહીંની સેવા ભગવાનની સેવા અને નિવૃત્તિધર્મ છે. જેને સાચી ગરજ હોય તે સહન કરે. આથી માના ભગતને સ્વામીના અદભૂત પ્રતાપની ઝાંખી થઈ.

Last-Minute Revision Points

માના ભગતનો પ્રશ્ન
સેવા અને ઉપવાસ વિષે શંકા
“પથરા ઊંચકાવીશ અને ભગવાન આપીશ”
પળમાં બ્રહ્મસ્થિતિ
સેવા = ભગવાનની સેવા
નિવૃત્તિધર્મ
સાચી ગરજ જરૂરી
સ્વામીનો પ્રતાપ

સાંખડાવદરના બીડમાં સ્વામીએ “સાધુનો કસબ શું?” એ પ્રશ્નના ઉત્તરરૂપે પ્રાગજી ભક્તને ઊંડો આધ્યાત્મિક ઉપદેશ આપ્યો. પ્રાગજીએ સેવા કરીને સ્વામીની મરજી જાણી, આંબાઓને પાણી પાયું. સ્વામીએ સમજાવ્યું કે સાધુનો કસબ એટલે અપમાન-સન્માનમાં સમભાવ રાખવો, ઇન્દ્રિયોની વૃત્તિઓ ભગવાનની મૂર્તિમાં સ્થિર રાખવી અને આત્મા-પરમાત્માનો અનુભવજ્ઞાન સિદ્ધ કરવું. ધર્મ, જ્ઞાન, વૈરાગ્ય અને ભક્તિ સાથે એકાંતિક ધર્મ સિદ્ધ થાય છે. સાચો સાધુ શરણાગતના દોષ દૂર કરી ભગવાનમાં જોડે છે અને અજ્ઞાન ટાળી આત્મામાં શ્રીજીની મૂર્તિ સિદ્ધ કરાવે છે. સ્વામીએ પ્રાગજીની અનુવૃત્તિ અને દેહાભિમાનરહિત સેવાથી રાજીપો વ્યક્ત કર્યો. આ જ્ઞાનવર્ષાથી સભા સ્તબ્ધ થઈ ગઈ અને સૌને અલૌકિક શાંતિનો અનુભવ થયો.

Last-Minute Revision Points

આંબાને પાણી પાવાની સેવા
સ્વામીનો પ્રશ્ન: સાધુનો કસબ
સમભાવ: સન્માન-અપમાન સમાન
ઇન્દ્રિયવૃત્તિ ભગવાનમાં સ્થિર
આત્મા-પરમાત્માનો અનુભવ
એકાંતિક ધર્મ = ધર્મ + જ્ઞાન + વૈરાગ્ય + ભક્તિ
શરણાગતના દોષ દૂર કરવો
અજ્ઞાન ટાળીને મૂર્તિ સિદ્ધ કરવી
સ્વામીનો પ્રાગજી ઉપર રાજીપો
સભામાં અલૌકિક શાંતિ