Part 1: Topic — The Need for Conviction in Supremacy

We take refuge in Shriji Maharaj with the faith that He is God, and we also do His meditation and devotional singing; but for a devotee it is even more necessary to understand that “Maharaj is supreme above all.” When this firm conviction of His supreme form is established, the fear of birth and death is removed, and discernment between the soul and the non-soul becomes firm—this itself is the foundational ground of the path to liberation.

Part 2: Conviction → Discernment → Victory over Faults

According to Shriji Maharaj’s words, the stronger one’s firm conviction in one’s ishtadev, the stronger the discernment between the soul and the non-soul becomes. When “vartā” (the correct understanding of God’s true form) is properly understood, then one does not need to make special efforts to conquer the five sense-objects and tendencies like lust and anger—they are conquered naturally; but if there remains any deficiency in understanding God’s form, then obstacles remain in avoiding faults and progressing in spiritual practice.

Part 3: Without Knowing Purushottam, There Is No Attainment of the Abode

Gunatitanand Swami clearly states that without knowing Maharaj as Purushottam (the Supreme), one cannot attain Akshardham. Therefore, the main point for a worshipper is this: to recognize Shriji Maharaj firmly as eternally divine, in a tangible form, and as the cause-and-incarnator (avatārī) of all avatars, and to keep the strength of that murti (divine form) exceedingly strong.

Part 4: A Resolve in the Jnana Path that “No Betrayal Happens”

Shriji Maharaj says that the path of knowledge should be maintained so that no betrayal (droh) of God’s form occurs. Remaining in scriptures and divine instructions is necessary, but along with that one must keep this firm resolve: “What I have attained is the supreme, eternally divine, tangible form of God who is the incarnator of all avatars.” If one’s resolve is firm, then even if one happens to go outside satsang, one’s affection does not fall away and upon leaving the body one ultimately goes to Akshardham; but one who, despite remaining in satsang/scriptures, does not keep firm conviction in God’s true form, goes after death to some other devalok/Brahmalok and does not attain Purushottam’s abode—this is strongly emphasized in the text as a warning.

Part 5: Akshardham — Above All, Beyond Maya

Akshardham is Shri Hari’s abode and it is different from the abodes/realms of other avatars and deities. All realms other than Akshardham are within maya, so the threefold suffering exists there; Akshardham is beyond maya, so suffering is absent, and therefore the happiness there is far greater. Nishkulanand Swami sings of the abode as “a mine of bliss” and “oceans of bliss,” and after attaining this abode one does not fall back—this expresses certainty.

Part 6: Other Realms Are “Like Hell,” and Abodes Are Impermanent

Shriji Maharaj says that compared to God’s Akshardham, other devaloks are described as “like hell” in the context of liberation. The reason is that abodes other than Akshardham are perishable, whereas Akshardham is imperishable. Vachanamrut also clearly states that except for God’s murti in Akshardham and the devotees residing in that abode, other realms, the deities there, and their prosperity—everything is perishable; therefore, after going there, return occurs, whereas after going to Akshardham there is no return (the sense of Gita 15.6).

Part 7: The Divine Radiance and Transcendence of Akshardham

Descriptions of other abodes include worldly substances like jewel-studded mansions and gems; but Akshardham’s hallmark is an otherworldly, divine radiance. In that mass of radiance reside Purushottam, Akshar, and the Aksharmuktas. In Shriji Maharaj’s verses and Nishkulanand Swami’s poetry, Akshardham is described as “extremely radiant, cool and serene.” Gunatitanand Swami also, in his talks, establishes Akshardham as superior to other abodes, and Shri Hari Himself says, “The Akshar-form abode is beyond all (parātpar).”

Part 8: Vachanamrut (Experience) — Maharaj Called the Abode Above All

During an illness episode, Maharaj, by yogic power, went through all realms and finally went to the abode of Shri Purushottam that is “above all,” and said that there too “I alone am Purushottam; besides Me no one is greater,” and “Those beings who have come into My refuge—I will grant them My supreme abode.” From this, both the supremacy of Akshardham and the supremacy of Shriji Maharaj as the lord of that abode become clear.

Part 9: Words from the Divine Mouth — Why Does God Speak His Glory Less?

When God manifests in human form, He conceals His divine nature and majesty, because while speaking, someone may misunderstand and their conviction may break—Maharaj expressed such restraint. Yet, just as the sun is known only when it rises, similarly the greatness of Purushottam Narayan’s form is truly understood only when He Himself reveals His own form. Therefore, the text guides us to understand supremacy through Maharaj’s own words as “self-evidence” (svatah-pramāṇ).

Part 10: The Purpose of Manifestation — Superior to Other Avatars

Maharaj wrote in a note that earlier avatars manifested for a task-cause (like destroying demons) and, once the task was completed, disappeared from the earth; whereas His manifestation is as Aksharātīt Purushottam to make souls brahmarup and grant ultimate liberation. Thus, this manifestation on earth is presented not merely as an event, but as the highest manifestation for the complete welfare of souls.

Part 11: Proofs from Vachanamrut — Manifest Purushottam = The Form in Akshardham

Vachanamrut clearly states that out of compassion, the manifest Purushottam God has appeared on earth for the welfare of souls; He is the ishtadev of devotees and accepts their service. There is no difference between the form of the manifest Purushottam God and the form of God residing in Akshardham—both are one. He is the controller of Akshar and all, the God of even Ishwars, the cause of all causes, and the incarnator of all avatars; therefore, He alone is the primary worthy object of one-pointed worship (earlier avatars are also worthy of reverence, but the ultimate object of worship is this).

Part 12: “Single-essence Radiance” and “Form” — Soul/Brahman/Akshardham and Parabrahman

According to Vachanamrut, the “single-essence radiance” is called the soul/Brahman/Akshardham; and the divine murti of God within that radiance is called the essence of the soul/Parabrahman/Purushottam. “The form within that radiance is this manifest Maharaj”—this statement firmly establishes God’s identity in the manifest.

Part 13: God Present in Satsang — Avatari, Inner Controller, Radiant-Tangible

According to Vachanamrut, all avatars emerged from Shriji Maharaj who is present in satsang; He is the avatari, the inner controller of all, radiant in Akshardham, eternally in tangible form, and possessed of infinite divine majesty. He is the emperor of infinite universes and the cause of even Aksharbrahman—these statements directly strengthen supreme conviction.

Part 14: “Swamini Vato” — The Purpose of Establishing Supreme Conviction

According to the text, to establish firm supreme conviction in souls regarding His own form, Maharaj brought Akshardham and the conscious, divine associates with Him. With the sentiment “As He is in Akshar, He is not so in Prakriti-Purush etc.,” it is explained that Aksharbrahman Gunatitanand Swami can describe Maharaj’s glory as much as anyone can, and no one else can to that extent.

Part 15: Swamini Vato — A Metaphor for Avatars and Purushottam

Gunatitanand Swami explains the glory of avatars with the metaphor of “magnetic pull (the power to draw iron)”: some avatars are like one man or ten man, while Purushottam is “a mountain of magnetism”—meaning the entire cosmos is drawn. He says: in earlier avatars, as much majesty as there is, that many souls are carried across; today, since the incarnator of all avatars and cause of all causes has appeared, even the muktas of infinite abodes are drawn into Maharaj’s murti—this is a living understanding of supremacy.

Part 16: Swamini Vato — Renunciation and the “Chintamani” Metaphor

Gunatitanand Swami gives the example that earlier scriptures had fewer accounts of wide-scale renunciation, but today even thousands of women renounce and God comes to call people from house to house—this is a sign of manifest influence. He says: other great avatars are like “parasmani,” whereas Purushottam is “chintamani”—that is, the most supreme and the giver of everything.

Part 17: Proofs from Other Paramhansas — Glory Captured in Texts

Many paramhansas immediately developed conviction in Maharaj’s supremacy due to His divine influence; and those who had only conviction of His divinity gradually attained conviction in His supremacy by experiencing extraordinary majesty and world-transcending works. Nishkulanand Swami sings of Maharaj as Parabrahman Purushottam and the incarnator of all, and in “Purushottam Prakash” and other kirtans, the glory of Akshardham, Aksharvat, and the most supreme avatar is described.

Part 18: Utpatti Sarg — Jiva, Maya, Ishwar, Brahman, Parameshwar (Eternal)

Shriji Maharaj establishes through scripture that jiva, maya, Ishwar, Brahman, and Parameshwar are all eternal (anādi). Maya is God’s power; the jiva is not a part of Parameshwar, but an eternal jiva. When the jiva takes refuge in Parameshwar, it crosses maya, becomes brahmarup, and goes to God’s abode to become a divine attendant—this is the central doctrine. Also, at dissolution only the manifest God remains, and later, through Prakriti-Purush, He creates countless universes again.

Part 19: Order of Creation — Akshar, Purush, Prakriti, Elements, and Universe Formation

In the creation sequence, Parabrahman Purushottam looks toward Akshar at the time of creation; from Akshar a “Purush” manifests, and when Purushottam’s entry occurs, Prakriti is activated. Then through Pradhan, Mahattattva, Ahankar, beings/objects/senses/inner instruments/deities, Virat-Purush, Brahma, Prajapatis, Kashyap, Indra and other deities, demons, and the entire moving and non-moving creation—this is how the cosmos is formed. As notes, the names of deities, ten senses, five sense-objects, and five elements are also given to clarify tattvajnana.

Part 20: Aksharatmak Purush/Mukta — Unaffected Though Facing Maya

Aksharatmak Purush or the brahmarup muktas of Akshardham are described as “without food, free, Brahman, and the cause of maya.” Even though they remain facing maya, they are not afflicted by it and have no desire for enjoyments; they are blissful in Brahman-bliss and fully fulfilled—thus the greatness of the Akshar-mukta principle becomes clear.

Part 21: The Difference between “Purush” and “Purushottam” — Removing भ्रम

Because scriptures often call the aksharatmak “Purush” as Purushottam, confusion can arise; but Shriji Maharaj clearly explains that just as there is a difference between jiva and Ishwar and between Ishwar and Purush, similarly there is a great difference between Purush and Purushottam Vasudev God, the master of all. There are many aksharatmak Purushas, but they worship and praise Vasudev’s lotus feet. This must be reflected upon and firmly seated within; otherwise, scriptural words do not remain stable in one’s understanding.

Part 22: Parabrahman Purushottam Narayan — One and Non-dual

According to the text, Parabrahman Purushottam Narayan (Bhagwan Swaminarayan) is supreme, the incarnator of all avatars, the cause of all causes, and the controller of all—and He is one and non-dual. “Only one Narayan is like Narayan”—even Akshar is not capable of becoming like God—these statements firmly establish the doctrine of oneness and non-duality.

Part 23: Well-known Incidents — Supremacy Proven through Samadhi

(1) In the incident of Shitaldas (later Vyapakanand), through samadhi he saw the twenty-four avatars and Ramanand Swami within Maharaj; when he resolved, “If Maharaj is Purushottam, may countless forms appear,” countless forms manifested—thus supreme conviction became firm. (2) For Parvatbhai, he saw the radiant murti and then one by one saw the avatars and finally saw all avatars merge into Maharaj—his conviction became firm through divine experience. (3) In the samadhi episode and Yamapuri incident, through Swaroopanand Swami, suffering beings were freed by the “Swaminarayan” mantra—this is described as proof of Maharaj’s immeasurable influence.

Part 24: The Satsangijivan Episode — Insistence on Upasana and Future “Glory Scriptures”

During the composition of Satsangijivan, there was discussion on upasana: Nityanand Swami insisted that Maharaj be written as supreme and the incarnator of all, whereas some paramhansas suggested depiction like others for public acceptability. Nityanand Swami remained steadfast; ultimately Maharaj praised his understanding—this incident shows the firmness of supreme conviction. It is also said that scriptures of Maharaj’s glory would come later and images would be installed—meaning the glory would spread more clearly over time.

Part 25: The Loj–Bhuj Episode — Maharaj’s Glory from Ramanand Swami

Ramanand Swami ordered his disciples to go to Loj to see Varni. When Lalji Sutar (later Nishkulanand Swami) did not go and went to Bhuj, Ramanand Swami reproached him and said, “That Varni is even greater than me—the transcendent Purushottam, the cause of all avatars, with non-material divine majesty.” Thus, Maharaj’s supreme glory is seen being established even from the guru’s mouth.

Part 26: Maharaj’s Manifest Influence — Paramhans Diksha and the Test of Conviction

Because of Maharaj’s fame in Saurashtra, seekers came from all regions; at just 25 years of age, giving paramhans diksha to many learned and austere seekers in a single night is presented as a sign of His divine influence. When testing the paramhansas, Maharaj said, “I have not done such heroic feats,” but the paramhansas replied that Maharaj destroyed internal demons like lust and anger, built a bridge across the ocean of worldly existence by establishing the Akshar path, and freed them from maya to grant Akshardham—therefore, He is the incarnator of all avatars.

Part 27: Incidents of Gunatitanand Swami — Removing Deficiency in Understanding

Through Gunatitanand Swami’s words, Maharaj’s supremacy became even firmer in satsang. (1) The reason behind Atmanand Swami’s prolonged life was a “deficiency in understanding”—after Gunatitanand Swami explained the supreme upasana and the deficiency was removed, Maharaj immediately called him to the abode—showing the necessity of correct understanding. (2) Shuk Swami said: I wrote/found this Vachanamrut, but I understood it only today—meaning the clarity provided by a Satpurush is necessary. (3) “A soul doesn’t get stuck anywhere else; it gets stuck in calling Maharaj Purushottam”—a critique of scriptural pedantry causing hesitation, and the ‘three champa flowers’ metaphor insisting on reaching the third flower—i.e., the true supreme understanding.

Part 28: Glory Established in Texts — Shri Harililakalpataru, etc.

Gunatitanand Swami propagated Maharaj’s supremacy not only through speech but also through texts: he gave Achintyanand Brahmachari the “third flower” and commanded him to write a unique scripture describing Maharaj’s supreme form with glory in every word. As a result, the glory became textual through works like “Shri Harililakalpataru,” and the text also suggests reading more incidents from other scriptures for further reinforcement.

Part 29: Q&A — How Many Avatars? Are They Equal or Different?

Some scriptures mention 24 avatars and some mention 10, but Shrimad Bhagavat describes countless avatars of Hari; therefore avatars are innumerable, and most are considered partial/kalā avatars. Though similarity may be suggested in qualities and majesty, Purushottam’s entry (anupravesh) is not the same in all, and their abodes/realms also differ, so avatars differ. Shriji Maharaj also explained a higher-lower ordering among some avatars—thus the doctrine of difference is accepted.

Part 30: Conclusion — Who Is the True Object of Worship, and the Command for the Seeker

The conclusion of this entire discussion is that Shriji Maharaj is supreme, the incarnator of all avatars, beyond even Akshar, the creator-controller of all, and eternally tangible; there is none beyond Him. Therefore, to worship and devote oneself to Him in a brahmarup manner—this is presented as His command.

Part 31: Respect for All, Even with Exclusive Conviction

Shriji Maharaj held deep respect for all deities, acharyas, and avatars of Sanatan Dharma; by installing their forms in temples He showed reverence. Yet, to keep exclusive conviction in one’s ishtadev—like the metaphor of a faithful wife—is the mark of a true worshipper. Also, under intoxication of glory, criticizing other deities/avatars is prohibited; the tradition emphasizes broad vision and appreciation of goodness, not narrow ego.

Part 32: The Guru Lineage’s Effort and Today’s Context

Maharaj’s saints and paramhansas, Aksharbrahman Gunatitanand Swami, Pragji Bhakta, Brahmaswarup Shastriji Maharaj, Yogiji Maharaj, Pramukh Swami Maharaj, and the present Mahant Swami Maharaj—this guru lineage has tirelessly worked to reveal Maharaj’s form and spread devotion worldwide. In today’s time as irreligion/atheism increases, this supreme conviction gives strength to overcome demonic tendencies, and thus Akshar-Purushottam upasana is expanding as a living tradition—this firm assurance is expressed.

Part 33: Important Quotes

• “The more firm one’s conviction is in one’s ishtadev (the Supreme Lord), the more the discernment between the soul and the non-soul develops.”
  (Vach. G. Pr. 56)
• “When that spiritual discourse is understood… lust, anger, etc… will be conquered naturally… but if there remains any deficiency in understanding God’s form… the obstruction will not break.”
  (Vach. G. M. 13)
• “Without knowing Maharaj as Purushottam, one cannot attain Akshardham…”
  (Swa. Va. 3/12)
• “Compared to God’s Akshardham, other deities’ realms are described as hell in the context of liberation.”
  (Vach. Sa. 1, 4, 11; G. An. 28)
• “Only one Narayan is like Narayan; no one else becomes like Him.”
  (Vach. Lo. 13)
• “Just as a faithful wife… similarly a devotee of God does not develop affection for other avatars.”
  (Vach. G. A. 16)

Part 34: Complete Chapter Summary (1-line Bullets)

• It is not enough to merely believe—one must recognize Shriji Maharaj as the supreme Purushottam.
• Firm conviction removes fear of birth-death and strengthens discernment between soul and non-soul.
• Correct understanding of God’s form makes faults easy to conquer; deficiency creates obstacles in practice.
• Akshardham is beyond maya, imperishable, and divinely radiant; there is no return from there.
• The manifest Maharaj and the form in Akshardham are one—Vachanamrut establishes this conviction.
• Utpatti-sarg clarifies God as the controller of all and explains the Purush–Purushottam distinction.
• Samadhi/incidents/paramhansa experiences make the supremacy evident and firm.
• Keep exclusive conviction without criticizing other deities/avatars—maintain broad, noble vision.
• The guru lineage spread this pure upasana worldwide; it still provides strength against irreligion today.

भाग 1: विषय — सर्वोपरि निष्ठा आवश्यक

हम श्रीजी महाराज को भगवान मानकर उनका आश्रय, ध्यान और भजन करते हैं; लेकिन आश्रित के लिए “महाराज सर्वोपरि हैं” यह समझना और भी आवश्यक है। इस सर्वोपरि स्वरूप का दृढ़ निश्चय होने पर जीव का जन्म-मरण का भय दूर होता है और आत्मा-अनात्मा का विवेक दृढ़ होता है—यही मोक्षमार्ग की आधारभूमि है।

भाग 2: निष्ठा → विवेक → दोष-विजय

श्रीजी महाराज के वचन के अनुसार, इष्टदेव में जितनी दृढ़ निष्ठा होती है उतना ही आत्मा-अनात्मा का विवेक होता है। जब “वार्ता” (भगवान के वास्तविक स्वरूप की सही समझ) अच्छी तरह समझ में आ जाती है, तब पंचविषय और काम-क्रोधादि स्वभाव को जीतने के लिए विशेष प्रयत्न नहीं करना पड़ता—वे सहज ही जीत लिए जाते हैं; परंतु स्वरूप-समझ में कमी रह जाए तो दोष टालने में और साधना में आगे बढ़ने में बाधा रहती है।

भाग 3: पुरुषोत्तम जाने बिना धाम-प्राप्ति नहीं

गुणातीतानंद स्वामी स्पष्ट करते हैं कि महाराज को पुरुषोत्तम (सर्वोपरि) जाने बिना अक्षरधाम की प्राप्ति नहीं होती। इसलिए उपासक के लिए मुख्य बात यह है कि श्रीजी महाराज को सदा दिव्य, साकार, सर्व अवतारों के कारण-अवतारी रूप में दृढ़ता से पहचानें और उनकी मूर्ति-उपासना का बल अत्यधिक रखें।

भाग 4: ज्ञानमार्ग में “द्रोह न हो” ऐसा निश्चय

श्रीजी महाराज कहते हैं कि ज्ञानमार्ग ऐसा रखना चाहिए कि भगवान के स्वरूप का द्रोह न हो। शास्त्र-वचनों में रहना आवश्यक है, पर साथ ही यह दृढ़ निश्चय रखना चाहिए कि “मुझे जो प्राप्त हुआ है वह सर्वोपरि, सदा दिव्य साकार और सर्व अवतारों का अवतारी भगवान का ही स्वरूप है।” जिसका यह निश्चय पक्का हो, वह कदाचित् सत्संग से बाहर भी हो जाए तो भी उसका हृदय-स्नेह नहीं टूटता और देह छोड़कर अंत में अक्षरधाम जाता है; पर जो सत्संग/शास्त्र में रहते हुए भी भगवत्स्वरूप की निष्ठा पक्की नहीं रखता, वह देहांतरे अन्य देव-लोक/ब्रह्म-लोक में जाता है और पुरुषोत्तम के धाम को नहीं पाता—यह चेतावनी रूप में पाठ में विशेष बल देकर कहा गया है।

भाग 5: अक्षरधाम — सबसे परे, माया से परे

अक्षरधाम श्रीहरि का धाम है और वह अन्य अवतारों/देवों के स्थानकों से भिन्न है। अक्षरधाम के अतिरिक्त सभी लोक माया के भीतर हैं इसलिए वहाँ त्रिविध ताप है; अक्षरधाम माया से परे होने से वहाँ ताप नहीं है और इसलिए वहाँ का सुख अत्यंत अधिक है। निष्कुलानंद स्वामी धाम को “सुख की खाणी” और “सुख के दरिया” के रूप में गाते हैं, और इस धाम को पाकर फिर वापस नहीं गिरना पड़ता—यह निश्चितता दर्शाता है।

भाग 6: अन्य लोक “नरक तुल्य” और धाम नाशवान

श्रीजी महाराज कहते हैं कि भगवान के अक्षरधाम के आगे अन्य देव-लोकों को मोक्षधर्म में “नरक तुल्य” कहा है। कारण यह है कि अक्षरधाम के अतिरिक्त अन्य स्थानक नाशवान हैं, जबकि अक्षरधाम अविनाशी है। वचनामृत में भी स्पष्ट है कि अक्षरधाम में स्थित भगवान की मूर्ति और धामस्थ भक्तों के अतिरिक्त अन्य लोक, वहाँ के देव और उनकी समृद्धि—सब नाशवान हैं; इसलिए वहाँ जाने के बाद पुनरागमन होता है, जबकि अक्षरधाम में जाने के बाद पुनरागमन नहीं होता (गीता 15.6 का भाव)।

भाग 7: अक्षरधाम का दिव्य तेज और अलौकिकता

अन्य धामों के वर्णन में मणिमय महल, रत्न आदि लौकिक पदार्थ आते हैं; जबकि अक्षरधाम का लक्षण अलौकिक दिव्य तेज है। उस तेज के समूहमध्ये पुरुषोत्तम, अक्षर और अक्षरमुक्त निवास करते हैं। श्रीजी महाराज के पदों और निष्कुलानंद स्वामी के काव्य में “अति तेजोमय, शीतल-शांत” धाम का वर्णन आता है। गुणातीतानंद स्वामी भी अपनी वातों में अक्षरधाम को अन्य धामों से श्रेष्ठ बताते हैं और श्रीहरि स्वयं भी “अक्षररूप धाम परात्पर है” ऐसा कहते हैं।

भाग 8: वचनामृत (अनुभव) — महाराज ने धाम को सबसे परे कहा

बीमारी के प्रसंग में महाराज ने योगशक्ति से सभी लोकों में जाकर अंत में “सर्वे थकी पर” ऐसे श्रीपुरुषोत्तम के धाम में गए और कहा कि वहाँ भी “मैं ही पुरुषोत्तम हूँ; मेरे बिना कोई बड़ा नहीं” तथा “जो जीव मेरे शरण आए हैं, उन्हें मैं सर्वोपरि ऐसे अपने धाम में पहुँचाऊँगा।” इससे अक्षरधाम का सर्वोपरीत्व और उस धाम के अधिपति रूप में श्रीजी महाराज का सर्वोपरीत्व—दोनों स्पष्ट होते हैं।

भाग 9: श्रीमुख के वचन — भगवान अपना महिमा क्यों कम कहते हैं?

भगवान मनुष्यरूप में प्रकट होते समय अपना दिव्यभाव और ऐश्वर्य छुपाते हैं, क्योंकि बात कहते-कहते किसी को उल्टा पड़ जाए और निष्ठा टूट जाए—ऐसा संकोच महाराज ने व्यक्त किया है। फिर भी जैसे सूर्य उदय होने पर ही सूर्य का ज्ञान होता है, वैसे पुरुषोत्तम नारायण जब स्वयं अपना स्वरूप पहचानाते हैं तभी उनके स्वरूप का महिमा सही समझ में आता है; इसलिए “स्वतःप्रमाण” के रूप में महाराज के श्रीमुख के शब्दों से सर्वोपरिपन समझने की दिशा पाठ देता है।

भाग 10: प्रागट्य का हेतु — अन्य अवतारों से श्रेष्ठ

महाराज ने लिखा कि पूर्व अवतार कार्य-कारण हेतु (असुर-संहार आदि) हुए और कार्य पूर्ण होने पर अंतर्धान हो गए; जबकि उनका अवतार जीवों को ब्रह्मरूप कर आत्यंतिक मुक्ति देने हेतु अक्षरातीत पुरुषोत्तम के रूप में हुआ है। इसलिए पृथ्वी पर यह प्रागट्य केवल घटना नहीं, बल्कि जीवों के पूर्ण कल्याण हेतु सर्वोत्तम प्रागट्य के रूप में प्रस्तुत है।

भाग 11: वचनामृत के प्रमाण — प्रत्यक्ष पुरुषोत्तम = अक्षरधामस्थ स्वरूप

वचनामृत में स्पष्ट है कि दया से जीवों के कल्याणार्थ प्रत्यक्ष पुरुषोत्तम भगवान पृथ्वी पर प्रकट हुए हैं, वे आश्रितों के इष्टदेव हैं और सेवा स्वीकार करते हैं। प्रत्यक्ष पुरुषोत्तम भगवान के स्वरूप में और अक्षरधाम में स्थित भगवान के स्वरूप में कोई भेद नहीं—दोनों एक ही हैं। वे अक्षरादिक सभी के नियंता, ईश्वर के भी ईश्वर, सर्व कारणों के कारण और सर्व अवतारों के अवतारी हैं; इसलिए एकांतिक भाव से उपासना करने योग्य मुख्य उपास्य वही हैं (पूर्व अवतार भी पूज्य हैं, पर उपास्य-परमलक्ष्य यही है)।

भाग 12: “एकरस तेज” और “मूर्ति” — आत्मा/ब्रह्म/अक्षरधाम और परब्रह्म

वचनामृत अनुसार “एकरस तेज” को आत्मा/ब्रह्म/अक्षरधाम कहा जाता है; और उस प्रकाश में स्थित भगवान की मूर्ति को आत्मा का तत्त्व/परब्रह्म/पुरुषोत्तम कहा जाता है। “जिस तेज में मूर्ति है वही प्रत्यक्ष महाराज हैं”—यह कथन प्रत्यक्ष में भगवान की पहचान को दृढ़ करता है।

भाग 13: सत्संग में विराजमान भगवान — अवतारी, अंतःयामी, तेजोमय-साकार

वचनामृत अनुसार सत्संग में विराजमान श्रीजी महाराज से सभी अवतार हुए हैं; वे अवतारी हैं, सर्व के अंतःयामी हैं, अक्षरधाम में तेजोमय हैं और सदा साकार रूप से अनंत ऐश्वर्ययुक्त हैं। वे अनंत ब्रह्मांडों के राजाधिराज और अक्षरब्रह्म के भी कारण हैं—ये वचन सर्वोपरि निष्ठा को सीधे दृढ़ करते हैं।

भाग 14: “स्वामीनी वातो” — सर्वोपरि निष्ठा प्रवर्ताने का हेतु

पाठ के अनुसार जीवों में अपने स्वरूप की सर्वोपरि निष्ठा दृढ़ कराने हेतु महाराज अक्षरधाम और चैतन्यमूर्ति पार्षदों के साथ लाए। “जैसे अक्षर में हैं वैसे प्रकृति-पुरुषादिक में नहीं”—इस भाव से कहा गया है कि अक्षरब्रह्म गुणातीतानंद स्वामी जितना महाराज का महिमा कह सकते हैं उतना कोई और नहीं कह सकता।

भाग 15: स्वामीनी वातो — अवतार और पुरुषोत्तम का रूपक

गुणातीतानंद स्वामी अवतारों के महिमा को “चमक (लोहे को खींचने वाली शक्ति)” के उपमान से समझाते हैं: कुछ अवतार मण/दस मण जैसे, पर पुरुषोत्तम तो “चमक का पर्वत” हैं—अर्थात् पूरा ब्रह्मांड खिंच जाता है। वे कहते हैं कि पूर्व अवतारों में जितना ऐश्वर्य उतने जीव तरते हैं; आज सर्व अवतारों के अवतारी और सर्व कारणों के कारण पुरुषोत्तम पधारे हैं इसलिए अनंत धाम के मुक्त भी मूर्ति में तर जाते हैं—यह सर्वोपरीत्व का जीवंत बोध है।

भाग 16: स्वामीनी वातो — संन्यास-वैराग्य और “चिंतामणि” उपमा

गुणातीतानंद स्वामी उदाहरण देते हैं कि पूर्व शास्त्रों में इतने व्यापक त्याग के प्रसंग कम थे, पर आज हजारों स्त्रियाँ भी त्याग करती हैं और घर-घर भगवान बुलाने आते हैं—यह प्रत्यक्ष प्रभाव का संकेत है। वे कहते हैं: अन्य बड़े अवतार “पारसमणि” जैसे हैं, जबकि पुरुषोत्तम “चिंतामणि” हैं—अर्थात् सर्वोत्कृष्ट, सर्वदायक।

भाग 17: अन्य परमहंसों के प्रमाण — महिमा ग्रंथों में शब्दबद्ध

कई परमहंस श्रीजी महाराज के दिव्य प्रभाव से तुरंत सर्वोपरिपन की प्रतीति पा गए; और जिनमें केवल भगवानपन का निश्चय था वे भी असाधारण ऐश्वर्य/लोकातीत कार्य देखकर सर्वोपरि निश्चय की ओर बढ़े। निष्कुलानंद स्वामी अपने ग्रंथों में महाराज को परब्रह्म पुरुषोत्तम, सर्वावतारी बताते हैं और “पुरुषोत्तम प्रकाश” आदि कीर्तनों में अक्षरधाम, अक्षरवाट और सर्वोत्तम अवतार का महिमा आता है।

भाग 18: उत्पत्ति सर्ग — जीव, माया, ईश्वर, ब्रह्म, परमेश्वर (अनादि)

श्रीजी महाराज शास्त्राधार से सिद्ध करते हैं कि जीव, माया, ईश्वर, ब्रह्म और परमेश्वर—सभी अनादि हैं। माया भगवान की शक्ति है; जीव परमेश्वर का अंश नहीं, अनादि जीव है। जीव जब परमेश्वर की शरण जाता है तब माया को तरता है, ब्रह्मरूप होता है और भगवान के धाम में जाकर पार्षद होता है—यह मुख्य सिद्धांत है। साथ ही प्रलय में प्रकट भगवान ही एक रहते हैं और फिर प्रकृति-पुरुष द्वारा अनंत कोटि ब्रह्मांडों की सृष्टि भी वही उत्पन्न करते हैं।

भाग 19: उत्पत्ति-क्रम — अक्षर, पुरुष, प्रकृति, तत्त्व और ब्रह्मांड-रचना

उत्पत्ति-क्रम में परब्रह्म पुरुषोत्तम सृष्टि के समय अक्षर की ओर दृष्टि करते हैं; अक्षर से “पुरुष” प्रकट होता है और पुरुषोत्तम के अनु-प्रवेश से प्रकृति प्रेरित होती है। फिर प्रधान, महत्तत्त्व, अहंकार, भूत/विषय/इंद्रियाँ/अंतःकरण/देवता, विराटपुरुष, ब्रह्मा, प्रजापति, कश्यप, इंद्रादिक देव, दैत्य और स्थावर-जंगम सृष्टि—इस प्रकार रचना होती है; साथ ही देवता, दस इंद्रियाँ, पंचविषय और पंचभूत के नाम भी दिए गए हैं, जो तत्त्वज्ञान को स्पष्ट करते हैं।

भाग 20: अक्षरात्मक पुरुष/मुक्त — माया के सामने रहते हुए भी अबाधित

अक्षरात्मक पुरुष या अक्षरधाम के ब्रह्मरूप मुक्त “निरन्न, मुक्त, ब्रह्म और माया के कारण” कहे जाते हैं। वे माया के सम्मुख रहते हुए भी माया से बाधित नहीं होते, भोग-इच्छा नहीं रखते; वे ब्रह्मसुख में सुखी और पूर्णकाम होते हैं—इससे अक्षर-मुक्त तत्त्व की महत्ता स्पष्ट होती है।

भाग 21: “पुरुष” और “पुरुषोत्तम” का भेद — भ्रम-निवारण

शास्त्रों में कई बार अक्षरात्मक “पुरुष” को पुरुषोत्तम कहे जाने से भ्रम हो सकता है, पर श्रीजी महाराज स्पष्ट करते हैं कि जैसे जीव-ईश्वर-पुरुष में भेद है, वैसे ही पुरुष और सर्व के स्वामी पुरुषोत्तम वासुदेव भगवान में “बहुत भेद” है। अक्षरात्मक पुरुष अनेक हैं, पर वे वासुदेव के चरणारविंद की उपासना-स्तुति करते हैं; इस बात का मनन कर अंतःकरण में बैठाना आवश्यक है, अन्यथा शास्त्र-शब्द समझ में स्थिर नहीं रहता।

भाग 22: परब्रह्म पुरुषोत्तम नारायण — एक और अद्वितीय

यहाँ निष्कर्ष यह है कि परब्रह्म पुरुषोत्तम नारायण (भगवान स्वामिनारायण) सर्वोपरि, सर्वावतारों के अवतारी, सर्व कारणों के कारण और सर्व के नियंता हैं—और वे एक व अद्वितीय हैं; “नारायण जैसे तो एक नारायण ही”—अक्षर तक भी भगवान जैसा बनने में समर्थ नहीं—इन वचनों से एकत्व/अद्वितीयता का सिद्धांत दृढ़ होता है।

भाग 23: प्रचलित प्रसंग — समाधि द्वारा सर्वोपरिपन सिद्ध

(1) शीतलदास (बाद में व्यापकानंद) के प्रसंग में समाधि द्वारा चौबीस अवतार और रामानंद स्वामी का महाराज में होना दिखा; “महाराज पुरुषोत्तम हों तो मेरे अनंत स्वरूप हो जाओ” संकल्प करते ही अनंत रूप हुए—इससे सर्वोपरि निश्चय दृढ़ हुआ। (2) पर्वतभाई को तेजोमय मूर्ति के दर्शन और एक-एक कर अवतारों के दर्शन होकर अंततः सभी का महाराज में लीन होना—दिव्य प्रतीति से निष्ठा पक्की हुई। (3) समाधि प्रकरण और यमपुरी प्रसंग—स्वरूपानंद स्वामी द्वारा “स्वामिनारायण” मंत्र से यातनाग्रस्त जीवों की मुक्ति—महाराज के अपरिमित प्रभाव का प्रमाण बताया गया है।

भाग 24: सत्संगजीवन का प्रसंग — उपासना का आग्रह और भविष्य के “महिमा-शास्त्र”

सत्संगजीवन रचना के समय उपासना पर चर्चा हुई: नित्यानंद स्वामी ने महाराज को सर्वोपरि/सर्वावतारी लिखने का आग्रह किया, जबकि कुछ परमहंसों ने लोक-स्वीकार्यता हेतु अन्य जैसा निरूपण सुझाया। नित्यानंद स्वामी अडिग रहे; अंत में महाराज ने उनकी समझ की प्रशंसा की—यह प्रसंग सर्वोपरि निष्ठा की दृढ़ता दर्शाता है। साथ ही कहा गया कि महाराज के महिमा-शास्त्र आगे होंगे और मूर्ति भी पधराई जाएगी—अर्थात् समय के साथ महिमा अधिक स्पष्ट रूप से प्रवर्तेगा।

भाग 25: लोज-भुज का प्रसंग — रामानंद स्वामी द्वारा महाराज का महिमा

रामानंद स्वामी ने शिष्यों को लोज जाकर वरणी के दर्शन करने की आज्ञा दी। लालजी सुतार (बाद में निष्कुलानंद स्वामी) लोज न जाकर भुज गए तो रामानंद स्वामी ने कहा कि “वह वरणी हमसे भी बड़े—सर्व अवतारों के कारण परात्पर, अप्राकृत गुणैश्वर्यवाले पुरुषोत्तम हैं।” इस प्रकार गुरु-मुख से भी महाराज का सर्वोपरि महिमा स्थापित होता दिखता है।

भाग 26: महाराज का प्रत्यक्ष प्रभाव — परमहंस दीक्षा और निष्ठा की कसौटी

सौराष्ट्र में महाराज की ख्याति से देश-देश से मुमुक्षु आए; केवल 25 वर्ष की आयु में अनेक विद्वान-तपस्वी मुमुक्षुओं को एक रात में परमहंस दीक्षा—यह उनके दिव्य प्रभाव का चिह्न बताया गया है। परमहंसों की कसौटी में महाराज ने कहा कि हमने ऐसे पराक्रम नहीं किए, पर परमहंसों ने उत्तर दिया कि महाराज ने काम-क्रोधादि आंतरिक असुरों का नाश किया, भवसागर पर सेतु बांधकर अक्षरवाट रखी और माया से मुक्त कर अक्षरधाम की प्राप्ति कराई—इसलिए वे अवतारों के अवतारी हैं।

भाग 27: गुणातीतानंद स्वामी के प्रसंग — समझ की कसर दूर करना

गुणातीतानंद स्वामी के वचनों से सत्संग में महाराज का सर्वोपरिपन और दृढ़ हुआ: (1) आत्मानंद स्वामी की दीर्घ आयु के पीछे “समझ की कसर” कारण बनी—स्वामी ने सर्वोपरि उपासना समझाई और कसर दूर हुई तो महाराज ने तुरंत धाम में बुला लिया—यह समझ की आवश्यकता दिखाता है। (2) शुक स्वामी ने कहा: वचनामृत लिखा/ढूंढा मैंने, पर समझ आज आया—अर्थात् अर्थ-स्पष्टता हेतु सत्पुरुष की समझ आवश्यक। (3) “जीव कहीं नहीं अटकता, महाराज को पुरुषोत्तम कहने में अटकता है”—शास्त्र-तंती से उठने वाले संकोच की टीका, और ‘चंपा के तीन फूल’ रूपक से तीसरे फूल यानी सर्वोपरि समझ तक पहुँचाने का आग्रह।

भाग 28: ग्रंथस्थ महिमा — श्रीहरिलीलाकल्पतरु आदि

गुणातीतानंद स्वामी ने केवल वाणी से नहीं, ग्रंथों द्वारा भी महाराज का सर्वोपरिपन प्रवर्ताया: अचिंत्यानंद ब्रह्मचारी को ‘तीसरा फूल’ देकर आज्ञा की कि श्रीजी महाराज के सर्वोपरि स्वरूप का शब्दे-शब्दे महिमा-वर्णन करने वाला अद्भुत ग्रंथ लिखें; परिणामस्वरूप “श्रीहरिलीलाकल्पतरु” जैसे ग्रंथों से महिमा ग्रंथस्थ हुआ, और अधिक पुष्टिकरण हेतु अन्य ग्रंथों में प्रसंग पढ़ने का संकेत मिलता है।

भाग 29: प्रश्न-उत्तर — अवतार कितने? भेद है या समान?

शास्त्रों में कहीं 24 और कहीं 10 अवतार लिखे हैं, पर श्रीमद्भागवत में हरि के असंख्य अवतारों का वर्णन है; इसलिए अवतार असंख्य हैं और अधिकांश अंश/कलावतार माने जाते हैं। गुण-ऐश्वर्य से कभी समानता कही जा सकती है, पर पुरुषोत्तम का अनु-प्रवेश एक-सा नहीं होता और धाम/स्थान भिन्न होने से भी अवतारों में भेद है; श्रीजी महाराज ने भी कुछ अवतारों का ऊँच-नीच क्रम बताया—अर्थात् “भेद” का सिद्धांत मान्य है।

भाग 30: निष्कर्ष — उपास्य कौन? और साधक के लिए आदेश

सम्पूर्ण चर्चा का निष्कर्ष यह है कि श्रीजी महाराज सर्वोपरि, सर्व अवतारों के अवतारी, अक्षर से भी पर, सर्व के कर्ता-नियंता और सदा साकार हैं; उनसे पर कोई नहीं। इसलिए उनकी ब्रह्मरूपे भक्ति/उपासना करना—यही उनका आदेश है।

भाग 31: अनन्य निष्ठा के साथ सर्व का आदर

श्रीजी महाराज ने सनातन धर्म के सभी देवों, आचार्यों और अवतारों के प्रति आदरभाव रखा है और देवमंदिरों में उनके स्वरूप पधराकर पूज्यभाव दिखाया है; फिर भी अपने इष्टदेव में अनन्य निष्ठा रखना—पतिव्रता उपमा अनुसार—सच्चे उपासक का लक्षण है। साथ ही महिमा के मद में आकर अन्य देव-अवतारों की निंदा करना निषिद्ध है; संप्रदाय में संकुचित अहंवृत्ति नहीं, व्यापक दृष्टि और गुणग्राहक भाव रखने का आग्रह है।

भाग 32: गुरु-परंपरा का परिश्रम और आज का संदर्भ

महाराज के संत-परमहंस, अक्षरब्रह्म गुणातीतानंद स्वामी, प्रागजी भक्त, ब्रह्मस्वरूप शास्त्रीजी महाराज, योगीजी महाराज, प्रमुखस्वामी महाराज और वर्तमान महंत स्वामी महाराज—इस गुरु-परंपरा ने निरंतर परिश्रम कर श्रीजी महाराज के स्वरूप को पहचाना कर भक्ति को विश्वभर में फैलाया। आज अधर्म/नास्तिकवाद बढ़ने पर यह सर्वोपरि निष्ठा आसुरी तत्त्वों को दबाने में बल देती है, और इसलिए अक्षरपुरुषोत्तम उपासना जीवंत परंपरा के रूप में फैल रही है—ऐसा दृढ़ भाव प्रस्तुत होता है।

भाग 33: महत्वपूर्ण Quotes

• “जेटली पोताना इष्टदेव जे परमेश्वर तेने विषय निष्ठा होय तेतलो ज आत्मा-अनात्मा नो विवेक थाय छे।”
  (वच. ग.प्र. ५६)
• “ज्यारे ए वार्ता समझ्यामा आवशे त्यारे… काम, क्रोधादिक… सहजे जिताई जशे… पण भगवान ना स्वरूपमा… कसर रही तो… वांधो भांगशे नहीं।”
  (वच. ग.म. १३)
• “महाराजने पुरुषोत्तम जाण्या विना अक्षरधाममा…”
  (स्वा.वा. ३/१२)
• “जे भगवाननु अक्षरधाम छे तेनी आगळ बीजा जे देवताना लोक छे तेने मोक्षधर्मने विषय नरक तुल्य कह्या छे।”
  (वच. सा. १, ४, ११; ग.अं. २८)
• “ए नारायण जेवा तो एक नारायण ज छे पण बीजो कोई ए जेवो थतो नथी।”
  (वच. लो. १३)
• “जेम पतिव्रता स्त्री होय… तेम ज भगवान ना भक्तने… बीजा अवતार होय ते संगाथे पण प्रीति थाय नहीं।”
  (वच. ग.अ. १६)

भाग 34: अध्याय का पूर्ण सारांश (1-लाइन बुलेट्स)

• केवल भगवान मानना नहीं—श्रीजी महाराज को सर्वोपरि पुरुषोत्तम रूप में पहचानना आवश्यक है।
• दृढ़ निष्ठा से जन्म-मरण का भय मिटता है और आत्मा-अनात्मा का विवेक दृढ़ होता है।
• स्वरूप की सही समझ से दोष सहज जीत लिए जाते हैं; कमी रहे तो साधना में बाधा रहती है।
• अक्षरधाम माया से परे, अविनाशी और दिव्य तेजोमय है; वहाँ पुनरागमन नहीं।
• प्रत्यक्ष महाराज और अक्षरधामस्थ स्वरूप एक ही—वचनामृत से यह निश्चय स्थापित होता है।
• उत्पत्ति सर्ग में परमेश्वर सर्व के नियंता हैं और पुरुष-पुरुषोत्तम का भेद स्पष्ट किया गया है।
• समाधि/प्रसंग/परमहंसों के अनुभवों से सर्वोपरिपन प्रत्यक्ष रूप से दृढ़ होता है।
• अनन्य निष्ठा रखते हुए भी अन्य देव-अवतारों की निंदा नहीं—वृहद दृष्टि रखनी है।
• गुरु-परंपरा ने इस शुद्ध उपासना को विश्वभर में प्रवर्ताया; आज भी यह अधर्म के विरुद्ध बल देती है।

ભાગ 1: વિષય — સર્વોપરીપણાની નિષ્ઠા આવશ્યક

આપણે શ્રીજીમહારાજ ભગવાન છે એવી નિષ્ઠાથી તેમનો આશ્રય, ધ્યાન અને ભજન કરીએ છીએ; પરંતુ આશ્રિત માટે “મહારાજ સર્વોપરી છે” એ સમજવું વધુ જરૂરી છે. આ સર્વોપરી સ્વરૂપનો દૃઢ નિશ્ચય થતાં જીવને જન્મ-મરણનો ભય ટળે છે અને આત્મા-અનાત્માનો વિવેક દૃઢ થાય છે—એ જ મોક્ષમાર્ગની પાયાની ભૂમિકા છે.

ભાગ 2: નિષ્ઠા → વિવેક → દોષવિજય

શ્રીજીમહારાજના વચન પ્રમાણે, ઇષ્ટદેવમાં જેટલી દૃઢ નિષ્ઠા હોય એટલો જ આત્મા-અનાત્માનો વિવેક થાય છે. જયારે “વાર્તા” (ભગવાનના સાચા સ્વરૂપની સમજ) સારી રીતે સમજાય ત્યારે પંચવિષય અને કામ-ક્રોધાદિ સ્વભાવ જીતવા માટે વિશેષ પ્રયત્ન કરવો પડતો નથી—તે સહેજે જીતાય છે. પરંતુ સ્વરૂપ-સમજમાં કસર રહી જાય તો દોષો ટાળવામાં અને સાધનામાં આગળ વધવામાં અવરોધ રહે છે.

ભાગ 3: પુરુષોત્તમ જાણ્યા વિના ધામપ્રાપ્તિ નહીં

ગુણાતીતાનંદ સ્વામી સ્પષ્ટ કરે છે કે મહારાજને પુરુષોત્તમ (સર્વોપરી) જાણ્યા વિના અક્ષરધામની પ્રાપ્તિ નથી. એટલે ઉપાસક માટે મુખ્ય મુદ્દો એ છે: શ્રીજીમહારાજને સદા દિવ્ય, સાકાર, સર્વ અવતારના કારણ-અવતારી તરીકે દૃઢ રીતે ઓળખવા અને એ મૂર્તિનું બળ અતિશય રાખવું.

ભાગ 4: જ્ઞાનમાર્ગમાં “દ્રોહ ન થાય” એવો નિશ્ચય

શ્રીજીમહારાજ કહે છે કે જ્ઞાનમાર્ગ એવો રાખવો કે ભગવાનના સ્વરૂપનો દ્રોહ ન થાય. શાસ્ત્ર-વચનમાં રહેવું જરૂરી છે, પણ સાથે “મને જે પ્રાપ્ત થયું છે તે સર્વોપરી, સદા દિવ્ય સાકાર અને સર્વ અવતારનું અવતારી ભગવાનનું સ્વરૂપ છે” એવો નિશ્ચય દૃઢ રાખવો. જેનો આ નિશ્ચય પાકો હોય, તે કદાચ સત્સંગથી બહાર જાય તોય હેત ટળતું નથી અને દેહ મૂકીને અંતે અક્ષરધામ જાય છે; પરંતુ જે સત્સંગ/શાસ્ત્રમાં રહેવા છતાં ભગવત્સ્વરૂપની નિષ્ઠા પક્કી ન રાખે, તે દેહાંતરે અન્ય દેવલોક/બ્રહ્મલોક જાય, પુરુષોત્તમના ધામને પામતો નથી—આ ચેતવણી રૂપે લખાણમાં ભારપૂર્વક કહ્યું છે.

ભાગ 5: અક્ષરધામ — સર્વથી પર, માયાથી પર

અક્ષરધામ શ્રીહરિનું ધામ છે અને તે અન્ય અવતારો/દેવોનાં સ્થાનકો કરતાં ભિન્ન છે. અક્ષરધામ સિવાયનાં સર્વ લોક માયામાં છે એટલે ત્યાં ત્રિવિધ તાપ છે; અક્ષરધામ માયાથી પર હોવાથી તાપ નથી અને તેથી ત્યાંનું સુખ અતિ અધિક છે. નિષ્કુળાનંદ સ્વામી ધામને “સુખની ખાણી” અને “સુખના દરિયા” તરીકે ગાય છે, અને આ ધામ પામી પછી પાછું પડવાનું નથી—એ નિશ્ચિતતા દર્શાવે છે.

ભાગ 6: અન્ય લોક “નરક તુલ્ય” અને ધામો નાશવંત

શ્રીજીમહારાજ કહે છે કે ભગવાનના અક્ષરધામની આગળ અન્ય દેવલોકોને મોક્ષધર્મમાં “નરક તુલ્ય” કહ્યા છે. કારણ કે અક્ષરધામ સિવાયનાં સ્થાનકો નાશવંત છે, જ્યારે અક્ષરધામ અવિનાશી છે. વચનામૃતમાં પણ સ્પષ્ટ છે કે અક્ષરધામમાં રહેલી ભગવાનની મૂર્તિ અને ધામસ્થ ભક્તો સિવાય અન્ય લોક, ત્યાંના દેવો અને તેમની સમૃદ્ધિ—સર્વે નાશવંત છે; એટલે ત્યાં ગયા પછી પુનરાગમન રહે છે, જ્યારે અક્ષરધામમાં ગયા પછી પુનરાગમન નથી (ગીતા 15.6 નો ભાવ).

ભાગ 7: અક્ષરધામનું દિવ્ય તેજ અને અલૌકિકતા

અન્ય ધામોના વર્ણનમાં મણિમય મહોલો, રત્નો વગેરે લૌકિક પદાર્થો આવે છે; અક્ષરધામનું લક્ષણ અલૌકિક દિવ્ય તેજ છે. તે તેજના સમૂહમાં પુરુષોત્તમ, અક્ષર અને અક્ષરમુક્તો રહે છે. શ્રીજીમહારાજના પદો અને નિષ્કુળાનંદ સ્વામીના કાવ્યમાં “અતિ તેજોમય, શીતળ-શાંત” ધામનું વર્ણન આવે છે. ગુણાતીતાનંદ સ્વામી પણ પોતાની વાતોમાં અક્ષરધામને અન્ય ધામોથી શ્રેષ્ઠ બતાવે છે અને શ્રીહરિ પોતે પણ “અક્ષરરૂપ ધામ પરાત્પર છે” એમ જણાવે છે.

ભાગ 8: વચનામૃત (અનુભવ) — શ્રીજીમહારાજે ધામને સર્વથી પર કહ્યુ

બીમારી પ્રસંગે મહારાજે યોગશક્તિથી સર્વ લોકમાં જઈ અંતે “સર્વે થકી પર” એવા શ્રીપુરુષોત્તમના ધામમાં ગયા અને કહ્યું કે ત્યાં પણ “હું જ પુરુષોત્તમ છું; મારા વિના બીજો મોટો નથી” તથા “જે જીવ મારે શરણે આવ્યા છે તેમને હું સર્વોપરી એવા મારા ધામમાં પમાડીશ.” આથી અક્ષરધામનું સર્વોપરિત્વ અને તે ધામના અધિપતિ તરીકે શ્રીજીમહારાજનું સર્વોપરિત્વ—બન્ને સ્પષ્ટ થાય છે.

ભાગ 9: શ્રીમુખનાં વચનો — ભગવાન પોતાનો મહિમા કેમ ઓછો કહે?

ભગવાન મનુષ્યરૂપે પ્રગટ થાય ત્યારે પોતાનો દિવ્યભાવ અને એશ્વર્ય છુપાવે છે, કારણ કે વાત કહેતાં કોઈને અવળું પડી શકે અને નિષ્ઠા તૂટી જાય—એવો સંકોચ મહારાજે વ્યક્ત કર્યો છે. છતાં જેમ સૂર્ય ઉગે ત્યારે જ સૂર્યનું જ્ઞાન થાય, તેમ પુરુષોત્તમ નારાયણ પોતે પોતાનું સ્વરૂપ ઓળખાવે ત્યારે જ તેમના સ્વરૂપનો મહિમા સાચે સમજાય. તેથી “સ્વતઃપ્રમાણ” તરીકે મહારાજના શ્રીમુખના શબ્દો દ્વારા સર્વોપરીપણું સમજવાનું લખાણ માર્ગદર્શન આપે છે.

ભાગ 10: પ્રાગટ્યનો હેતુ — અન્ય અવતારોથી શ્રેષ્ઠ

મહારાજે નોંધમાં લખાવ્યું કે પૂર્વ અવતારો કાર્ય-કારણ નિમિત્તે થયા (અસુર સંહાર વગેરે) અને કાર્ય પૂર્ણ થતાં અંતર્ધાન થયા, જ્યારે તેમનો અવતાર જીવોને બ્રહ્મરૂપ કરી આત્યંતિક મુક્તિ આપવા માટે અક્ષરાતીત પુરુષોત્તમ તરીકે થયો છે. એટલે પૃથ્વી પરનું પ્રાગટ્ય માત્ર ઘટના નહીં, પરંતુ જીવોના પૂર્ણ કલ્યાણ માટેનું સર્વોત્કૃષ્ટ પ્રાગટ્ય તરીકે રજૂ થાય છે.

ભાગ 11: વચનામૃતના પ્રમાણ — પ્રત્યક્ષ પુરુષોત્તમ = અક્ષરધામસ્થ સ્વરૂપ

વચનામૃતમાં સ્પષ્ટ છે કે દયાથી જીવોના કલ્યાણાર્થે પ્રત્યક્ષ પુરુષોત્તમ ભગવાન પૃથ્વી પર પ્રગટ થયા છે, તેઓ આશ્રિતોના ઇષ્ટદેવ છે અને સેવા સ્વીકારે છે. પ્રત્યક્ષ પુરુષોત્તમ ભગવાનના સ્વરૂપમાં અને અક્ષરધામમાં રહેલા ભગવાનના સ્વરૂપમાં કોઈ ભેદ નથી—બન્ને એક જ છે. તેઓ અક્ષરાદિક સર્વના નિયંતા, ઈશ્વરના પણ ઈશ્વર, સર્વ કારણના કારણ અને સર્વ અવતારના અવતારી છે; તેથી એકાંતિક ભાવે ઉપાસના કરવા યોગ્ય મુખ્ય ઉપાસ્ય એ જ છે (પૂર્વ અવતારો પણ પૂજ્ય છે, પણ ઉપાસ્ય-પરમલક્ષ્ય આ છે).

ભાગ 12: “એકરસ તેજ” અને “મૂર્તિ” — આત્મા/બ્રહ્મ/અક્ષરધામ અને પરબ્રહ્મ

વચનામૃત અનુસાર “એકરસ તેજ”ને આત્મા/બ્રહ્મ/અક્ષરધામ કહે છે; અને એ પ્રકાશમાં રહેલી ભગવાનની મૂર્તિને આત્માનું તત્ત્વ/પરબ્રહ્મ/પુરુષોત્તમ કહે છે. “જે તેજને વિષે મૂર્તિ છે તે જ આ પ્રત્યક્ષ મહારાજ છે”—આ નિવેદન પ્રત્યક્ષમાં ભગવાનની ઓળખ દૃઢ કરે છે.

ભાગ 13: સત્સંગમાં વિરાજતા ભગવાન — અવતારી, અંતર્યામી, તેજોમય-સાકાર

વચનામૃત મુજબ સત્સંગમાં વિરાજતા શ્રીજીમહારાજમાંથી સર્વ અવતાર થયા છે; તેઓ અવતારી છે, સર્વના અંતર્યામી છે, અક્ષરધામમાં તેજોમય છે અને સદા સાકાર રૂપે અનંત એશ્વર્યયુક્ત છે. તેઓ અનંત બ્રહ્માંડના રાજાધિરાજ અને અક્ષરબ્રહ્મના પણ કારણ છે—આ વાક્યો સર્વોપરી નિષ્ઠાને સીધું દૃઢ કરે છે.

ભાગ 14: “સ્વામીની વાતો” — સર્વોપરી નિષ્ઠા પ્રવર્તાવવાનો હેતુ

લખાણ મુજબ, જીવોને પોતાના સ્વરૂપની સર્વોપરી નિષ્ઠા દૃઢ કરાવવા માટે મહારાજ અક્ષરધામ અને ચૈતન્યમૂર્તિ પાર્ષદો સાથે લાવ્યા. “જેમા અક્ષરમાં છે તેમ પ્રકૃતિ-પુરુષાદિકમાં નથી”—એ ભાવથી અક્ષરબ્રહ્મ ગુણાતીતાનંદ સ્વામી મહારાજનો મહિમા જેટલો કહી શકે, તેટલો બીજો કોઈ કહી શકે નહીં એમ સમજાવવામાં આવે છે.

ભાગ 15: સ્વામીની વાતો — અવતારો અને પુરુષોત્તમનું રૂપક

ગુણાતીતાનંદ સ્વામી અવતારોના મહિમાને “ચમક (લોઢો ખેંચે એવી શક્તિ)”ના ઉપમાનથી સમજાવે છે: કેટલાક અવતારો મણ/દસ મણ જેવા, તો પુરુષોત્તમ તો “ચમકનો પર્વત” છે—એટલે સમગ્ર બ્રહ્માંડ તણાય છે. તેઓ કહે છે કે પૂર્વ અવતારોમાં જેટલું એશ્વર્ય તેટલા જીવ તણાય; આજ તો સર્વ અવતારના અવતારી અને સર્વ કારણના કારણ પુરુષોત્તમ પધાર્યા હોવાથી અનંત ધામના મુક્તો પણ મૂર્તિમાં તણાઈ જાય છે—એ સર્વોપરિત્વનો જીવંત બોધ છે.

ભાગ 16: સ્વામીની વાતો — સંસારત્યાગ અને પુરુષોત્તમની “ચિંતામણિ” ઉપમા

ગુણાતીતાનંદ સ્વામી ઉદાહરણ આપે છે કે અગાઉ શાસ્ત્રમાં એટલા સ્ત્રી-ત્યાગ/વ્યાપક વૈરાગ્યના પ્રસંગો ઓછા હતા, પણ આજ હજારો બાઈઓ પણ ત્યાગ કરે છે અને ઘરોઘર ભગવાન તેડવા આવે છે—આ પ્રત્યક્ષ પ્રભાવનો સંકેત છે. તેઓ કહે છે: બીજા મોટા અવતાર “પારસમણિ” જેવા, જ્યારે પુરુષોત્તમ “ચિંતામણિ” છે—અર્થાત્ સર્વોત્કૃષ્ટ, સર્વદાયક.

ભાગ 17: અન્ય પરમહંસોના પ્રમાણ — મહિમા ગ્રંથોમાં શબ્દબદ્ધ

ઘણા પરમહંસો શ્રીજીમહારાજના દિવ્ય પ્રભાવથી તરત સર્વોપરીપણાની પ્રતીતિ પામ્યા; અને જેમને માત્ર શ્રીજીમહારાજને વિષે ભગવાનપણાનો નિશ્ચય હતો તેઓ પણ અસાધારણ એશ્વર્ય/લોકોત્તર કાર્યથી શ્રીજીમહારાજના સર્વોપરીપણાના નિશ્ચય તરફ આવ્યા. નિષ્કુળાનંદ સ્વામી પોતાના ગ્રંથોમાં મહારાજને પરબ્રહ્મ પુરુષોત્તમ, સર્વાવતારી તરીકે ગાય છે, અને “પુરુષોત્તમ પ્રકાશ” વગેરે કીર્તનોમાં અક્ષરધામ, અક્ષરવાટ અને સર્વોત્કૃષ્ટ અવતારનો મહિમા આવે છે.

ભાગ 18: ઉત્પત્તિ સર્ગ — જીવ, માયા, ઈશ્વર, બ્રહ્મ, પરમેશ્વર (અનાદિ)

શ્રીજીમહારાજ શાસ્ત્ર આધારથી સિદ્ધાંત કરે છે કે જીવ, માયા, ઈશ્વર, બ્રહ્મ અને પરમેશ્વર—સર્વે અનાદિ છે. માયા ભગવાનની શક્તિ છે; જીવ પરમેશ્વરના અંશ નથી, અનાદિ જીવ છે. જીવ જ્યારે પરમેશ્વરને શરણે જાય ત્યારે માયાને તરે, બ્રહ્મરૂપ થાય અને ભગવાનના ધામમાં જઈ પાર્ષદ થાય—આ મુખ્ય સિદ્ધાંત છે. તેમજ પ્રલય સમયે પ્રગટ ભગવાન જ એક રહે છે અને પછી પ્રકૃતિ-પુરુષ દ્વારા અનંત કોટિ બ્રહ્માંડોની સૃષ્ટિ પણ એ જ ઉપજાવે છે.

ભાગ 19: ઉત્પત્તિક્રમ — અક્ષર, પુરુષ, પ્રકૃતિ, તત્ત્વો અને બ્રહ્માંડ રચના

ઉત્પત્તિ ક્રમમાં પરબ્રહ્મ પુરુષોત્તમ સૃષ્ટિ સમયે અક્ષર સામી દૃષ્ટિ કરે છે; અક્ષરમાંથી “પુરુષ” પ્રગટ થાય છે અને પુરુષોત્તમનો અનુપ્રવેશ થતાં પ્રકૃતિ પ્રેરિત થાય છે. પછી પ્રધાન, મહત્તત્ત્વ, અહંકાર, ભૂત/વિષય/ઇન્દ્રિયો/અંતઃકરણ/દેવતા, વિરાટપુરુષ, બ્રહ્મા, પ્રજાપતિઓ, કશ્યપ, ઇન્દ્રાદિક દેવો, દૈત્ય અને સ્થાવર-જંગમ સૃષ્ટિ—આ રીતે રચના થાય છે. નોંધરૂપે દેવતા, દસ ઇન્દ્રિયો, પંચવિષય અને પંચભૂતના નામો પણ આપેલા છે—તે તત્ત્વજ્ઞાનની સ્પષ્ટતા કરે છે.

ભાગ 20: અક્ષરાત્મક પુરુષ/મુક્ત — માયા સામે હોવા છતાં અબાધિત

અક્ષરાત્મક પુરુષ અથવા અક્ષરધામના બ્રહ્મરૂપ મુક્ત “નિરન્ન, મુક્ત, બ્રહ્મ અને માયાના કારણ” કહેવાય છે. તેઓ માયા સામે (સન્મુખ) વર્તે તોય માયાનો બાધ થતો નથી, ભોગઇચ્છા નથી; તેઓ બ્રહ્મસુખે સુખિયા અને પૂર્ણકામ છે—આથી અક્ષર-મુક્ત તત્ત્વની મહત્તા સ્પષ્ટ થાય છે.

ભાગ 21: “પુરુષ” અને “પુરુષોત્તમ” નો ભેદ — ભ્રમ નિવારણ

શાસ્ત્રોમાં ઘણીવાર અક્ષરાત્મક “પુરુષ”ને પુરુષોત્તમ કહેલ હોવાથી ભ્રમ થઈ શકે છે, પરંતુ શ્રીજીમહારાજ સ્પષ્ટ કરે છે કે જીવ-ઈશ્વર-પુરુષ વચ્ચે જેમ ભેદ છે, તેમ પુરુષ અને સર્વના સ્વામી એવા પુરુષોત્તમ વાસુદેવ ભગવાન તેને વિષે એવો ઘણો ભેદ છે. અક્ષરાત્મક પુરુષો ઘણા છે, પણ તેઓ વાસુદેવનાં ચરણારવિંદની ઉપાસના-સ્તુતિ કરે છે. આ વાતનું મનન કરીને અંતરમાં ઘેડી બેસાડવી—એ જરૂરી છે; નહિતર શાસ્ત્રશબ્દ સમજણમાં ઠેરતો નથી.

ભાગ 22: પરબ્રહ્મ પુરુષોત્તમ નારાયણ — એક અને અદ્વિતીય

આ રીતે પરબ્રહ્મ પુરુષોત્તમ નારાયણ સર્વોપરી, સર્વાવતારના અવતારી, સર્વ કારણના કારણ અને સર્વના નિયંતા છે, અને તે ભગવાન સ્વામિનારાયણ છે; વળી તે એક અને અદ્વિતીય છે—“નારાયણ જેવા તો એક નારાયણ જ”—અક્ષરપર્યત પણ ભગવાન જેવો થવા સમર્થ નથી—આ વચનો દ્વારા એકત્વ/અદ્વિતીયતાનો સિદ્ધાંત મજબૂત રીતે સ્થાપિત થાય છે.

ભાગ 23: પ્રચલિત પ્રસંગો — સમાધિ દ્વારા સર્વોપરીપણું સિદ્ધ

(૧) શીતળદાસ (પછી વ્યાપકાનંદ) પ્રસંગમાં સમાધિ દ્વારા ચોવીસ અવતારો અને રામાનંદ સ્વામી શ્રીજીમહારાજમાં છે તેવાં દર્શન થયાં; “શ્રીજીમહારાજ પુરુષોત્તમ હોય તો મારાં અનંત સ્વરૂપ થાઓ” એમ સંકલ્પ કરતાં અનંત રૂપ થયાં—આથી સર્વોપરી નિશ્ચય દૃઢ થયો. (૨) પર્વતભાઈને તેજોમય મૂર્તિનાં દર્શન અને એક પછી એક ચોવીસ અવતારોનું દર્શન થઈ અંતે બધાં અવતારો શ્રીજીમહારાજમાં લીન થઈ ગયા—આથી પ્રતીતિ વધુ પક્કી થઈ. (૩) સમાધિ પ્રકરણ અને યમપુરી પ્રસંગ—સ્વરૂપાનંદ સ્વામી દ્વારા “સ્વામિનારાયણ” મંત્રથી યમયાતનાગ્રસ્ત જીવો મુક્ત થયા—આ મહારાજના અપરિમિત પ્રભાવનો પુરાવો તરીકે વર્ણવાયું છે.

ભાગ 24: સત્સંગિજીવનનો પ્રસંગ — ઉપાસનાનો આગ્રહ અને ભવિષ્યનાં “મહિમા શાસ્ત્રો”

સત્સંગિજીવન રચનાકાળે ઉપાસના અંગે ચર્ચામાં નિત્યાનંદ સ્વામીએ શ્રીજીમહારાજને સર્વોપરી/સર્વાવતારી તરીકે લખવાનો આગ્રહ કર્યો, જ્યારે કેટલાક પરમહંસોએ લોકસ્વીકાર્યતા માટે અન્ય જેવું નિરૂપણ સૂચવ્યું; નિત્યાનંદ સ્વામી અડગ રહ્યા અને અંતે મહારાજે તેમની સમજણની પ્રશંસા કરી—આ પ્રસંગ સર્વોપરી નિષ્ઠાની દૃઢતા દર્શાવે છે; સાથે એવું પણ કહેવાયું કે મહારાજના મહિમાના શાસ્ત્રો આગળ ઉપર થશે અને મૂર્તિ પણ પધરાવાશે—અર્થાત્ સમય જતાં મહિમા વધુ સ્પષ્ટ રીતે પ્રવર્તશે.

ભાગ 25: લોજ-ભુજનો પ્રસંગ — રામાનંદ સ્વામી દ્વારા મહારાજનો મહિમા

રામાનંદ સ્વામીએ પોતાના શિષ્યોને લોજ જઈ વર્ણીના દર્શન કરવા આજ્ઞા કરી; લાલજી સુતાર (પછી નિષ્કુળાનંદ સ્વામી) લોજ ન જઈ ભુજ ગયા ત્યારે રામાનંદ સ્વામીએ ઠપકો આપ્યો અને કહ્યુ કે “એ વર્ણી અમારાથી પણ મોટા—સર્વ અવતારોના કારણ પરાત્પર, અપ્રાકૃત ગુણૈશ્વર્યવાળા પુરુષોત્તમ છે”—આ રીતે ગુરુમુખે પણ મહારાજનો સર્વોપરી મહિમા સ્થાપિત થયો.

ભાગ 26: મહારાજનો પ્રત્યક્ષ પ્રભાવ — પરમહંસ દીક્ષા અને નિષ્ઠાની કસોટી

સૌરાષ્ટ્રમાં શ્રીજીમહારાજની ખ્યાતિથી દેશ-દેશથી મુમુક્ષુઓ ખેંચાઈ આવ્યા અને માત્ર ૨૫ વર્ષની ઉમરે અનેક વિદ્વાન-તપસ્વી મુમુક્ષુઓને એક જ રાતમાં પરમહંસ દીક્ષા મળવી—આ તેમના દિવ્ય પ્રભાવનું ચિહ્ન છે; કસોટીમાં મહારાજે કહ્યુ કે અમે આવા પરાક્રમ કર્યા નથી, છતાં પરમહંસોએ અડગ ઉત્તર આપ્યો કે મહારાજે કામ-ક્રોધાદિ આંતરિક અસુરોનો નાશ કર્યો, ભવસાગર પર સેતુ બાંધી અક્ષરવાટ મૂકી અને માયામાંથી મુક્ત કરીને અક્ષરધામની પ્રાપ્તિ કરાવી—અતઃ તેઓ અવતારના અવતારી છે.

ભાગ 27: ગુણાતીતાનંદ સ્વામીના પ્રસંગો — સમજણની કસર ટાળવી

ગુણાતીતાનંદ સ્વામીના વચનો દ્વારા સત્સંગમાં મહારાજનું સર્વોપરીપણું વધુ દૃઢ થયું: (૧) આત્માનંદ સ્વામીની દીર્ઘ આયુષ્ય પાછળ “સમજણની કસર” કારણ બની હતી—સ્વામીએ સર્વોપરી ઉપાસના સમજાવ્યા બાદ મહારાજે તરત ધામમાં તેડ્યા—આ સમજણની આવશ્યકતા દર્શાવે છે; (૨) શુક સ્વામીએ કહ્યુ કે વચનામૃત લખ્યું/શોધ્યું મેં, સમજાયું તો આજે—અર્થાત્ અર્થસપષ્ટતા માટે સત્પુરુષની સમજણ જરૂરી; (૩) “જીવ બીજે ક્યાંય અટકતો નથી, મહારાજને પુરુષોત્તમ કહેવા અટકે છે”—શાસ્ત્રતંતીથી ઊભા થતા સંકોચ પર ટીકા અને ‘ચંપાનાં ત્રણ ફૂલ’ રૂપકથી ત્રીજા ફૂલ સુધી એટલે સર્વોપરી સમજણ સુધી પહોંચાડવાનો આગ્રહ.

ભાગ 28: ગ્રંથસ્થ મહિમા — શ્રીહરિલીલાકલ્પતરું વગેરે

ગુણાતીતાનંદ સ્વામીએ માત્ર વાણીથી નહીં, પરંતુ ગ્રંથો દ્વારા પણ મહારાજનું સર્વોપરીપણું પ્રવર્તાવ્યું: અચિંત્યાનંદ બ્રહ્મચારીને ‘ત્રીજું ફૂલ’ આપી આજ્ઞા કરી કે શ્રીજીમહારાજના સર્વોપરી સ્વરૂપનું શબ્દે-શબ્દે મહિમાવર્ણન કરતો અપૂર્વ ગ્રંથ લખવો; પરિણામે “શ્રીહરિલીલાકલ્પતરું” જેવા ગ્રંથો દ્વારા મહિમા ગ્રંથસ્થ થયો, અને જિજ્ઞાસુઓને વધુ પુષ્ટિ માટે અન્ય ગ્રંથો વાંચવાની સૂચના મળે છે.

ભાગ 29: પ્રશ્ન-ઉત્તર — અવતારો કેટલા? ભેદ છે કે સરખા?

શાસ્ત્રોમાં ક્યાંક ૨૪ અને ક્યાંક ૧૦ અવતાર કહેવાય છે, પરંતુ શ્રીમદ્ભાગવતમાં હરિના અસંખ્ય અવતારોનું વર્ણન હોવાથી અવતારો અસંખ્ય છે અને મોટેભાગે અંશ/કળાવતાર ગણાય છે; ગુણ-એશ્વર્યથી ક્યારેક સમાનતા કહી શકાય, પરંતુ પુરુષોત્તમનો અનુપ્રવેશ એકસરખો નથી અને ધામ/સ્થાનકો જુદા હોવાથી પણ અવતારોમાં ભેદ છે; શ્રીજીમહારાજે પણ કેટલાક અવતારોને ઊંચા-નીચા ક્રમે સમજાવ્યા એટલે “ભેદ” નો સિદ્ધાંત માન્ય છે.

ભાગ 30: નિષ્કર્ષ — ઉપાસ્ય કોણ? અને સાધક માટે આદેશ

આ સમગ્ર ચર્ચાનો નિષ્કર્ષ એ છે કે શ્રીજીમહારાજ સર્વોપરી, સર્વ અવતારના અવતારી, અક્ષરથી પણ પર, સર્વના કર્તા-નિયંતા અને સદા સાકાર છે; તેમનાથી પર કોઈ નથી, તેથી તેમની બ્રહ્મરૂપે ભક્તિ/ઉપાસના કરવી—એ તેમનો આદેશ છે.

ભાગ 31: અનન્ય નિષ્ઠા છતાં સર્વનો આદર

શ્રીજીમહારાજે સનાતન ધર્મના સર્વ દેવો, આચાર્યો અને અવતારો પ્રત્યે આદર રાખ્યો છે અને દેવમંદિરોમાં તે-તે દેવનાં સ્વરૂપો પધરાવી પૂજ્યભાવ દર્શાવ્યો છે; છતાં પોતાના ઇષ્ટદેવમાં અનન્ય નિષ્ઠા રાખવી—પતિવ્રતા ઉપમા મુજબ—એ સાચા ઉપાસકનું લક્ષણ છે; સાથે જ મહિમાના કેફમાં આવી અન્ય દેવ-અવતારોની નિંદા કરવી મનાઈ છે અને સંપ્રદાયમાં સંકુચિત અહંવૃત્તિ નહીં, વિશાળ દૃષ્ટિ તથા ગુણગ્રાહક ભાવ રાખવાનો આગ્રહ છે.

ભાગ 32: ગુરુપરંપરાનો પરિશ્રમ અને આજનો સંદર્ભ

મહારાજના સંતો-પરમહંસો, અક્ષરબ્રહ્મ ગુણાતીતાનંદ સ્વામી, પ્રાગજી ભક્ત, બ્રહ્મસ્વરૂપ શાસ્ત્રીજી મહારાજ, યોગીજી મહારાજ, પ્રમુખસ્વામી મહારાજ અને વર્તમાન મહંત સ્વામી મહારાજ—આ ગુરુપરંપરાએ અવિરત પરિશ્રમથી શ્રીજીમહારાજના સ્વરૂપને ઓળખાવ્યું અને ભક્તિ વિશ્વભરમાં પ્રસારી; આજના સમયમાં અધર્મ/નાસ્તિકવાદ વધતાં આ સર્વોપરી નિષ્ઠા આસુરી તત્ત્વોને મથાવવા બળ આપે છે અને અક્ષરપુરુષોત્તમ ઉપાસના જીવંત પરંપરા તરીકે વિસ્તરી રહી છે એવી દૃઢ પ્રતીતિ રજૂ થાય છે.

ભાગ 33: મહત્વપૂર્ણ Quotes

• “જેટલી પોતાના ઇષ્ટદેવ જે પરમેશ્વર તેને વિષે નિષ્ઠા હોય તેટલો જ આત્મા-અનાત્માનો વિવેક થાય છે.”
  (વચ. ગ.પ્ર. ૫૬)
• “જ્યારે એ વાર્તા સમજ્યામાં આવશે ત્યારે… કામ, ક્રોધાદિક… સહજે જિતાઈ જશે… પણ ભગવાનના સ્વરૂપમાં… કસર રહી તો… વાંધો ભાંગશે નહીં.”
  (વચ. ગ.મ. ૧૩)
• “મહારાજને પુરુષોત્તમ જાણ્યા વિના અક્ષરધામમાં…”
  (સ્વા.વા. ૩/૧૨)
• “જે ભગવાનનું અક્ષરધામ છે તેની આગળ બીજા જે દેવતાના લોક છે તેને મોક્ષધર્મને વિષે નરક તુલ્ય કહ્યા છે.”
  (વચ. સા. ૧, ૪, ૧૧; ગ.અં. ૨૮)
• “એ નારાયણ જેવા તો એક નારાયણ જ છે પણ બીજો કોઈ એ જેવો થતો નથી.”
  (વચ. લો. ૧૩)
• “જેમ પતિવ્રતા સ્ત્રી હોય… તેમ જ ભગવાનના ભક્તને… બીજા અવતાર હોય તે સંગાથે પણ પ્રીતિ થાય નહીં.”
  (વચ. ગ.અ. ૧૬)

ભાગ 34: અધ્યાયનો પૂર્ણ સારાંશ (1-લાઈન બુલેટ્સ)

• માત્ર ભગવાન માનવું નહીં—શ્રીજીમહારાજને સર્વોપરી પુરુષોત્તમ તરીકે ઓળખવો જરૂરી છે.
• દૃઢ નિષ્ઠાથી જન્મ-મરણનો ભય ટળે અને આત્મા-અનાત્માનો વિવેક દૃઢ થાય છે.
• સ્વરૂપની સાચી સમજથી દોષો સહેજે જીતાય; કસર રહી જાય તો સાધનામાં અવરોધ રહે.
• અક્ષરધામ માયાથી પર, અવિનાશી, દિવ્ય તેજોમય છે; ત્યાં પુનરાગમન નથી.
• પ્રત્યક્ષ મહારાજ અને અક્ષરધામસ્થ સ્વરૂપ એક જ—વચનામૃત દ્વારા આ નિશ્ચય સ્થાપિત થાય છે.
• ઉત્પત્તિ સર્ગમાં પરમેશ્વર સર્વના નિયંતા છે અને પુરુષ-પુરુષોત્તમનો ભેદ સ્પષ્ટ કરાયો છે.
• સમાધિ/પ્રસંગો/પરમહંસોના અનુભવોથી સર્વોપરીપણું પ્રત્યક્ષ રીતે દૃઢ થયું છે.
• અનન્ય નિષ્ઠા રાખીને પણ અન્ય દેવ-અવતારોની નિંદા નહીં—વિશાળ દૃષ્ટિ રાખવી.
• ગુરુપરંપરાએ આ શુદ્ધ ઉપાસનાને વિશ્વભરમાં પ્રવર્તાવી; આજે પણ તે અધર્મ સામે બળ આપે છે.