પ્રવિણ - અક્ષરપુરુષોત્તમ ઉપાસના - પ્રકરણ -6 - part-1

અક્ષરબ્રહ્મ — Important Quotes

“પરબ્રહ્મ એક સવોચ્ચ અને સર્વોપરી તત્ત્વ છે તેમ સર્વ વૈદિક દર્શનોને અને ભાષ્યકારોને સ્વીકાય છે.”

“પરંતુ અક્ષરબ્રહ્મ શું છે તેનો ખ્યાલ સ્પષ્ટપણે કોઈપણ વેદાંતદર્શનમાં અપાયો નથી.”

“શાસ્ત્રોમાં ઘણું ખરું બ્રહ્મને જ પરબ્રહ્મ લખ્યા છે.”

“આમ છતાં કેટલીક શ્રુતિઓમાં બ્રહ્મને જુદા પણ વર્ણવ્યા છે.”

“શ્રી સ્વામિનારાયણ વેદાંતમાં જીવ, ઈશ્વર અને માયાના આધાર, તેના કારણ (તેમાં વ્યાપક) અને આ ત્રણેથી પર પરંતુ પરબ્રહ્મથી નિમ્ન એવું ચોથું તત્ત્વ અક્ષરબ્રહ્મ છે.”

“‘અક્ષર' અને ‘બ્રહ્મ' એ સંજ્ઞાથી આ તત્ત્વ પ્રચલિતપણે ઓળખાય છે.”

“મુક્તિમાં અંતિમ ધ્યેય અક્ષરબ્રહ્મના ભાવને પામી પરબ્રહ્મ પરમાત્મા શ્રી સહજાનંદ સ્વામીની સેવા કરવી તે જ છે.”

“અક્ષરબ્રહ્મ વિના એ ઉપાસના સિદ્ધ થતી નથી.”

“અક્ષરબ્રહ્મના સંબંધથી પરબ્રહ્મની તત્ત્વે સહેત ઓળખાણ થાય છે, માયાનો ભાવ ટળે છે, બ્રહ્મરૂપ થવાય છે અને આત્યંતિક કલ્યાણની પ્રાપ્તિ થાય છે.”

અક્ષરબ્રહ્મ — Important Lines

પરબ્રહ્મ સર્વોચ્ચ તત્ત્વ છે.

અક્ષરબ્રહ્મનો ખ્યાલ અન્ય વેદાંતમાં સ્પષ્ટ નથી.

અક્ષરબ્રહ્મ ચોથું તત્ત્વ છે.

અક્ષરબ્રહ્મ જીવ, ઈશ્વર અને માયાથી પર છે.

પરબ્રહ્મથી નિમ્ન તત્ત્વ છે.

અક્ષરબ્રહ્મ વિના ઉપાસના સિદ્ધ થતી નથી.

અક્ષરબ્રહ્મ દ્વારા જ પરબ્રહ્મની ઓળખાણ થાય છે.

અક્ષરબ્રહ્મથી બ્રહ્મરૂપ થવાય છે.

૧. અક્ષરબ્રહ્મનું તત્ત્વજ્ઞાન
શાસ્ત્રોમાં બ્રહ્મ અને પરબ્રહ્મનો ઉલ્લેખ છે, પરંતુ અક્ષરબ્રહ્મનું સ્પષ્ટ નિરૂપણ શ્રીજીમહારાજે કર્યું છે. તેઓ અક્ષરબ્રહ્મને ચોથું તત્ત્વ તરીકે સમજાવે છે.

૨. ચાર તત્ત્વનો ભેદ
શ્રી સ્વામિનારાયણ વેદાંત મુજબ જીવ, ઈશ્વર, માયા અને અક્ષરબ્રહ્મ — આ ચાર તત્ત્વ છે. અક્ષરબ્રહ્મ આ ત્રણથી પર છે, પરંતુ પરબ્રહ્મથી નિમ્ન છે.

૩. ઉપાસનામાં અક્ષરબ્રહ્મનું સ્થાન
અક્ષરબ્રહ્મ વિના પરબ્રહ્મની ઉપાસના સિદ્ધ થતી નથી. અક્ષરબ્રહ્મના સંબંધથી જ પરબ્રહ્મની સાચી ઓળખ થાય છે.

૪. મુક્તિમાં અક્ષરબ્રહ્મનું મહત્વ
મુક્તિમાં અંતિમ ધ્યેય અક્ષરબ્રહ્મના ભાવને પામી પરબ્રહ્મની સેવા કરવી છે. અક્ષરબ્રહ્મથી જ બ્રહ્મરૂપતા પ્રાપ્ત થાય છે અને કલ્યાણ થાય છે.

Detailed Summary

પરબ્રહ્મ સર્વોચ્ચ અને સર્વોપરી તત્ત્વ છે, જે સર્વ વૈદિક દર્શનો દ્વારા સ્વીકારવામાં આવ્યું છે. પરંતુ અક્ષરબ્રહ્મનું તત્ત્વ અન્ય વેદાંતદર્શનોમાં સ્પષ્ટ રીતે સમજાવવામાં આવ્યું નથી. શાસ્ત્રોમાં ઘણીવાર બ્રહ્મને જ પરબ્રહ્મ તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યું છે, છતાં કેટલીક શ્રુતિઓમાં બ્રહ્મને અલગ રીતે પણ દર્શાવવામાં આવ્યું છે.

શ્રીજીમહારાજે અક્ષરબ્રહ્મનું વિશિષ્ટ અને સ્પષ્ટ નિરૂપણ કર્યું છે. તેમના વેદાંત મુજબ જીવ, ઈશ્વર અને માયાના આધારરૂપ, તેના કારણરૂપ અને આ ત્રણથી પર પરંતુ પરબ્રહ્મથી નિમ્ન એવું ચોથું તત્ત્વ અક્ષરબ્રહ્મ છે. આ તત્ત્વ ‘અક્ષર’ અથવા ‘બ્રહ્મ’ તરીકે ઓળખાય છે.

સ્વામિનારાયણ ઉપાસનામાં અક્ષરબ્રહ્મનું વિશિષ્ટ સ્થાન છે. મુક્તિનો અંતિમ ધ્યેય અક્ષરબ્રહ્મના ભાવને પામી પરબ્રહ્મ શ્રી સહજાનંદ સ્વામીની સેવા કરવી છે.

અક્ષરબ્રહ્મ વિના પરબ્રહ્મની ઉપાસના સિદ્ધ થતી નથી, કારણ કે અક્ષરબ્રહ્મના સંબંધથી જ પરબ્રહ્મની તત્ત્વસહિત ઓળખાણ થાય છે. તેનાથી માયાનો ભાવ ટળે છે, જીવ બ્રહ્મરૂપ બને છે અને અંતે આત્યંતિક કલ્યાણ પ્રાપ્ત કરે છે.

Last-Minute Revision Points

• પરબ્રહ્મ સર્વોચ્ચ તત્ત્વ
• અક્ષરબ્રહ્મ ચોથું તત્ત્વ
• જીવ, ઈશ્વર, માયાથી પર
• પરબ્રહ્મથી નિમ્ન
• ઉપાસનામાં જરૂરી
• પરબ્રહ્મની ઓળખાણ અક્ષરથી
• બ્રહ્મરૂપતા અક્ષરથી
• મુક્તિ માટે આવશ્યક

અક્ષરરૂપ થઈ પુરુષોત્તમની સ્વામી-સેવક ભાવે ઉપાસના — Important Quotes

“निर्विकल्प उत्तम अति निश्चय तव घनश्याम...” — સદગુરુ પ્રેમાનંદ સ્વામી

“અષ્ટાવરણે યુક્ત એવાં જે કોટિ કોટિ બ્રહ્માંડ તે જે અક્ષરને વિષે અણુની પેઠે જણાય છે એવું જે પુરુષોત્તમ નારાયણનું ધામરૂપ અક્ષર તે રૂપે પોતે રહ્યો થકો પુરુષોત્તમની ઉપાસના કરે તેને ઉત્તમ નિર્વિકલ્પ નિશ્ચયવાળો કહીએ.” — શ્રીજીમહારાજ (વચ. લો. ૧૨)

“એ બ્રહ્મ થકી પરબ્રહ્મ જે પુરુષોત્તમ નારાયણ તે નોખા છે ને એ બ્રહ્મના પણ કારણ છે ને આધાર છે ને પ્રેરક છે, એમ સમજીને પોતાના જીવાત્માને એ બ્રહ્મ સંગાથે એકતા કરીને પરબ્રહ્મની સ્વામી-સેવકભાવે ઉપાસના કરવી.” — શ્રીજીમહારાજ (વચ. ગ.મ. ૩)

“પોતાના જીવને ને અક્ષરબ્રહ્મને એક માનીને જે પુરુષોત્તમની ઉપાસના કરે છે તે પુરુષ ધન્ય છે અને અક્ષરને ને પોતાના જીવને ભેદપણે કરીને જાણે છે ને પોતાના જીવને વિષે અક્ષરને એકપણે કરીને નથી વિચારતા ને સ્વામી-સેવકપણે કરીને વિચારે છે તેને ધિક્કાર છે.” — વેદરસ (પૃ. ૨૨૦)

“અક્ષરને પોતાના આત્માને વિષે એકપણે કરીને જે પુરુષોત્તમ પરમાત્મા છે, તેની ઉપાસના કરે છે તે પુરુષને ધન્ય છે અને જે પુરુષોત્તમને વિષે સ્વામી-સેવકપણે નથી વર્તતા ને એડત્વપણે વર્તે છે તેને પણ ધિક્કાર છે.” — વેદરસ (પૃ. ૨૨૦)

“આ વચનામૃત સાંભળતાં એમ જણાણું જે, કોટિ કલ્પ સુધી એમ (અક્ષરરૂપ થઈ પુરુષોત્તમની ભક્તિ) કર્યા વિના છૂટકો નથી. તે આપણે તો કર્યા વિના છૂટકો નથી, પણ આચાર્ય હોય કે ભગવાનનો પુત્ર હોય કે ઈશ્વર હોય કે નાના-મોટા ભગવાન હોય, પણ એમ કર્યા વિના છુટકો નથી, કેમ જે, એ પણ મહારાજનો મત છે.” — ગુણાતીતાનંદ સ્વામી (સ્વા.વા. ૩/૧૩)

અક્ષરરૂપ થઈ પુરુષોત્તમની સ્વામી-સેવક ભાવે ઉપાસના — Kirtan / Sakhi / Shlok

“निर्विकल्प उत्तम अति निश्चय तव घनश्याम...” — સદગુરુ પ્રેમાનંદ સ્વામી

અક્ષરરૂપ થઈ પુરુષોત્તમની સ્વામી-સેવક ભાવે ઉપાસના — Important Lines

ઉત્તમ નિર્વિકલ્પ નિશ્ચય જરૂરી છે.

અક્ષરરૂપ થઈ પુરુષોત્તમની ઉપાસના કરવી.

જીવને અક્ષર સાથે એકતા કરવી.

પુરુષોત્તમની સ્વામી-સેવક ભાવે ઉપાસના કરવી.

અક્ષર વિના નિર્વિકલ્પ નિશ્ચય નથી.

બ્રહ્મરૂપ થયા વિના મુક્તિ નથી.

૧. ઉત્તમ નિર્વિકલ્પ નિશ્ચયનો સિદ્ધાંત
શ્રીજીમહારાજ કહે છે કે અક્ષરરૂપ થઈને પુરુષોત્તમની ઉપાસના કરવી એ જ ઉત્તમ નિર્વિકલ્પ નિશ્ચય છે. આથી જ પુરુષોત્તમના સર્વોત્કૃષ્ટ સ્વરૂપની પ્રતીતિ થાય છે.

૨. બ્રહ્મ અને પરબ્રહ્મનો ભેદ
શ્રીજીમહારાજ સમજાવે છે કે બ્રહ્મ અને પરબ્રહ્મ અલગ છે. બ્રહ્મને સાથે એકતા કરીને પરબ્રહ્મની સ્વામી-સેવકભાવે ઉપાસના કરવી જોઈએ.

૩. વેદરસનો દૃઢ ઉપદેશ
વેદરસમાં જણાવાયું છે કે જે અક્ષર સાથે પોતાના જીવને એક માનીને પુરુષોત્તમની ઉપાસના કરે છે તે ધન્ય છે. અને જે આ રીતે નથી કરતો તેને ધિક્કાર છે.

૪. ગુણાતીતાનંદ સ્વામીનો નિશ્ચય
ગુણાતીતાનંદ સ્વામી કહે છે કે કોટિ કલ્પ સુધી પણ અક્ષરરૂપ થઈને પુરુષોત્તમની ભક્તિ કર્યા વિના મુક્તિ શક્ય નથી.

અક્ષરરૂપ થઈ પુરુષોત્તમની સ્વામી-સેવક ભાવે ઉપાસના — Detailed Summary

શ્રીજીમહારાજે ઉત્તમ નિર્વિકલ્પ નિશ્ચયને ખૂબ મહત્વ આપ્યું છે. આ નિશ્ચય દ્વારા જ પુરુષોત્તમ નારાયણના સર્વોત્કૃષ્ટ સ્વરૂપની સાચી પ્રતીતિ થાય છે. સદગુરુ પ્રેમાનંદ સ્વામી પણ પ્રાર્થનામાં આ ઉત્તમ નિર્વિકલ્પ નિશ્ચયની યાચના કરે છે.

વચનામૃતમાં શ્રીજીમહારાજ સમજાવે છે કે અક્ષરરૂપ થઈને પુરુષોત્તમની ઉપાસના કરવી એ જ ઉત્તમ નિર્વિકલ્પ નિશ્ચય છે. અક્ષરધામરૂપ અક્ષર જે છે તે રૂપે પોતે રહીને પુરુષોત્તમની ઉપાસના કરવી જોઈએ.

વળી, તેઓ કહે છે કે બ્રહ્મ અને પરબ્રહ્મ અલગ છે. બ્રહ્મને સાથે એકતા કરીને અને પરબ્રહ્મને સ્વામી-સેવકભાવે ભજવું જોઈએ.

વેદરસમાં આ સિદ્ધાંતને વધુ દૃઢ રીતે સમજાવવામાં આવ્યો છે કે જે પોતાના જીવને અક્ષર સાથે એક માનીને પુરુષોત્તમની ઉપાસના કરે છે તે ધન્ય છે, અને જે આ રીતે નથી કરતો તેને ધિક્કાર છે.

ગુણાતીતાનંદ સ્વામી પણ કહે છે કે અક્ષરરૂપ થઈને પુરુષોત્તમની ભક્તિ કર્યા વિના કોઈને મુક્તિ નથી, ભલે તે કેટલો પણ મોટો હોય.

આથી સ્પષ્ટ થાય છે કે અક્ષરરૂપ થઈને પુરુષોત્તમની સ્વામી-સેવકભાવે ઉપાસના કરવી એ જ શ્રીજીમહારાજનો સનાતન સિદ્ધાંત છે અને મુક્તિ માટે આવશ્યક છે.

અક્ષરરૂપ થઈ પુરુષોત્તમની સ્વામી-સેવક ભાવે ઉપાસના — Last-Minute Revision Points

• ઉત્તમ નિર્વિકલ્પ નિશ્ચય જરૂરી
• અક્ષરરૂપ થવું જરૂરી
• જીવ-અક્ષર એકતા કરવી
• પુરુષોત્તમની સ્વામી-સેવક ભાવે ઉપાસના
• બ્રહ્મ અને પરબ્રહ્મ ભેદ સમજવો
• અક્ષર વિના મુક્તિ નથી
• ગુણાતીતાનંદ સ્વામીનો દૃઢ મત

બ્રહરૂપ થવાની આવશ્યકતા — Important Quotes

“જે બ્રહ્મરૂપ થયો તેને જ પુરુષોત્તમની ભક્તિનો અધિકાર છે.” — શ્રીજીમહારાજ (વચ. લો. ૭)

“ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति ।
समः सर्वेषु भूतेषु मद्भक्तिं लभते पराम्‌॥” — ભગવદ્ ગીતા (૧૮-૫૪)

“સોનું ને સ્ત્રી એ બે અતિ બંધનકારી છે અને એ બે પદાર્થનું બંધન તો ત્યારે ન થાય, જ્યારે પ્રકૃતિપુરુષ થકી પર એવું જે શુદ્ધ ચૈતન્યબ્રહ્મ તેને જ એક સત્ય જાણે ને તે બ્રહ્મને જ પોતાનું સ્વરૂપ માને અને તે બ્રહ્મરૂપ થઈને પરબ્રહ્મ એવા જે શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન તેનું ભજન કરે.” — શ્રીજીમહારાજ (વચ. ગ.મ. ૩૦)

“બ્રહ્માંડમાં એવો કોઈ પુરુષ નથી જેને સ્ત્રી ન જોઈએ, ને એવી કોઈ સ્ત્રી નથી જેને પુરુષ ન જોઈએ. તેમાંથી નોખા પાડવાનો તો મહારાજે એક શ્લોક લખ્યો છે જે, “निजात्मानं બ્રહ્મરૂપમ્‌...” જેમ ગુજરાતની પૃથ્વીમાં પાતાળ સુધી ખોદીએ તો પણ પાણો ન મળે, તેમ બ્રહ્મરૂપ થાવું તેમાં કોઈ દોષ જ ન મળે.” — ગુણાતીતાનંદ સ્વામી (સ્વા.વા. ૧/૧૪૧)

“બીર્જું અક્ષરરૂપ થઈને જે શ્રી પુરુષોત્તમ નારાયણની સેવા કરવી તે જ મુક્તિ છે એમ નથી માનતા એ ભૂલ છે.” — શ્રીજીમહારાજ

“માટે બ્રહ્મરૂપ થઈને જે પરબ્રહ્મની ભક્તિ ન કરે તો તે પણ આત્યંતિક કલ્યાણને ન પામ્યો કહેવાય.” — શ્રીજીમહારાજ (વચ. લો. ૭)

બ્રહરૂપ થવાની આવશ્યકતા — Kirtan / Sakhi / Shlok

“ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति ।
समः सर्वेषु भूतेषु मद्भक्तिं लभते पराम्‌॥” — ભગવદ્ ગીતા

“निजात्मानं ब्रह्मरूपम्‌...” — શ્લોક (સંદર્ભ: ગુણાતીતાનંદ સ્વામી દ્વારા ઉલ્લેખિત)

બ્રહરૂપ થવાની આવશ્યકતા — Important Lines

બ્રહ્મરૂપ થયા વિના પુરુષોત્તમની ભક્તિનો અધિકાર નથી.

બ્રહ્મરૂપતા વિના ભક્તિમાં વિઘ્ન આવે છે.

કંચન અને કામિની મોટાં વિઘ્ન છે.

બ્રહ્મરૂપ થયા પછી જ વિષયોમાંથી મુક્તિ મળે છે.

બ્રહ્મરૂપ થયા વિના આત્યંતિક મુક્તિ નથી.

૧. ભક્તિના અધિકારી બનવા માટે
શ્રીજીમહારાજ જણાવે છે કે માત્ર બ્રહ્મરૂપ થયેલો જ પુરુષોત્તમની ભક્તિનો સાચો અધિકારી છે. ભગવદ્ ગીતા પણ બ્રહ્મરૂપતા પછી પરાભક્તિ પ્રાપ્ત થતી બતાવે છે.

૨. નિર્વિઘ્ન ભક્તિ માટે
કંચન અને કામિની જેવા વિષયો સૌથી મોટા વિઘ્ન છે. બ્રહ્મરૂપ થયા વિના મન વિષયોમાં આસક્ત થાય છે અને ભક્તિમાંથી પડી જવાનો ભય રહે છે.

૩. વિષયવાસનાથી મુક્તિ
શ્રીજીમહારાજ સમજાવે છે કે બ્રહ્મને પોતાનું સ્વરૂપ માનીને જ કંચન-કામિનીથી મુક્તિ મળે છે અને શુદ્ધ ભક્તિ શક્ય બને છે.

૪. આત્યંતિક મુક્તિ માટે
શ્રીજીમહારાજ કહે છે કે અક્ષરરૂપ થઈને પુરુષોત્તમની સેવા કરવી એ જ મુક્તિ છે. બ્રહ્મરૂપ થયા વિના આત્યંતિક કલ્યાણ શક્ય નથી.

બ્રહરૂપ થવાની આવશ્યકતા — Detailed Summary

શ્રીજીમહારાજે બ્રહ્મરૂપ થવાની આવશ્યકતા ત્રણ મુખ્ય કારણોથી સમજાવી છે. પ્રથમ, પુરુષોત્તમની ભક્તિના અધિકારી થવા માટે બ્રહ્મરૂપ થવું આવશ્યક છે. માત્ર ભક્તિ કરવાથી નહિ, પરંતુ બ્રહ્મરૂપ થયા પછી જ સાચી પરાભક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે, જે ભગવદ્ ગીતા પણ સમર્થિત કરે છે.

બીજું, ભક્તિને નિર્વિઘ્ન રાખવા માટે બ્રહ્મરૂપ થવું જરૂરી છે. કંચન અને કામિની જેવા વિષયો સૌથી મોટા વિઘ્ન છે, અને બ્રહ્મરૂપતા વિના મન વિષયોમાં આસક્ત થઈ જાય છે. તેથી ભક્તિમાંથી પડી જવાનો ભય રહે છે. બ્રહ્મને પોતાનું સ્વરૂપ માનીને જ આ વિઘ્નોથી મુક્તિ મળે છે.

ત્રીજું, આત્યંતિક મુક્તિ માટે પણ બ્રહ્મરૂપ થવું આવશ્યક છે. શ્રીજીમહારાજ સ્પષ્ટ કહે છે કે અક્ષરરૂપ થઈને પુરુષોત્તમની સેવા કરવી એ જ મુક્તિ છે. જો કોઈ બ્રહ્મરૂપ થયા વિના પરબ્રહ્મની ભક્તિ ન કરે તો તે આત્યંતિક કલ્યાણ પામતો નથી.

આથી સ્પષ્ટ થાય છે કે બ્રહ્મરૂપ થવું માત્ર એક સાધન નથી, પરંતુ ભક્તિ, નિર્વિઘ્નતા અને મુક્તિ — ત્રણે માટે અનિવાર્ય તત્ત્વ છે.

બ્રહરૂપ થવાની આવશ્યકતા — Last-Minute Revision Points

• બ્રહ્મરૂપ થયા વિના ભક્તિનો અધિકાર નથી
• ગીતા મુજબ બ્રહ્મભૂત પછી પરાભક્તિ
• કંચન-કામિની સૌથી મોટા વિઘ્ન
• બ્રહ્મરૂપ થયા પછી જ નિર્વિઘ્ન ભક્તિ
• બ્રહ્મરૂપ થયા વિના મુક્તિ નથી
• અક્ષરરૂપ થવું આવશ્યક

મોક્ષમાર્ગમાં અક્ષરબ્રહનની આવશ્યકતા — Important Quotes

“તે (અક્ષર) ધામને વિષે બ્રહ્મરૂપે કરીને પરબ્રહ્મની સેવા કરવી તે અમે મુક્તિ (મોક્ષ) માની છે.” — શ્રીજીમહારાજ

“નિરંતર મનન કરતો સતો બ્રહ્મનો સંગ કરે તો એ બ્રહ્મનો ગુણ એ જીવને વિષે આવે.” — શ્રીજીમહારાજ (વચ. ગ.મ. ૩૧)

“ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति” — મુંડકોપનિષદ (૩-૨-૯)

“બ્રહ્મરૂપ તો એમ થવાય છે જે, આવા સાધુને બ્રહ્મરૂપ જાણીને મન કર્મ વચને તેનો સંગ કરે છે તે બ્રહ્મરૂપ થાય છે.” — ગુણાતીતાનંદ સ્વામી (સ્વા.વા. ૩/૧૨)

“જ્યારે ભગવાનના એકાંતિક સાધુના વચનને વિષે વિશ્વાસ લાવીને નિષ્કપટભાવે કરીને ભગવાનનાં ચરણકમળને ભજે છે ત્યારે એની માયિક દષ્ટિ મટે છે. તે પછી એની એ જે ભગવાનની મૂર્તિ તેને પરમ ચૈતન્ય સત્‌ ચિત્‌ આનંદમય જાણે છે.” — શ્રીજીમહારાજ (વચ. પં. ૭)

“વળી જે જીવ સંતનો સમાગમ કરીને એ પુરુષોત્તમ ભગવાનનો આવો મહિમા સમજે છે ત્યારે એનાં ઇન્દ્રિયો-અંતઃકરણ સર્વે પુરુષોત્તમરૂપ થઈ જાય છે ત્યારે તેમણે કરીને એ ભગવાનનો નિશ્ચય થાય છે.” — શ્રીજીમહારાજ (વચ. ગ.પ્ર. ૫૧)

“આવી ભગવત્સ્વરૂપ સંબંધી જે વાર્તા તે તો શાસ્ત્રમાંથી પણ પોતાની મેળે સમજાય નહીં... જ્યારે સત્પુરુષ પ્રગટ થાય છે ત્યારે તેમના મુખ થકી જ વાત સમજ્યામાં આવે છે.” — શ્રીજીમહારાજ (વચ. ગ.મ. ૧૩)

“પુરુષોત્તમ ભગવાન જે તે સર્વમાં કારણપણે, અંતર્યામીરૂપે પ્રવેશ કરીને રહ્યા છે, પણ જેવા અક્ષરમાં છે તેવી રીતે પુરુષપ્રકૃતિમાં નથી.” — શ્રીજીમહારાજ (વચ. ગ.પ્ર. ૪૧)

“બ્રહ્મને જાણે છે તે પરબ્રહ્મને પામે છે.” — તેત્તિરીયોપનિષદ (૨-૧)

મોક્ષમાર્ગમાં અક્ષરબ્રહનની આવશ્યકતા — Kirtan / Sakhi / Shlok

“ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति” — મુંડકોપનિષદ

“બ્રહ્મને જાણે છે તે પરબ્રહ્મને પામે છે.” — તેત્તિરીયોપનિષદ

મોક્ષમાર્ગમાં અક્ષરબ્રહનની આવશ્યકતા — Important Lines

બ્રહ્મરૂપ થવા માટે અક્ષરબ્રહ્મનો સંગ જરૂરી છે.

માયાનો નાશ બ્રહ્મના સંગથી થાય છે.

બ્રહ્મના ગુણ સંગથી આવે છે.

સત્પુરુષ વિના ભગવાનનો નિશ્ચય થતો નથી.

અક્ષર દ્વારા પુરુષોત્તમની ઓળખ થાય છે.

શાસ્ત્રોથી alone સમજણ નથી થતી.

૧. બ્રહ્મરૂપ થવાનો માર્ગ
શ્રીજીમહારાજ સમજાવે છે કે બ્રહ્મરૂપ થવા માટે અક્ષરબ્રહ્મનો સંગ આવશ્યક છે. મનન અને સંગથી જ બ્રહ્મના ગુણ જીવમાં આવે છે અને અજ્ઞાનનો નાશ થાય છે.

૨. ગુણાતીત સંતનો સંગ
ગુણાતીતાનંદ સ્વામી કહે છે કે બ્રહ્મરૂપ થવા માટે એવા સંતને બ્રહ્મરૂપ જાણીને મન-કર્મ-વચનથી તેનો સંગ કરવો જોઈએ. તેનાથી જીવ બ્રહ્મરૂપ બને છે.

૩. પુરુષોત્તમનો નિશ્ચય
શ્રીજીમહારાજ જણાવે છે કે ભગવાનનો સાચો નિશ્ચય એકાંતિક સંતના વચન અને સંગથી જ થાય છે. તેનાથી માયિક દૃષ્ટિ દૂર થાય છે.

૪. શાસ્ત્રોથી સમજણની મર્યાદા
શાસ્ત્રોમાં લખેલી વાતો પોતાના બુદ્ધિબળથી સમજાતી નથી. સત્પુરુષના મુખથી જ ભગવાનના તત્ત્વનું જ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય છે.

૫. અક્ષર દ્વારા પુરુષોત્તમની ઓળખાણ
અક્ષરબ્રહ્મ પુરુષોત્તમને સૌથી નજીક હોવાથી તેના દ્વારા જ પુરુષોત્તમનો યથાર્થ મહિમા સમજાય છે.

મોક્ષમાર્ગમાં અક્ષરબ્રહનની આવશ્યકતા — Detailed Summary

મોક્ષમાર્ગમાં અક્ષરબ્રહ્મની આવશ્યકતા બે મુખ્ય રીતે સમજાવવામાં આવી છે. પ્રથમ, બ્રહ્મરૂપ થવા માટે અક્ષરબ્રહ્મનો સંગ અનિવાર્ય છે. શ્રીજીમહારાજ કહે છે કે જીવનું અનાદિ અજ્ઞાન, વાસના અને દેહભાવ કોઈ સાધનોથી દૂર થતો નથી, પરંતુ બ્રહ્મના સંગથી જ નાશ પામે છે. બ્રહ્મના ગુણ સંગથી જીવમાં આવે છે અને તે બ્રહ્મરૂપ બને છે.

ગુણાતીતાનંદ સ્વામી પણ કહે છે કે એવા સંતને બ્રહ્મરૂપ જાણીને મન, કર્મ અને વચનથી તેનો સંગ કરવાથી જ બ્રહ્મરૂપ થવાય છે.

બીજું, પરબ્રહ્મને તત્ત્વે સહિત ઓળખવા માટે પણ અક્ષરબ્રહ્મ જરૂરી છે. ભગવાન માયાથી પર છે, તેથી માયિક અંતઃકરણથી તેમની સાચી ઓળખાણ થતી નથી. પરંતુ એકાંતિક સંતના વચન અને સંગથી માયિક દૃષ્ટિ દૂર થાય છે અને ભગવાનને પરમ ચૈતન્ય સ્વરૂપે ઓળખી શકાય છે.

શ્રીજીમહારાજ સ્પષ્ટ કહે છે કે ભગવાનના તત્ત્વનું જ્ઞાન શાસ્ત્રોથી પોતાની બુદ્ધિથી પ્રાપ્ત થતું નથી, પરંતુ પ્રગટ સત્પુરુષ દ્વારા જ સમજાય છે.

અક્ષરબ્રહ્મ પુરુષોત્તમને સૌથી નજીક હોવાથી તેમના દ્વારા જ પુરુષોત્તમનો યથાર્થ મહિમા સમજાય છે. તેથી અક્ષરબ્રહ્મને ઓળખવું, તેમનો મહિમા સમજવો અને મન-કર્મ-વચનથી તેમનો પ્રસંગ કરવો મોક્ષમાર્ગમાં અનિવાર્ય છે.

મોક્ષમાર્ગમાં અક્ષરબ્રહનની આવશ્યકતા — Last-Minute Revision Points

• બ્રહ્મરૂપ થવા અક્ષરનો સંગ જરૂરી
• માયાનો નાશ બ્રહ્મથી
• બ્રહ્મના ગુણ સંગથી આવે
• સત્પુરુષ વિના નિશ્ચય નથી
• શાસ્ત્રોથી alone સમજણ નથી
• અક્ષર દ્વારા પુરુષોત્તમ ઓળખાય
• મોક્ષ માટે અક્ષરબ્રહ્મ જરૂરી

અક્ષરબ્રહ્મનો મહિમા — Important Quotes

“દસ ઇન્દ્રિયો, પંચભૂત અને મન, આ સોળ વિકારથી યુક્ત અને ઉત્તરોત્તર દસ-દસ ગણાં પૃથિવી આદિ અષ્ટાવરણોથી યુક્ત પચાસ કોટિ યોજન વિસ્તારવાળું બ્રહ્માંડ પણ જેની પાસે પરમાણુ તુલ્ય જણાય છે અને આવાં અનંત કોટિ બ્રહ્માંડો જેની પાસે પરમાણુ તુલ્ય જણાય છે તે અક્ષરબ્રહ્મ, સર્વના કારણ જે પ્રકૃતિપુરુષ તેનું પણ કારણ છે અને સાક્ષાત્‌ પુરુષાકૃતિ પરમાત્માનું ધામ છે.” — ભાગવત (૩/૧૧/૪૦)

“અક્ષર સર્વના દ્રષ્ટા છે, સર્વના સાક્ષી છે. માટે એ સર્વેનું બ્રહ્મને જાણપણું છે ને સર્વનું ઈશ્વરપણું (પ્રશાસકપણું) છે ને સર્વેનું નિયંતાપણું છે ને કર્તાપણું છે ને એ બ્રહ્મ ફૂટસ્થ છે. પુરુષ પ્રકૃતિ આદિક સર્વમાં મળી (વ્યાપી) રહ્યા છે. સર્વના અંતર્યામી છે ને સર્વના પ્રેરક છે ને એકરસ સ્વરૂપ છે ને અખંડ જ્ઞાનેયુક્ત છે... અને જેની સત્તાએ કરીને પુરુષ પ્રકૃતિમય જે સમસ્ત પ્રપંચ ઊપજે છે ને જેની સત્તાએ કરીને થોભે છે, તે બ્રહ્મ અનંત શક્તિએ કરીને યુક્ત છે.. અને અતિ સૂક્ષ્મમાં અતિશે સુક્ષ્મ છે.” — વેદરસ (પૃષ્ઠ ૧૫૭ થી ૧૫૯ તથા ૧૬૫, ૨૧૩ના આધારે)

“એકાંતિક ભક્ત તે દેહનો ત્યાગ કરીને સર્વે માયાના ભાવથી મુક્ત થઈને, આર્ચિમાર્ગે કરીને ભગવાનના અક્ષરધામને પામે છે; તે અક્ષરનાં બે સ્વરૂપ છે, એક તો નિરાકાર એકરસ ચૈતન્ય છે તેને ચિદાકાશ કહીએ, બ્રહ્મમહોલ કહીએ; અને એ અક્ષર બીજે રૂપે કરીને પુરુષોત્તમ નારાયણની સેવામાં રહે છે.” — શ્રીજીમહારાજ (વચ. ગ.પ્ર. ૨૧)

“અક્ષરરૂપ જે બ્રહ્મ છે તે જ શ્રી પુરુષોત્તમ નારાયણને રહેવા સારુ ધામરૂપ થયું છે ને સર્વ અક્ષરબ્રહ્મ? થકી ભગવાનના ધામરૂપ જે અક્ષરબ્રહ્મ તે અનાદિ છે.. ને એને કોઈ ધામની ઉપમા ન દેવાય તેવું છે... ને અપાર છે ત્યાં દષ્ટાંત છે: જેમ આકાશ અપાર છે. તેની ચારે કોરે જોઈએ તે કોઈ દિશામાં અંત આવતો નથી તેમ એ ભગવાનના ધામનો હેઠે, ઉપર અને ચારે કોરે અંત નથી કેમ જે એ અપાર છે તેનો જો પાર લેવા માંડે તો પાર આવે નહીં એવું મોટું બ્રહ્મપુર છે... ને તે ધામને વિષે અસંખ્ય પાર્ષદ રહ્યા છે તે સર્વ ભગવાનની સેવામાં નિરંતર તત્પર રહ્યા છે.” — શ્રીજીમહારાજ (વચ. અમ. ૬)

“સર્વેનું કારણ અક્ષરબ્રહ્મ છે અને તે અક્ષર તો પુરુષોત્તમ ભગવાનનું ધામ છે (રહેવાનું સ્થાનવિશેષ છે). અને તે અક્ષરની સંકોચ ને વિકાસ અવસ્થા થતી નથી, સદાય એકરૂપે રહે છે અને તે (ધામરૂપ) અક્ષર મૂર્તિમાન છે પણ અતિ મોટા છે માટે કોઈની નજરે અક્ષરનું રૂપ આવતું નથી... તેમ અક્ષરધામ મૂર્તિમાન છે પણ કોઈને નજરે આવે નહીં, તે શા માટે જે, એવાં એવાં બ્રહ્માંડ એક એક રોમમાં અસંખ્યાત ઊડતાં જ ફરે છે એવડાં મોટાં છે. તે અક્ષરધામને વિશે પુરુષોત્તમ ભગવાન પોતે સદા વિરાજમાન છે...” — શ્રીજીમહારાજ (વચ. ગ.પ્ર. ૬૩)

“मूर्त तत्रास्ति कृष्णस्य सेवायां दिव्यविग्रहम्‌” — હરિવાક્યસુધાસિંધુ (ત. ૨૧/૨૨)

“મૂર્ત (સાકાર) અક્ષરબ્રહ્મ દિવ્યવિગ્રહ છે, અને શ્રીહરિના રૂપને અનુરૂપ એવાં કરચરણાદિ સર્વ અવયવોથી યુક્ત હોવાથી અતિશય સુંદર પુરુષાકાર મૂર્તિમાન છે. અને પોતાથી પણ અત્યધિક, તિરતિશય શરીરની શોભાવાળા એવા પોતાના ઇષ્ટદેવ શ્રીહરિકૃષ્ણ પુરુષોત્તમ નારાયણની नित्य સેવામાં દાસની જેમ વતે છે.” — સેતુમાલા ટીકા

“શ્રીહરિ પોતાના અક્ષરધામમાં અક્ષરબ્રહ્મના ભાવને (સાધર્મ્યને) પામેલા અનંત કોટિ મુક્તો તથા મૂર્તિમાન અક્ષરબ્રહ્મ વડે પોતાની (શ્રીહરિની) ઈચ્છાનુસાર સેવા કરાઈ રહ્યા છે.” — સેતુમાલા ટીકા

“તે અક્ષર, પુરુષોત્તમ નારાયણના મુખ્ય પરિચારક, (મુખ્ય સેવક, આદર્શ સેવક, અનાદિના સર્વોત્કૃષ્ટ સેવક) હોવાથી અને દિવ્ય, અતિ મનોહર એવાં હાથ, પગ, મુખ વગેરે અવયવોથી સંપન્ન હોવાથી પુરુષાકાર સાકાર છે.” — સેતુમાલા ટીકા

“ભગવાન જીવના કલ્યાણને અર્થે જ્યારે મૂર્તિ ધારણ કરે છે ત્યારે પોતાનું જે અક્ષરધામ અને ચૈતન્યમૂર્તિ એવા જે પાર્ષદ અને પોતાનાં જે એશ્વર્ય તે સહિત પધારે છે... માટે ભગવાનના ભક્તને ભગવાનનું સ્વરૂપ અક્ષરધામ સહિત પૃથ્વી ઉપર વિરાજમાન છે એમ સમજવું અને બીજા આગળ પણ એવી રીતે વાર્તા કરવી.” — શ્રીજીમહારાજ (વચ. ગ.પ્ર. ૪૧)

અક્ષરબ્રહ્મનો મહિમા — Kirtan / Sakhi / Shlok

“दशोत्तरादिकैर्यत्र प्रविष्टं परमाणुवत्‌ ।
लक्ष्यतेऽन्तर्गताश्चान्ये कोटिशो ब्रह्माण्डराशयः॥
तदाहुरक्षरं ब्रह्म सर्वकारणकारणम्‌ ।
विष्णोर्धाम परं साक्षात्‌ पुरुषस्य महात्मनः॥” — શાસ્ત્રીય પ્રમાણ

અક્ષરબ્રહ્મનો મહિમા — Important Lines

અક્ષરબ્રહ્મનો અપાર મહિમા વેદો, ઉપનિષદો, ભગવદ્‌ગીતા અને શ્રીજીમહારાજે કહ્યો છે.

અક્ષરબ્રહ્મ સર્વના કારણ પ્રકૃતિપુરુષનું પણ કારણ છે.

અક્ષરબ્રહ્મ સર્વના દ્રષ્ટા, સાક્ષી, નિયંતા, કર્તા, અંતર્યામી અને પ્રેરક છે.

અક્ષરનાં બે સ્વરૂપ છે — ચિદાકાશરૂપ અને પુરુષોત્તમની સેવામાં રહેલું સ્વરૂપ.

સંક્ષેપમાં અક્ષરબ્રહ્મ ચાર સ્વરૂપે સેવાકાર્ય કરે છે.

ચિદાકાશરૂપ અક્ષરબ્રહ્મ નિરાકાર, નિર્વિકારી, અનાદિ અને સર્વવ્યાપક છે.

ધામરૂપ અક્ષરબ્રહ્મ સાકાર, મૂર્તિમાન, અપાર અને પુરુષોત્તમનું નિવાસસ્થાન છે.

અક્ષરબ્રહ્મ ધામમાં દિવ્યવિગ્રહ સેવકરૂપે પુરુષોત્તમની સેવામાં તત્પર છે.

અક્ષરબ્રહ્મ સંસારમાં બ્રહ્મસ્વરૂપ સત્પુરુષરૂપે પણ પ્રગટ રહે છે.

૧. અક્ષરબ્રહ્મનો અતિશય મહિમા
શાસ્ત્રોમાં અક્ષરબ્રહ્મનો એવો મહિમા બતાવ્યો છે કે અનંત બ્રહ્માંડો પણ તેની પાસે પરમાણુતુલ્ય જણાય છે. તે પ્રકૃતિપુરુષનું પણ કારણ છે અને પુરુષોત્તમનું ધામ છે.

૨. અક્ષરના બે અને ચાર સ્વરૂપનો નિર્દેશ
શ્રીજીમહારાજે અક્ષરના બે સ્વરૂપ કહ્યાં — ચિદાકાશરૂપ અને સેવામાં રહેલું સ્વરૂપ. ત્યારબાદ આ સમજણમાં ચાર સ્વરૂપ સમજાવ્યાં — ચિદાકાશરૂપ, ધામરૂપ, ધામમાં મૂર્તિમાન સેવકરૂપ અને સંસારમાં સત્પુરુષરૂપ.

૩. ચિદાકાશરૂપ અક્ષરબ્રહ્મ
આ સ્વરૂપ નિરાકાર, નિર્વિકારી, અનાદિ અને સર્વવ્યાપક છે. તે સર્વ પદાર્થમાં તથા રજના અણુમાં પણ વ્યાપે છે અને ધામરૂપ અક્ષરનું સચ્ચિદાનંદ તેજ છે.

૪. ધામરૂપ અક્ષરબ્રહ્મ
ધામરૂપ અક્ષરબ્રહ્મ સાકાર, મૂર્તિમાન અને અતિ અપાર છે. તે પુરુષોત્તમ નારાયણનું અનાદિ ધામ છે, જેમાં અસંખ્ય પાર્ષદો ભગવાનની સેવામાં તત્પર રહે છે.

૫. સેવકરૂપ અક્ષરબ્રહ્મ
અક્ષરધામમાં અક્ષરબ્રહ્મ દિવ્યવિગ્રહ, સુંદર પુરુષાકાર અને મુખ્ય પરિચારકરૂપે પુરુષોત્તમની નિત્ય સેવામાં રહે છે. તે સર્વોત્કૃષ્ટ ભક્તિ અને સેવાનો આદર્શ છે.

૬. સત્પુરુષરૂપ અક્ષરબ્રહ્મ
ભગવાન જ્યારે પૃથ્વી પર આવે છે ત્યારે પોતાના અક્ષરધામ, પાર્ષદ અને એશ્વર્ય સહિત આવે છે. ત્યારબાદ અક્ષરબ્રહ્મ દ્વારા જ પોતાનું પ્રગટપણું જાળવી અનંત જીવોના મોક્ષનો માર્ગ ચાલુ રાખે છે.

અક્ષરબ્રહ્મનો મહિમા — Detailed Summary

અક્ષરબ્રહ્મનો મહિમા વેદો, ઉપનિષદો, ભગવદ્‌ગીતા, વેદરસ અને વચનામૃતમાં અતિ વિશાળ રીતે જણાવાયો છે. શાસ્ત્રીય પ્રમાણ મુજબ અનંત બ્રહ્માંડો પણ અક્ષરબ્રહ્મ સમક્ષ પરમાણુ સમાન જણાય છે. તે પ્રકૃતિપુરુષનું પણ કારણ છે અને પુરુષોત્તમ પરમાત્માનું સાક્ષાત્ ધામ છે. વેદરસમાં અક્ષરબ્રહ્મને સર્વના દ્રષ્ટા, સાક્ષી, નિયંતા, કર્તા, અંતર્યામી, પ્રેરક, એકરસ અને અખંડ જ્ઞાનમય બતાવ્યા છે. તે સર્વ પ્રપંચના આધારરૂપ અને અનંત શક્તિથી યુક્ત છે.

શ્રીજીમહારાજે વચનામૃતમાં અક્ષરના બે સ્વરૂપ કહ્યાં છે — એક નિરાકાર, એકરસ ચૈતન્યરૂપ ચિદાકાશ અને બીજું પુરુષોત્તમ નારાયણની સેવામાં રહેલું સ્વરૂપ. આ બે સ્વરૂપની વિસ્તૃત સમજણમાં અક્ષરબ્રહ્મના ચાર સ્વરૂપ સમજાવવામાં આવ્યા છે: (૧) ચિદાકાશરૂપ અક્ષરબ્રહ્મ, (૨) ધામરૂપ અક્ષરબ્રહ્મ, (૩) ધામમાં મૂર્તિમાન સેવકરૂપ અક્ષરબ્રહ્મ, અને (૪) સંસારમાં બ્રહ્મસ્વરૂપ સત્પુરુષરૂપ અક્ષરબ્રહ્મ.

ચિદાકાશરૂપ અક્ષરબ્રહ્મ નિરાકાર, નિર્વિકારી, અનાદિ અને સર્વવ્યાપક છે. તે સર્વ પદાર્થમાં વ્યાપક છે અને ધામરૂપ અક્ષરનું સચ્ચિદાનંદ તેજ છે. ધામરૂપ અક્ષરબ્રહ્મ સાકાર, મૂર્તિમાન, અનાદિ અને અપાર છે. તે પુરુષોત્તમ ભગવાનનું નિવાસસ્થાન છે, જેમાં અસંખ્ય પાર્ષદો ભગવાનની સેવામાં તત્પર રહે છે. તે એટલું વિશાળ છે કે તેની ઉપમા કોઈ ધામને આપી શકાય નહીં.

અક્ષરધામમાં અક્ષરબ્રહ્મ દિવ્યવિગ્રહ પુરુષાકાર સ્વરૂપે પુરુષોત્તમની નિત્ય સેવામાં તત્પર રહે છે. હરિવાક્યસુધાસિંધુ અને સેતુમાલા ટીકામાં તેને મુખ્ય પરિચારક, મુખ્ય સેવક અને સર્વોત્કૃષ્ટ સેવક તરીકે વર્ણવ્યું છે. તે સુંદર, દિવ્ય, સાકાર અને દાસભાવથી ભગવાનની સેવા કરતું સ્વરૂપ છે.

ચોથું સ્વરૂપ સંસારમાં બ્રહ્મસ્વરૂપ સત્પુરુષરૂપે છે. શ્રીજીમહારાજે કહ્યું છે કે જ્યારે ભગવાન પૃથ્વી પર આવે છે ત્યારે પોતાનું અક્ષરધામ, ચૈતન્યમૂર્તિ પાર્ષદો અને એશ્વર્ય સહિત આવે છે. પછી પોતાના અંતર્ધાન પછી પણ અક્ષરબ્રહ્મ દ્વારા જ પોતાનું પ્રગટપણું જાળવે છે અને અનંત મુમુક્ષુઓને મોક્ષનો માર્ગ આપે છે. આ રીતે અક્ષરબ્રહ્મનું સ્વરૂપ, મહિમા અને સેવાકાર્ય મોક્ષમાર્ગમાં અત્યંત કેન્દ્રસ્થાન ધરાવે છે.

અક્ષરબ્રહ્મનો મહિમા — Last-Minute Revision Points

• અક્ષરબ્રહ્મનો મહિમા અતિ અપાર છે
• અનંત બ્રહ્માંડો તેને પરમાણુ સમાન લાગે છે
• અક્ષરબ્રહ્મ પ્રકૃતિપુરુષનું પણ કારણ છે
• અક્ષરના બે મુખ્ય સ્વરૂપ — ચિદાકાશ અને સેવકરૂપ
• અક્ષરબ્રહ્મ ચાર સ્વરૂપે સેવાકાર્ય કરે છે
• ચિદાકાશરૂપ અક્ષર નિરાકાર અને સર્વવ્યાપક છે
• ધામરૂપ અક્ષર સાકાર, મૂર્તિમાન અને અપાર છે
• સેવકરૂપ અક્ષર પુરુષોત્તમનો મુખ્ય પરિચારક છે
• સત્પુરુષરૂપ અક્ષર સંસારમાં પ્રગટ રહી મોક્ષમાર્ગ ચલાવે છે

pravin25 guj