મોક્ષ માટે પ્રગટ ભગવાન કે પ્રગટ સંત — Important Quotes 

“જેવું પરોક્ષ ભગવાનના રામકૃષ્ણાદિક અવતારનું માહાત્મ્ય જાણે છે તથા નારદ, સનકાદિક, શુકજી, જડભરત, હનુમાન, ઉદ્ધવ ઇત્યાદિક જે પરોક્ષ સાધુ તેનું જેવું માહાત્મ્ય જાણે છે તેવું જ પ્રત્યક્ષ એવા જે ભગવાન તથા તે ભગવાનના ભક્ત સાધુ તેનું માહાત્મ્ય સમજે તેને કલ્યાણના માર્ગમાં કાંઈયે સમજવું બાકી રહ્યું નહીં. તે આ વાર્તા એક વાર કહ્યે સમજો અથવા લાખ વાર કહ્યે સમજો. આજ સમજો અથવા લાખ વર્ષે કેડે સમજો પણ એ વાત સમજે જ છૂટકો છે...(અને) એટલો જેને દઢ નિશ્ચય થયો હોય તેને સર્વે મુદ્દો હાથ આવ્યો અને કોઈ કાળે તે કલ્યાણના માર્ગ થકી પડે નહીં... માટે સર્વે શાસ્ત્રનું રહસ્ય આ વાર્તા છે.” — શ્રીજીમહારાજ (વચ. ગ.મ. ૨૧)

“જેવી પરોક્ષ દેવને વિષે જીવને પ્રતીતિ છે તેવી જો પ્રત્યક્ષ ગુરુરૂપ હરિને વિષે આવે, તો જેટલા અર્થ પ્રાપ્ત થવાના કહ્યા છે તેટલા સર્વે અર્થ તેને પ્રાપ્ત થાય છે. અને જ્યારે આવો સંતસમાગમ પ્રાપ્ત થયો ત્યારે દેહ મૂકીને જેને પામવા હતા તે તો દેહ છતાં જ મળ્યા છે. માટે જેને પરમપદ કહીએ, મોક્ષ કહીએ તેને છતે દેહે જ પામ્યો છે.” — શ્રીજીમહારાજ (વચ. ગ.અં. ૨)

“જીવનું જે કલ્યાણ થાય અને જીવ માયાને તરીને બ્રહ્મસ્વરૂપ થાય તેનું કારણ તો પુરુષોત્તમ એવા જે વાસુદેવ ભગવાન તેના પ્રત્યક્ષ સ્વરૂપનું જ્ઞાન, ધ્યાન, કીર્તન અને કથાદિક એ જ છે, ને એણે કરીને જ એ જીવ છે તે માયાને તરે છે. અને અતિ મોટાઈને પામે છે. અને ભગવાનનું જે અક્ષરધામ તેને પામે છે.'' — શ્રીજીમહારાજ (વચ. ગ.મ. ૩૨)

“માટે જેને પોતાનું કલ્યાણ ઇચ્છવું તેને તે તે લક્ષણે કરી તે ભગવાનને ઓળખીને તે ભગવાનને શરણે થવું અને તેનો દઢ વિશ્વાસ રાખવો ને તેની આજ્ઞામાં રહીને તેની ભક્તિ કરવી એ જ કલ્યાણનો ઉપાય છે. અને ભગવાન જ્યારે પૃથ્વીને વિષે પ્રત્યક્ષ ન હોય ત્યારે તે ભગવાનને મળેલા જે સાધુ તેનો આશ્રય કરવો. તો તે થકી પણ જીવનું કલ્યાણ થાય છે.” — શ્રીજીમહારાજ (વચ. વર. ૧૦)

“માયા તરવાનો ઉપાય એ છે જે, જ્યારે સર્વ કર્મ અને માયા તેનો નાશ કરનારા ને માયાથી પર જે સાક્ષાત્કાર શ્રી પુરુષોત્તમ ભગવાન અથવા તે ભગવાનના મળેલ સંત તેમની જીવને પ્રાપ્તિ થાય છે ત્યારે તેમના આશ્રયથી માયા ઉલ્લંઘાય છે.'' — શ્રીજીમહારાજ (વચ. જેતલપુર ૧)

“१२ १६, પુરાણ, ઇતિહાસ એ સર્વેમાં એ જ વાર્તા છે જે ભગવાન ને ભગવાનના સંત જ કલ્યાણકારી છે... તે ભગવાન કે ભગવાનના સંતની જ્યારે પ્રાપ્તિ થઈ ત્યારે એ જીવને એથી ઉપરાંત બીજું કોઈ કલ્યાણ નથી. એ જ પરમ કલ્યાણ છે.” — શ્રીજીમહારાજ (વચ. ગ.મ. ૫૯)

“મોક્ષના દાતા તો ભગવાનને સાધુ એ બે જ છે.” — ગુણાતીતાનંદ સ્વામી (સ્વા.વા. ૧/૨૦)

“પ્રગટ ભગવાન વિના કરોડ નિયમ પાળે પણ કલ્યાણ ન થાય અને પ્રગટ ભગવાન ને આ પ્રગટ સાધુની આજ્ઞાથી એક નિયમ રાખે તો કલ્યાણ થાય.” — ગુણાતીતાનંદ સ્વામી (સ્વા.વા. ૪/૩૬)

“આત્યંતિક કલ્યાણ થાય તે જ મોક્ષ કહેવાય... ને એવો મોક્ષ તો પ્રગટ ભગવાન ને પ્રગટ ભગવાનના એકાંતિકનો આશરો કર્યાથી થાય, બીજાથી થાય નહીં.” — ગુણાતીતાનંદ સ્વામી (સ્વા.વા. ૫/૫)

“એકાંતિક ધર્મ તે તો જે એવા નિર્વાસનિક પુરુષ હોય અને જેને ભગવાનને વિષે સ્થિતિ થઈ હોય તેને વચને કરીને જ પમાય પણ ગ્રંથમાં લખી રાખ્યો હોય તેણે કરીને નથી પમાતો...” — શ્રીજીમહારાજ (વચ. ગ.પ્ર. ૬૦)

મોક્ષ માટે પ્રગટ ભગવાન કે પ્રગટ સંત — Kirtan / Sakhi / Shlok

'બીજા કહે મુવા પછી મોક્ષ રે, વળી પ્રભુ બતાવે છે પ્રોક્ષ રે...

જ્યારે એમ જ અર્થ જો સરે રે, ત્યારે હરિ તન શિદ ધરે રે;

જ્ઞાન વિના તો મોક્ષ ન થાય રે, એમ શ્રૃતિ સ્મૃતિ સહુ ગાય રે.

માટે પ્રગટ જોઈએ ભગવંત રે, એવું સર્વ ગ્રંથનું સિદ્ધાંત રે;

જેમ પ્રગટ રવિ હોય જ્યારે રે, જાય તમ બ્રહ્માંડનું ત્યારે રે.

જેમ પ્રગટ જળને પામી રે, જાય પ્યાસીની પ્યાસ તે વામી રે;

જેમ પ્રગટ અન્નને જમે રે, અંતર જઠરાઝાળ વિરમે રે.

તેમ પ્રગટ મળે ભગવાન રે, ત્યારે જનનું કલ્યાણ નિદાન રે;

માટે પ્રગટ ચરિત્ર સાંભળવું રે, હોય પ્રગટ ત્યાં આવી મળવું રે.

માટે પ્રગટ પ્રભુ જો ન હોય રે, ન થાય એ નિષ્પાપ કોય રે;

જાણો પ્રગટ મૂર્તિ ભવપાજ રે, સહેજે ઉતારવાનો સમાજ રે.' — સદ્‌. નિષ્કુળાનંદ સ્વામી

“પ્રગટ પ્રભુ કે પ્રભુના સંત રે, તેહ વિના ન ઉદ્ધરે જંત રે.” — સદ્‌. નિષ્કુળાનંદ સ્વામી

“આત્યંતિક કલ્યાણ કારણે જાવું પ્રગટ પ્રભુને પાસ; મોક્ષદાયક એહ મૂર્તિ કે મોક્ષદાતા એના દાસ.” — સદ્‌. નિષ્કુળાનંદ સ્વામી

“માટે કલ્યાણકારી સાંભળ્યા રે, એક હરિ કે હરિ ના મળ્યા રે; સાચી વાત તું માનજે સહિ રે, એહ બેઉ વિના મોક્ષ નહિ રે.” — સદ્‌. નિષ્કુળાનંદ સ્વામી

“મળે પ્રભુ પ્રગટ પ્રમાણ રે, કાં તો તેના મળેલે કલ્યાણ રે; તેહ વિના તો કોટી ઉપાય રે, આત્યંતિક કલ્યાણ ન થાય રે.” — સદ્‌. નિષ્કુળાનંદ સ્વામી

“આ ભવસાગર પાર ઉતાર, હરિ કે હરિ કો દાસ.” — સદ્‌. બ્રહ્માનંદ સ્વામી

साक्षादभगवतः सड्गात्तदभकतानां च वेदृशाम्‌।
धर्मों होकान्तिकः पुम्भिः प्राप्यते नान्‍न्यथा क्वचित्‌॥ — શ્રી સ્કંદપુરાણ, વિષ્ણુખંડ

મોક્ષ માટે પ્રગટ ભગવાન કે પ્રગટ સંત — Important Lines

ઘણા મુમુક્ષુઓ મોક્ષ માટે પરોક્ષપણે ભગવાનની ભક્તિ કરતા હોય છે.

પ્રગટ ભગવાન કે પ્રગટ સંત વગર આત્યંતિક કલ્યાણ ન જ થાય.

સર્વ શાસ્ત્રનો સમન્વય કરીએ તો પ્રગટ ભગવાન કે પ્રગટ સંત જ જરૂરી છે.

ભગવાન જ્યારે પ્રત્યક્ષ ન હોય ત્યારે તેમના મળેલા સાધુનો આશ્રય કરવો.

સર્વ શાસ્ત્રનો સાર — ભગવાન અને ભગવાનના સંત જ કલ્યાણકારી છે.

મોક્ષ માટે પ્રગટ ભગવાન કે પ્રગટ સંત — Important Prasangs

૧. પરોક્ષ ભક્તિ અને પ્રત્યક્ષનો સિદ્ધાંત
ઘણા મુમુક્ષુઓ પરોક્ષ ભગવાનની ભક્તિ કરે છે, પરંતુ શ્રીજીમહારાજ સમજાવે છે કે પ્રગટ ભગવાન કે પ્રગટ સંત વિના આત્યંતિક કલ્યાણ શક્ય નથી. આ સર્વ શાસ્ત્રનો નિષ્કર્ષ છે.

૨. પ્રત્યક્ષ ભગવાન અને સંતનો મહિમા
પ્રત્યક્ષ ભગવાન અને તેમના ભક્ત સાધુનું માહાત્મ્ય સમજનારને કલ્યાણના માર્ગમાં કશું બાકી રહેતું નથી અને તે ક્યારેય માર્ગથી પડતો નથી.

૩. ગુરુરૂપ હરિમાં પ્રતીતિ
પ્રત્યક્ષ ગુરુરૂપ હરિમાં શ્રદ્ધા થાય ત્યારે જીવ દેહે જ મોક્ષ પામે છે અને તમામ આધ્યાત્મિક ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.

૪. સંતનો આશ્રય અને માયાથી મુક્તિ
ભગવાન ન હોય ત્યારે તેમના મળેલા સંતનો આશ્રય લેવાથી પણ જીવ માયાને તરવા સક્ષમ બને છે.

૫. સર્વ શાસ્ત્રનો સાર
ભગવાન અને તેમના સંત જ પરમ કલ્યાણકારી છે અને તેમની પ્રાપ્તિ પછી બીજું કોઈ કલ્યાણ રહેતું નથી.

મોક્ષ માટે પ્રગટ ભગવાન કે પ્રગટ સંત — Detailed Summary

ઘણા મુમુક્ષુઓ પરોક્ષ ભગવાનની ભક્તિ કરે છે, પરંતુ સર્વ શાસ્ત્રોના સમન્વયથી સ્પષ્ટ થાય છે કે આત્યંતિક કલ્યાણ માટે પ્રગટ ભગવાન અથવા પ્રગટ સંતનો આશ્રય અનિવાર્ય છે. શ્રીજીમહારાજ વચનામૃતમાં જણાવે છે કે જેમ પરોક્ષ ભગવાન અને સાધુનું માહાત્મ્ય જાણીએ છીએ તેમ જ પ્રત્યક્ષ ભગવાન અને તેમના સંતનું માહાત્મ્ય સમજવું જોઈએ.

પ્રત્યક્ષ ભગવાન અને સંતના મહિમાને સમજવાથી જીવના કલ્યાણના માર્ગમાં કશું બાકી રહેતું નથી અને તે ક્યારેય માર્ગથી પડતો નથી. ગુરુરૂપ હરિમાં દઢ પ્રતીતિ થવાથી જીવને દેહે જ મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય છે.

ભગવાનના પ્રત્યક્ષ સ્વરૂપનું જ્ઞાન, ધ્યાન, કીર્તન અને કથા જ જીવને માયાથી પાર ઉતારવાના મુખ્ય સાધન છે. ભગવાનને ઓળખીને તેમના શરણાગત થવું, દઢ વિશ્વાસ રાખવો અને તેમની આજ્ઞામાં રહીને ભક્તિ કરવી એ કલ્યાણનો મુખ્ય ઉપાય છે.

ભગવાન પ્રત્યક્ષ ન હોય ત્યારે તેમના મળેલા સાધુનો આશ્રય લેવાથી પણ જીવનું કલ્યાણ થાય છે. સર્વ શાસ્ત્રોનો સાર એ છે કે ભગવાન અને તેમના સંત જ પરમ કલ્યાણકારી છે અને તેમની પ્રાપ્તિ પછી બીજું કોઈ કલ્યાણ રહેતું નથી.

મોક્ષ માટે પ્રગટ ભગવાન કે પ્રગટ સંત — Last-Minute Revision Points

• પ્રગટ ભગવાન કે સંત વગર મોક્ષ નથી
• પરોક્ષ ભક્તિ પૂરતી નથી
• પ્રત્યક્ષ ભગવાન અને સંતનું માહાત્મ્ય સમજવું
• ભગવાનના શરણાગત થવું જરૂરી
• સંતનો આશ્રય કલ્યાણકારી છે

પ્રગટને ઓળખ્યા વગર કસર — Important Quotes 

“ભગવાનના સ્વરૂપમાં જો કોઈ રીતની સમજ્યામાં કસર રહી તો કોઈ રીતે વાંધો ભાંગશે નહીં.” — શ્રીજીમહારાજ (વચ. ગ.મ. ૧૩)

“આ સત્સંગ તેમાં આવીને પરમેશ્વર વિના જેને બીજા પદાર્થમાં હેત રહે છે તેનું કારણ એ છે જે, જેવી એ જીવને પરોક્ષને વિષે પ્રતીતિ છે તેવી પ્રત્યક્ષને વિષે દઢપણે પ્રતીતિ થતી નથી.” — શ્રીજીમહારાજ (વચ. ગ.અં. ૨)

“જે ભગવાનના ભક્તને ભગવાનનો નિશ્ચય પણ પરિપૂર્ણ હોય ને કામ, ક્રોધ, લોભાદિકે કરીને વિક્ષેપને ન પામતો હોય ને અતિશય ત્યાગી ને અતિ વૈરાગ્યવાન ને અતિ આત્મનિષ્ઠાવાળો હોય અને જો તે પ્રત્યક્ષ શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનની મૂર્તિ વિના કાંઈક બીજું ઈચ્છે તો તેને ન્યૂન સુખની પ્રાપ્તિ થાય છે.” — શ્રીજીમહારાજ (વચ. ગ.અં. ૫)

“જેવા મહારાજ છે ને જેવા આ સાધુ છે તેને જેમ છે તેમ ન જાણે તે નિરંતર અભાગિયા છે...” — ગુણાતીતાનંદ સ્વામી (સ્વા.વા. ૩/૩૫)

“ગમે તેવો શાસ્ત્રી હોય કે ગમે તેવો પુરાણી હોય, પણ આ પ્રત્યક્ષ ભગવાન ને આ પ્રત્યક્ષ સંત તેની ઓળખાણ જો ન હોય તો તે ખીજડા જેવો છે.” — ગુણાતીતાનંદ સ્વામી (સ્વા.વા. ૩/૬૮)

“આજ તો પ્રગટ ભગવાન છે, પ્રગટ સાધુ છે, પ્રગટ ધર્મ છે, ને આ સમામાં જેને નહીં ઓળખાય તેને પછવાડેથી માથું ફૂટવું પડશે.” — ગુણાતીતાનંદ સ્વામી (સ્વા.વા. ૪/૪૯)

“પરોક્ષથી ભવતણો પાર આવે નહિ, વેદ વેદાંત કહે સત્ય વાણી.” — મુક્તાનંદ સ્વામી

“શાસ્ત્રમાં ભગવાનની વાતો લખી હોય તે વાંચે કે તેનું વર્ણન સાંભળે પણ તેથી નથી કોઈ સુખ આવતું કે નથી કોઈ ખોટ ટળતી. તે માટે પ્રભુ પ્રગટ જ જોઈએ.” — મુક્તાનંદ સ્વામી

પ્રગટને ઓળખ્યા વગર કસર — Kirtan / Sakhi / Shlok

“મંગળ રૂપ પ્રગટને મેલી, પરોક્ષને ભજે જે પ્રાણી રે;
તપ તીરથ કરે દેવ દેરાં, મન ન ટળે મસાણી રે.” — મુક્તાનંદ સ્વામી

“કોઈ કહે હરિ હો ગયે, કોઈ કહે હરિ હોવન હાર;
મુક્ત પ્રગટકી પ્રીછ બિન, ભટક્ત સબ સંસાર.” — મુક્તાનંદ સ્વામી

“વાંચી કાગળ કોઈ કંથનો, જેમ નાર અપાર રાજી થઈ;
પણ પ્રગટ સુખ પિયુતણું, અણુ જેટલું આવ્યું નઈ.” — નિષ્કુળાનંદ સ્વામી

“જેમ કોઈ ફૂલવાડીનાં ફૂલ મેલી, આકાશ ફૂલની આશા કરે;
પાર વિના પરિશ્રમ પડે, સાર થોડું જ મળે સરે.
તેમ પ્રગટ પ્રભુને પરહરી, પરોક્ષમાં કરે પ્રતીત;
તે તો પીયૂષનો તરુ પરહરી, કરી છાશ પીવા ચાહે ચિત્ત.” — નિષ્કુળાનંદ સ્વામી

“પ્રગટ ભજી ત્રકપિપતની, પરોક્ષ ભજ્યા ત્રછષિરાય;
ત્કષિ પત્નિએ હરિ રાજી કર્યા, ત્રકપષિ રહ્યા પરિતાપમાંય.
પ્રભુ પ્રગટના પ્રસંગ વિના, રહી ગઈ એવા મોટાને ખોટ;
આજ કાલના અભાગિયા, દશ વિના દિયે છે દોટ.
પ્રગટ વિના છે પાંપળાં, ભક્ત કરે છે ભવમાંય;
ખરાં ખાંડતાં કુસકા, કણ નહિ નિસરે તે માંય.
હરિ લાડીલા લાડુ જમી ગયા, કેડે પડ્યાં રહ્યાં પતરાવળાં;
જેથી ભૂખ ન જાય સુખ ન થાય, વણ સમજે ચાટે છે સઘળાં.” — નિષ્કુળાનંદ સ્વામી

“પ્રગટ પ્રમાણ હરિબીન પ્રાણી, ક્યું જહાં તહાં ભટકંતા હે;
ઓર ઉપાય કીયે તે કોઈ વિધિ, આત ન ભવકો અંતા હે;
પ્રગટ પ્રમાણ પુરાણ બતાવે, ગીતા પ્રગટ કથંતા હે;
પ્રગટ પ્રમાણ બિના બ્રહ્માનંદ, સબ હી જગત ભરમંતા ડેૅ.” — બ્રહ્માનંદ સ્વામી

 પ્રગટને ઓળખ્યા વગર કસર — Important Lines

જીવમાં અનાદિ કાળથી અનંત પ્રકારની કસર રહેલી છે.

તે સર્વે ભગવાનના પ્રગટ સ્વરૂપને યથાર્થ ઓળખીને તેમને આશરે જવાથી ટળી જાય છે.

પ્રગટ ભગવાનના સ્વરૂપની ઓળખાણ અને તેના સંબંધ વગર કોઈ રીતે વાંધો ભાંગે તેમ નથી.

પ્રત્યક્ષ ભગવાનમાં દઢ પ્રતીતિ ન હોવાને કારણે હેત બીજા પદાર્થમાં રહે છે.

પ્રગટ ભગવાન વિના ભક્તિ, તપ, તીર્થ વગેરે છતાં મન શાંત થતું નથી.

પ્રગટને ઓળખ્યા વગર કસર — Important Prasangs

૧. જીવની કસર અને તેનું નિવારણ
જીવમાં અનાદિથી અનેક પ્રકારની કસર છે, જે માત્ર પ્રગટ ભગવાનના સ્વરૂપને ઓળખીને અને તેમના આશ્રયથી દૂર થાય છે. પ્રગટના સંબંધ વિના આ કસર ટળતી નથી.

૨. પ્રત્યક્ષમાં પ્રતીતિનો અભાવ
જીવ પરોક્ષમાં તો પ્રતીતિ રાખે છે પરંતુ પ્રત્યક્ષ ભગવાનમાં દઢ પ્રતીતિ ન હોવાથી તે અન્ય પદાર્થોમાં હેત રાખે છે.

૩. મહિમા ન ઓળખનારની સ્થિતિ
જે પ્રગટ ભગવાન અને સંતને ઓળખતા નથી તેઓ અભાગી ગણાય છે અને સત્સંગમાં રહીને પણ ફળ પ્રાપ્ત કરતા નથી.

૪. પરોક્ષ ભક્તિની મર્યાદા
પરોક્ષ ભક્તિ, તપ, તીર્થ વગેરે કરવા છતાં મન શાંત થતું નથી અને સુખ પ્રાપ્ત થતું નથી.

૫. શાસ્ત્ર અને પ્રગટનો સંબંધ
માત્ર શાસ્ત્ર વાંચવાથી કે સાંભળવાથી કસર દૂર થતી નથી, પ્રગટ ભગવાનનો આશ્રય જરૂરી છે.

પ્રગટને ઓળખ્યા વગર કસર — Detailed Summary

જીવમાં અનાદિ કાળથી અનેક પ્રકારની કસર રહેલી છે, જે માત્ર પ્રગટ ભગવાનના સ્વરૂપને સાચી રીતે ઓળખીને અને તેમના આશ્રયમાં જવાથી દૂર થાય છે. જો ભગવાનના સ્વરૂપમાં સમજમાં કસર રહે તો કોઈ પણ રીતે જીવના દોષ અને વાંધા દૂર થતા નથી.

જીવ પરોક્ષ ભગવાનમાં તો પ્રતીતિ રાખે છે, પરંતુ પ્રત્યક્ષ ભગવાનમાં દઢ પ્રતીતિ ન હોવાને કારણે તે બીજા પદાર્થોમાં હેત રાખે છે. તેથી તેની આધ્યાત્મિક પ્રગતિ અટકી જાય છે.

ગુણાતીતાનંદ સ્વામી જણાવે છે કે જે પ્રગટ ભગવાન અને સંતને ઓળખતા નથી તેઓ અભાગી છે અને સત્સંગમાં રહીને પણ ફળ પ્રાપ્ત કરતા નથી. પ્રગટ ભગવાનની ઓળખાણ વિના ભક્તિ, તપ, તીર્થ વગેરે કરવાથી પણ મન શાંત થતું નથી અને સાચું સુખ મળતું નથી.

મુક્તાનંદ સ્વામી અને નિષ્કુળાનંદ સ્વામી કીર્તનોમાં જણાવે છે કે પ્રગટને છોડીને પરોક્ષની ભક્તિ કરવી એ મૂર્ખાઈ છે અને તેનાથી કલ્યાણ થતું નથી. શાસ્ત્ર વાંચવાથી પણ કસર દૂર થતી નથી, માટે પ્રગટ ભગવાનનો આશ્રય અનિવાર્ય છે.

પ્રગટને ઓળખ્યા વગર કસર — Last-Minute Revision Points

• જીવમાં અનાદિ કસર છે
• પ્રગટ ભગવાનથી જ કસર દૂર થાય
• પ્રત્યક્ષમાં પ્રતીતિ જરૂરી
• પરોક્ષ ભક્તિ પૂરતી નથી
• સંત અને ભગવાનની ઓળખાણ આવશ્યક