૧. કિશન કોલેજમાં અભ્યાસ કરતો હતો. શરૂઆતમાં તે પોતાના ક્લાસના બધા વિદ્યાર્થીઓ સાથે સામાન્ય રીતે વાત કરતો હતો. થોડા સમય પછી તેની એક યુવતી મિત્ર સાથે ખૂબ જ નજીકની મિત્રતા થઈ ગઈ. હવે બંને કલાકો સુધી ફોન પર વાત કરતા, સતત મેસેજ કરતા અને મોટાભાગનો સમય સાથે જ પસાર કરતા. શરૂઆતમાં કિશનને આ બધું સામાન્ય લાગતું હતું, પરંતુ ધીમે ધીમે તેના ઘરના લોકો અને મિત્રોએ ધ્યાન દોર્યું કે તે પહેલાની જેમ અભ્યાસ, સભા અને અન્ય જવાબદારીઓમાં ધ્યાન આપી શકતો નથી. તેમ છતાં કિશનને લાગતું હતું કે આમાં કોઈ ખોટી વાત નથી.
પ્રશ્ન : આવી પરિસ્થિતિમાં કિશને શું વિચારવું જોઈએ?
જવાબ : ગ.મ.૩૫
ગ.મ.૩૫ : જગતમાં એમ વાર્તા છે જે, ‘મન હોય ચંગા તો કથરોટમાં ગંગા,’ એ વાર્તા ખોટી છે. એ તો ગમે તેવો સમાધિનિષ્ઠ હોય અથવા વિચારવાન હોય ને તે પણ જો સ્ત્રીઓના પ્રસંગમાં રહેવા માંડે તો એનો ધર્મ કોઈ રીતે રહે જ નહીં; અને ગમે તેવી ધર્મવાળી સ્ત્રી હોય ને તેને જો પુરુષનો સહવાસ થાય તો એનો પણ ધર્મ રહે જ નહીં. અને એવી રીતે સ્ત્રી-પુરુષને પરસ્પર સહવાસ થાય ને એનો ધર્મ રહે એવી તો આશા રાખવી નહીં. તે આ વાર્તા તે એમ જ છે પણ એમાં કાંઈ સંશય રાખવો નહીં.
૨. રાહુલ રોજની જેમ પોતાની નોકરી પરથી ઘરે પરત ફરી રહ્યો હતો. રસ્તામાં અચાનક એક વાહન સાથે અથડાતા તેનો અકસ્માત થયો. તેને હાથ અને પગમાં ગંભીર ઈજા થઈ. ડૉક્ટરે તેને ઘણા અઠવાડિયા સુધી આરામ કરવાની સલાહ આપી. હવે તે પોતાની નોકરી પર જઈ શકતો નહોતો અને રોજિંદા કામ માટે પણ પરિવારના સભ્યોની મદદ લેવી પડતી હતી. શરૂઆતમાં બધાએ તેને હિંમત આપી, પરંતુ સમય જતાં તેના મનમાં ચિંતા વધવા લાગી. તે વિચારવા લાગ્યો કે મારી સાથે જ આવું કેમ બન્યું? હવે મારું આગળનું જીવન કેવી રીતે ચાલશે? આ વિચારોને કારણે તે ખૂબ નિરાશ રહેવા લાગ્યો.
પ્રશ્ન : આવી પરિસ્થિતિમાં રાહુલને ધીરજ અને મનની શાંતિ કેવી રીતે મળી શકે?
જવાબ : ગ.મ.૬૨
ગ.મ.૬૨ : ભગવાનનો જે ભક્ત હોય તેને તો જે જે પ્રકારનાં દુઃખ આવે છે તે દુઃખના દેનારા કાળ, કર્મ, માયા એમાંથી કોઈ નથી; એ તો પર્ત ભગવાન જ પોતાના ભક્તની ધીરજ જોવાને અર્થે દુઃખને પ્રેરે છે અને પછી જેમ કોઈક પુરુષ પડદામાં રહીને જુએ, તેમ ભક્તની ધીરજને ભગવાન ભક્તના હૃદયમાં રહીને જોયા કરે છે. પણ કાળ, કર્મ, માયાનો શો ભાર છે જે, ભગવાનના ભક્તને પીડી શકે ? એ તો ભગવાનની જ ઈચ્છા છે, એમ જાણીને ભગવાનનો ભક્ત હોય તેને મગન રહેવું.
૩. આરવ ૧૨મા ધોરણમાં અભ્યાસ કરતો હતો. એક દિવસ ઘરે તેના માતા-પિતાએ તેની એક ભૂલ માટે તેને સમજાવ્યો. આરવને આ વાત ખૂબ ખરાબ લાગી. ગુસ્સામાં તેણે પરિવાર સાથે વાત કરવાનું બંધ કરી દીધું. જ્યારે જમવાનો સમય થયો ત્યારે તેણે જમવાની પણ ના પાડી. માતાએ ઘણી સમજાવ્યું, પરંતુ તે પોતાના રૂમમાં જઈને સૂઈ રહ્યો. બીજા દિવસે પણ તેનું મન શાંત ન થયું. તે વિચારતો હતો કે હું જમું નહીં તો બધાને મારી લાગણી સમજાશે. પરંતુ સમય જતાં તેની ચીડ, દુઃખ અને અશાંતિ વધતી જ ગઈ.
પ્રશ્ન : આવી પરિસ્થિતિમાં આરવે શું વિચારવું જોઈએ?
જવાબ : સારં.૧૮
સારં.૧૮ : મૂર્ખ હોય તે જ્યારે મૂંઝાય ત્યારે કાં તો સૂઈ રહે ને કાં તો રુએ અને કાં તો કોઈક સાથે વઢે ને કાં તો ઉપવાસ કરે, એ ચાર પ્રકારે કરીને મૂંઝવણ ટાળ્યાનો ઉપાય કરે. અને એમ કરતાં જો અતિશય મૂંઝાય તો છેલ્લી બાકી મરે પણ ખરો. એવી રીતે મૂર્ખને શોક ટાળ્યાનો ઉપાય છે. પણ એમ કર્યાં થકી દુઃખ પણ મટે નહીં ને સ્વભાવ પણ ટળે નહીં; અને સમજીને ટાળે તો દુઃખ ને સ્વભાવ એ બેય ટળી જાય. માટે સમજુ હોય તે જ સુખી થાય છે.
૪. રમેશભાઈ એક નાની કંપનીમાં કામ કરતા હતા. છેલ્લા કેટલાક મહિનાથી ઘરના ખર્ચા વધી ગયા હતા. બાળકોના અભ્યાસ, ઘરનું ભાડું અને અન્ય જરૂરી ખર્ચાઓમાં મોટાભાગની આવક વપરાઈ જતી હતી. મંદિરમાં કોઈ વિશેષ ઉત્સવ આવતો ત્યારે અન્ય હરિભક્તો મોટી સેવા કરતા અને સુંદર ભેટ અર્પણ કરતા. રમેશભાઈને પણ ભગવાનની સેવા કરવાની ખૂબ ઇચ્છા હતી, પરંતુ પોતાની આર્થિક સ્થિતિ જોઈને તેઓ વિચારી પડતા. તેમને લાગતું કે મારી પાસે તો વિશેષ અર્પણ કરવા માટે કંઈ નથી. આ વિચારને કારણે તેઓ ક્યારેક નિરાશ થઈ જતા.
પ્રશ્ન : આવી પરિસ્થિતિમાં રમેશભાઈએ શું વિચારવું જોઈએ?
જવાબ : ગ.અં.૨૫
ગ.અં.૨૫ : ભગવાનની જે પ્રસન્નતા તે ઘણા ઉપચારે કરીને જે ભક્તિ કરે તેની જ ઉપર થાય ને ગરીબ ઉપર ન થાય, એમ નથી; ગરીબ હોય ને શ્રદ્ધા સહિત જળ, પત્ર, ફળ, ફૂલ ભગવાનને અર્પણ કરે તો એટલામાં પણ રાજી થાય.
૫. મીનાબેન ઘણા વર્ષોથી નિયમિત સત્સંગ કરતા હતા. થોડા સમય પહેલાં તેમના પરિવારમાં એક મોટી આર્થિક સમસ્યા આવી. તેમણે ખૂબ પ્રાર્થના કરી અને આશા રાખી કે બધું જલ્દી સુધરી જશે. પરંતુ પરિસ્થિતિ અપેક્ષા મુજબ બદલાઈ નહીં. મુશ્કેલીઓ હજુ પણ ચાલુ હતી. હવે તેમના મનમાં પ્રશ્નો ઊભા થવા લાગ્યા. તેઓ વિચારતા કે હું આટલા વર્ષોથી ભક્તિ કરું છું, છતાં મારી મુશ્કેલી કેમ દૂર થતી નથી? આ વિચારોને કારણે તેમની શ્રદ્ધા નબળી પડવા લાગી.
પ્રશ્ન : આવી પરિસ્થિતિમાં મીનાબેને શું વિચારવું જોઈએ?
જવાબ : ગ.પ્ર.૭૦
ગ.પ્ર.૭૦ : સત્સંગ કરવો તે પોતે પોતાના જીવના કલ્યાણને જ અર્થે કરવો, પણ કોઈ પદાર્થની ઈચ્છા તો રાખવી જ નહીં. કાં જે, ઘરમાં દસ માણસ હોઈએ અને તે દસનું મૃત્યુ આવ્યું હોય તેમાંથી એક જણ જો ઊગરે તો શું થોડું છે ? કે હાથમાં રામપાતર આવવાનું હતું એને રોટલા ખાવા મળે તો શું થોડા છે ? સર્વે જનારું હતું તેમાંથી એટલું રહ્યું તે તો ઘણું છે; એમ માનવું. એમ અતિશય દુઃખ થવાનું હોય તેમાંથી પરમેશ્વરનો આશરો કરીએ તો થોડુંક ઓછું થાય ખરું, પણ એ જીવને એમ સમજાતું નથી. અને જો શૂળી લખી હોય તો કાંટેથી ટળી જાય એટલો તો ફેર પડે છે.
૬. અંકિત એક સારો અને શાંત સ્વભાવનો યુવક હતો. નવા કોલેજમાં પ્રવેશ લીધા પછી તેની મિત્રતા એવા કેટલાક વિદ્યાર્થીઓ સાથે થઈ જેઓ સતત ગપસપ, મજાક, ખોટી ચર્ચાઓ અને નકારાત્મક વાતોમાં સમય પસાર કરતા હતા. શરૂઆતમાં અંકિત માત્ર તેમની સાથે બેસતો હતો, પરંતુ ધીમે ધીમે તે પણ તેમની વાતોમાં રસ લેવા લાગ્યો. થોડા મહિનાઓ પછી તેણે અનુભવ્યું કે પહેલાં જે મનની શાંતિ હતી તે હવે રહી નથી. નકારાત્મક વિચારો, ચીડિયાપણું અને અશાંતિ વધવા લાગી. તેને સમજાતું નહોતું કે તેના સ્વભાવમાં આટલો ફેરફાર કેમ આવી રહ્યો છે.
પ્રશ્ન : આવી પરિસ્થિતિમાં અંકિતે શું વિચારવું જોઈએ?
જવાબ : ગ.પ્ર.૧૮
ગ.પ્ર.૧૮ : અને પંચ ઇન્દ્રિયો દ્વારે જીવ જે આહાર કરે છે તે આહાર જો શુદ્ધ કરશે તો અંતઃકરણ શુદ્ધ થાશે, અને અંતઃકરણ શુદ્ધ થાશે તો અખંડ ભગવાનની સ્મૃતિ રહેશે. અને જો પંચ ઇન્દ્રિયોના આહારમાંથી એક ઇન્દ્રિયનો આહાર મલિન થાય છે તો અંતઃકરણ પણ મલિન થઈ જાય છે. માટે ભગવાનના ભક્તને ભગવાનના ભજનને વિષે જે કોઈ વિક્ષેપ થઈ આવે છે તેનું કારણ તો પંચ ઇન્દ્રિયોના વિષય જ છે પણ અંતઃકરણ નથી.
૭. રોહિત મંદિરની એક સેવા દરમિયાન નવા હરિભક્ત મનોજભાઈ સાથે કામ કરતો હતો. મનોજભાઈનો સ્વભાવ થોડો ગુસ્સાવાળો હતો. નાની બાબતોમાં પણ તેઓ ક્યારેક ઊંચા અવાજે બોલી જતા. એક દિવસ સેવા દરમિયાન તેમણે રોહિતને પણ કડક શબ્દોમાં કંઈક કહી દીધું. ત્યારથી રોહિતના મનમાં તેમના પ્રત્યે અણગમો વધવા લાગ્યો. હવે તે વિચારતો કે આવા સ્વભાવના વ્યક્તિ સત્સંગમાં કેવી રીતે હોઈ શકે?
પ્રશ્ન : આવી પરિસ્થિતિમાં રોહિતે શું વિચારવું જોઈએ?
જવાબ : ગ.પ્ર.૨૪
ગ.પ્ર.૨૪ : જ્યારે કોઈ હરિભક્તનો દોષ નજરમાં આવે ત્યારે એમ સમજવું જે, ‘આનો સ્વભાવ તો સત્સંગમાં ન ઘટે એવો છે તોય પણ એને જો સત્સંગ મળ્યો છે અને એ જો જેવો-તેવો છે તોય પણ સત્સંગમાં પડ્યો છે, તો એનો પૂર્વજન્મનો અથવા આ જન્મનો સંસ્કાર ભારે છે તો આવો સત્સંગ મળ્યો છે,’ એમ સમજીને તેનો પક્ષ અતિશય ગુણ લેવો.
૮. હાર્દિક નિયમિત સત્સંગ કરતો હતો. છેલ્લા થોડા સમયથી તેના મનમાં કેટલીક ગેરસમજો ઊભી થવા લાગી હતી. તેને લાગતું હતું કે કેટલાક હરિભક્તો સાથે વધુ પ્રેમથી વર્તવામાં આવે છે, જ્યારે તેની તરફ એટલું ધ્યાન આપવામાં આવતું નથી. જ્યારે કોઈ સેવા કે કાર્યક્રમમાં તેને અપેક્ષા મુજબ તક ન મળતી, ત્યારે તે વધુ દુઃખી થઈ જતો. હવે સભામાં આવવાનો ઉત્સાહ પણ ઓછો થવા લાગ્યો. તેના મનમાં વિચાર આવવા લાગ્યો કે કદાચ હું સત્સંગથી થોડો દૂર થઈ જાઉં તો સારું.
પ્રશ્ન : આવી પરિસ્થિતિમાં હાર્દિકે શું વિચારવું જોઈએ?
જવાબ : લોયા-૧૮
લોયા-૧૮ : ભગવાનને વિષે એવો દિવ્યભાવ ન સમજે ત્યારે વાતેવાતે ધોખો થાય ને ગુણઅવગુણ લીધા કરે છે જે, ‘આની કોરનો પક્ષ રાખે છે ને અમારો પક્ષ રાખતા નથી તથા આને વધુ બોલાવે છે ને અમને નથી બોલાવતા અને આને ઉપર વધુ હેત છે ને અમારી ઉપર નથી.’ એવી રીતે ગુણઅવગુણ પરખ્યા કરે છે. તેણે કરીને એનું અંતર દિવસે દિવસે પાછું પડીને અંત્યે તે વિમુખ થાય છે.
૯. જય એક યુવાન હતો. જ્યારે પણ કોઈ તેની ટીકા કરતું અથવા તેની વાત સાથે અસહમત થતું, ત્યારે તે તરત જ પ્રતિક્રિયા આપી દેતો. ઘણીવાર ગુસ્સામાં આવીને એવા શબ્દો બોલી દેતો જે પછી તેને પસ્તાવો કરાવતા. સોશિયલ મીડિયા પર પણ કોઈ પોસ્ટ જોઈને તે તરત જ જવાબ લખી દેતો, પછી સમજાતું કે ઉતાવળમાં નિર્ણય લઈ લીધો. તેના કારણે મિત્રો અને પરિવાર સાથે પણ ઘણી વખત મતભેદ ઊભા થતા.
પ્રશ્ન : આવી પરિસ્થિતિમાં જયે શું વિચારવું જોઈએ?
જવાબ : ગ.પ્ર.૧૬
ગ.પ્ર.૧૬ : “જે ભગવાનના ભક્તને સત્-અસતનો વિવેક હોય તે તો જે જે અવગુણ પોતામાં હોય તેને જાણે અને વિચારીને તેનો ત્યાગ કરી દે. અને સવળો વિચાર હોય તેને ગ્રહણ કરે અને અવળો વિચાર હોય તેનો ત્યાગ કરે.”
૧૦. વિવાન કોલેજમાં અભ્યાસ કરતો હતો. તેના ઘણા મિત્રો પાસે મોંઘા મોબાઇલ, બ્રાન્ડેડ કપડાં અને નવીનતમ ગેજેટ્સ હતા. જ્યારે પણ તે સોશિયલ મીડિયા પર કોઈ નવી વસ્તુ જોતો, ત્યારે તેને પણ તે મેળવવાની ઇચ્છા થતી. થોડા મહિનાઓ પહેલાં તેણે એક મોંઘો મોબાઇલ ખરીદ્યો હતો, પરંતુ હવે તેને તે સામાન્ય લાગવા લાગ્યો. તેના બદલે બીજા મોડેલનો મોબાઇલ લેવાની ઇચ્છા થવા લાગી. ધીમે ધીમે તેનું ધ્યાન અભ્યાસ, પરિવાર અને સત્સંગ કરતાં નવી વસ્તુઓ મેળવવામાં વધુ રહેવા લાગ્યું.
પ્રશ્ન : આવી પરિસ્થિતિમાં વિવાને શું વિચારવું જોઈએ?
જવાબ : ગ.મ.૫૫
ગ.મ.૫૫ : જેમ કાબના મુવાળા છે, તેમાં સારો કયો ને નરસો કયો ? તે તો સારો-નરસો સહુ એક પાડામાં છે; તેમ માયિક પદાર્થ પણ સર્વે સરખાં છે.
૧૧. રાજેશભાઈના એક નજીકના સગાનું અચાનક અવસાન થયું. આ ઘટના પછી તેઓ ખૂબ વિચલિત થઈ ગયા. હવે જ્યારે પણ કોઈ બીમારી, અકસ્માત કે મૃત્યુના સમાચાર સાંભળતા, ત્યારે તેમના મનમાં ભય પેદા થતો. તેઓ વારંવાર વિચારતા કે જો મારી સાથે કંઈ થઈ જશે તો શું થશે? આ વિચારોને કારણે તેઓ ચિંતિત રહેવા લાગ્યા. રાત્રે પણ ઘણીવાર તેમને ઊંઘ આવતી નહોતી. મૃત્યુ વિશેના વિચારો તેમના મનમાં સતત આવતા રહેતા.
પ્રશ્ન : આવી પરિસ્થિતિમાં રાજેશભાઈએ શું વિચારવું જોઈએ?
જવાબ : ગ.અં.૩૯
ગ.અં.૩૯ : પોતાને દેહથી પૃથક્ આત્મા જાણવો. અને તે આત્મા છે તે બ્રાહ્મણ નથી, ક્ષત્રિય નથી, કણબી નથી, કોઈનો દીકરો નથી, કોઈનો બાપ નથી, એની કોઈ જાત નથી, નાત નથી, એવો છે. અને એ આત્મા તો સૂર્ય તથા અગ્નિ જેવો તેજસ્વી છે ને જાણપણે યુક્ત છે.
૧૨. હાર્દિક કોલેજમાં અભ્યાસ કરતો હતો. એક દિવસ તેના WhatsApp પર એક મેસેજ આવ્યો. તેમાં લખ્યું હતું કે 'આ મેસેજ ૨૧ લોકોને મોકલો, તો ૨૪ કલાકમાં શુભ સમાચાર મળશે. જો નહીં મોકલો તો નુકસાન થશે.' મેસેજ સાથે કેટલાક લોકોના અનુભવ પણ લખેલા હતા. હાર્દિકે તે વાંચ્યો અને તેના મનમાં થોડી શંકા અને ભય પેદા થયો. તેના કેટલાક મિત્રોએ તરત જ મેસેજ આગળ મોકલી દીધો. હવે હાર્દિક વિચારમાં પડી ગયો કે આ મેસેજ સાચો હશે કે નહીં.
પ્રશ્ન : આવી પરિસ્થિતિમાં હાર્દિકે શું વિચારવું જોઈએ?
જવાબ : ગ.મ.૩૮
ગ.મ.૩૮ : સંસારી જીવ છે તેને તો કોઈક ધન દેનારો મળે કે દીકરો દેનારો મળે તો ત્યાં તરત પ્રતીતિ આવે, અને ભગવાનના ભક્ત હોય તેને તો જંત્ર-મંત્રમાં ક્યાંય પ્રતીતિ આવે જ નહીં. અને જે હરિભક્ત હોય ને જંત્ર-મંત્રમાં પ્રતીતિ કરે તે સત્સંગી હોય તે પણ અર્ધો વિમુખ જાણવો.
૧૩. ધ્રુવ મંદિરમાં વિવિધ સેવાઓમાં જોડાયેલો હતો. જ્યારે પણ તે કોઈ સેવા કરતો, ત્યારે તે તેની તસવીરો અને વિડિઓ તરત જ સોશિયલ મીડિયા પર મૂકતો. ધીમે ધીમે તેની અંદર એવી અપેક્ષા વધવા લાગી કે લોકો તેની પોસ્ટને લાઈક કરે, વખાણ કરે અને તેની સેવા વિશે સારી ટિપ્પણીઓ કરે. જો કોઈ ખાસ પ્રતિસાદ ન મળે તો તેને અંદરથી નિરાશા થતી. હવે સેવા કરતાં કરતાં તેનું ધ્યાન સેવામાં કરતાં લોકો શું કહેશે તેના પર વધુ રહેવા લાગ્યું.
પ્રશ્ન : આવી પરિસ્થિતિમાં ધ્રુવે શું વિચારવું જોઈએ?
જવાબ : ગ.મ.૪૧
ગ.મ.૪૧ : જેને પરમેશ્વર ભજવા હોય તેને ભગવાનની અથવા ભગવાનના ભક્તની સેવા-ચાકરી મળે ત્યારે પોતાનું મોટું ભાગ્ય માનીને સેવા કરવી. તે પણ ભગવાનની પ્રસન્નતાને અર્થે ને પોતાના કલ્યાણને અર્થે ભક્તિએ કરીને જ કરવી, પણ કોઈ વખાણે તે સારું ન કરવી.
૧૪. હાર્દિક અને કાવ્યા એક જ ઓફિસમાં કામ કરતા હતા. બંને વારંવાર સાથે જમતા, બહાર જતા અને કલાકો સુધી વાતો કરતા. જ્યારે કોઈ તેમને પૂછતું કે તમે આટલો સમય સાથે કેમ વિતાવો છો, ત્યારે તેઓ હંમેશા કહેતા, 'અમે તો માત્ર મિત્રો છીએ.' સમય જતાં બંને વચ્ચેની નજીકતા વધુ વધતી ગઈ. હવે તેઓ એકબીજાના વગર કોઈ નિર્ણય પણ લેતા નહોતા. હાર્દિકના પરિવારજનો અને કેટલાક સત્સંગી મિત્રોએ તેને સાવચેત રહેવાની સલાહ આપી, પરંતુ તેને લાગતું હતું કે તેઓ ખોટું વિચારી રહ્યા છે.
પ્રશ્ન : આવી પરિસ્થિતિમાં હાર્દિકે શું વિચારવું જોઈએ?
જવાબ : ગ.મ.૩૫
ગ.મ.૩૫ : જગતમાં એમ વાર્તા છે જે, ‘મન હોય ચંગા તો કથરોટમાં ગંગા,’ એ વાર્તા ખોટી છે. એ તો ગમે તેવો સમાધિનિષ્ઠ હોય અથવા વિચારવાન હોય ને તે પણ જો સ્ત્રીઓના પ્રસંગમાં રહેવા માંડે તો એનો ધર્મ કોઈ રીતે રહે જ નહીં; અને ગમે તેવી ધર્મવાળી સ્ત્રી હોય ને તેને જો પુરુષનો સહવાસ થાય તો એનો પણ ધર્મ રહે જ નહીં. અને એવી રીતે સ્ત્રી-પુરુષને પરસ્પર સહવાસ થાય ને એનો ધર્મ રહે એવી તો આશા રાખવી નહીં. તે આ વાર્તા તે એમ જ છે પણ એમાં કાંઈ સંશય રાખવો નહીં.
૧૫. જયદીપ ઘણા વર્ષોથી સત્સંગમાં જોડાયેલો હતો. એક દિવસ સભામાં એક નવો યુવક આવવા લાગ્યો. તેને હજુ ઘણી વાતોની જાણ નહોતી. ક્યારેક સભાના નિયમોમાં ભૂલ થઈ જતી અને ક્યારેક પ્રશ્નો પણ પૂછતો. જયદીપને લાગતું કે તેને હજુ સત્સંગની સમજ નથી. ધીમે ધીમે તે તેને પોતાની કરતાં ઘણો ઓછો માનવા લાગ્યો. હવે જ્યારે પણ તે યુવક કંઈક ભૂલ કરતો, ત્યારે જયદીપના મનમાં તેના પ્રત્યે નકારાત્મક વિચારો આવવા લાગતા.
પ્રશ્ન : આવી પરિસ્થિતિમાં જયદીપે શું વિચારવું જોઈએ?
જવાબ : ગ.પ્ર.૨૪
ગ.પ્ર.૨૪ : જ્યારે કોઈ હરિભક્તનો દોષ નજરમાં આવે ત્યારે એમ સમજવું જે, ‘આનો સ્વભાવ તો સત્સંગમાં ન ઘટે એવો છે તોય પણ એને જો સત્સંગ મળ્યો છે અને એ જો જેવો-તેવો છે તોય પણ સત્સંગમાં પડ્યો છે, તો એનો પૂર્વજન્મનો અથવા આ જન્મનો સંસ્કાર ભારે છે તો આવો સત્સંગ મળ્યો છે,’ એમ સમજીને તેનો પક્ષ અતિશય ગુણ લેવો.
૧૬. રીયા પોતાના મિત્રો સાથે નવી ફિલ્મો અને ગીતો જોવાનું ખૂબ પસંદ કરતી હતી. ધીમે ધીમે તે એવા ગીતો અને ફિલ્મો તરફ આકર્ષાવા લાગી જેમાં અયોગ્ય ભાષા, ખોટા વિચારો અને અસંયમિત જીવનશૈલીનું પ્રદર્શન થતું હતું. શરૂઆતમાં તેને આ માત્ર મનોરંજન લાગતું હતું. પરંતુ થોડા સમય પછી તેણે અનુભવ્યું કે તેના વિચારોમાં ફેરફાર આવવા લાગ્યો છે. અભ્યાસ દરમિયાન પણ ફિલ્મોના દૃશ્યો અને ગીતોના શબ્દો મનમાં આવતા રહેતા. ભજન, પ્રાર્થના અને સારા વિચારોમાં તેનું મન ઓછું લાગવા લાગ્યું.
પ્રશ્ન : આવી પરિસ્થિતિમાં રીયાએ શું વિચારવું જોઈએ?
જવાબ : ગ.પ્ર.૧૮
ગ.પ્ર.૧૮ : અને પંચ ઇન્દ્રિયો દ્વારે જીવ જે આહાર કરે છે તે આહાર જો શુદ્ધ કરશે તો અંતઃકરણ શુદ્ધ થાશે, અને અંતઃકરણ શુદ્ધ થાશે તો અખંડ ભગવાનની સ્મૃતિ રહેશે. અને જો પંચ ઇન્દ્રિયોના આહારમાંથી એક ઇન્દ્રિયનો આહાર મલિન થાય છે તો અંતઃકરણ પણ મલિન થઈ જાય છે. માટે ભગવાનના ભક્તને ભગવાનના ભજનને વિષે જે કોઈ વિક્ષેપ થઈ આવે છે તેનું કારણ તો પંચ ઇન્દ્રિયોના વિષય જ છે પણ અંતઃકરણ નથી.
૧૭. કૃતિ કોલેજમાં અભ્યાસ કરતી હતી. છેલ્લા કેટલાક મહિનાથી તે એક યુવક સાથે ખૂબ નજીક હતી. પરંતુ થોડા સમય પછી બંને વચ્ચે મતભેદો વધ્યા અને તેમની મિત્રતા તૂટી ગઈ. આ ઘટનાથી કૃતિ ખૂબ દુઃખી થઈ ગઈ. તે પહેલાં જે પ્રવૃત્તિઓમાં આનંદ લેતી હતી તેમાં પણ હવે રસ રહ્યો નહીં. તે પોતાના મિત્રો સાથે મળવાનું ટાળવા લાગી. ઘણીવાર એકલી બેસીને રડતી રહેતી અથવા કલાકો સુધી પથારીમાં પડી રહેતી. અભ્યાસમાં પણ તેનું ધ્યાન ઓછું થવા લાગ્યું. તેને લાગવા લાગ્યું કે હવે તેના જીવનમાં કંઈ સારું રહી જ નથી.
પ્રશ્ન : આવી પરિસ્થિતિમાં કૃતિએ શું વિચારવું જોઈએ?
જવાબ : સારં.૧૮
સારં.૧૮ : મૂર્ખ હોય તે જ્યારે મૂંઝાય ત્યારે કાં તો સૂઈ રહે ને કાં તો રુએ અને કાં તો કોઈક સાથે વઢે ને કાં તો ઉપવાસ કરે, એ ચાર પ્રકારે કરીને મૂંઝવણ ટાળ્યાનો ઉપાય કરે. અને એમ કરતાં જો અતિશય મૂંઝાય તો છેલ્લી બાકી મરે પણ ખરો. એવી રીતે મૂર્ખને શોક ટાળ્યાનો ઉપાય છે. પણ એમ કર્યાં થકી દુઃખ પણ મટે નહીં ને સ્વભાવ પણ ટળે નહીં; અને સમજીને ટાળે તો દુઃખ ને સ્વભાવ એ બેય ટળી જાય. માટે સમજુ હોય તે જ સુખી થાય છે.
૧૮. મિતેશ છેલ્લા છ મહિનાથી એક ગંભીર બીમારીથી પીડાઈ રહ્યો હતો. તે નિયમિત દવાઓ લેતો હતો અને ડૉક્ટરની સલાહ પણ માનતો હતો, છતાં તેની તબિયતમાં ખાસ સુધારો થતો નહોતો. શરૂઆતમાં તેને આશા હતી કે થોડા સમયમાં તે સંપૂર્ણ સ્વસ્થ થઈ જશે, પરંતુ સમય જતાં તેની નિરાશા વધવા લાગી. મિત્રો બહાર ફરવા જતા, પોતાના કામમાં વ્યસ્ત રહેતા, જ્યારે મિતેશ મોટાભાગનો સમય ઘરે જ પસાર કરતો. લાંબા સમયથી ચાલતી બીમારીને કારણે તેના મનમાં અનેક ચિંતાઓ અને પ્રશ્નો ઊભા થવા લાગ્યા.
પ્રશ્ન : આવી લાંબી બીમારી દરમિયાન મિતેશને ધીરજ અને શાંતિ કેવી રીતે મળી શકે?
જવાબ : ગ.મ.૬૨
ગ.મ.૬૨ : ભગવાનનો જે ભક્ત હોય તેને તો જે જે પ્રકારનાં દુઃખ આવે છે તે દુઃખના દેનારા કાળ, કર્મ, માયા એમાંથી કોઈ નથી; એ તો પર્ત ભગવાન જ પોતાના ભક્તની ધીરજ જોવાને અર્થે દુઃખને પ્રેરે છે અને પછી જેમ કોઈક પુરુષ પડદામાં રહીને જુએ, તેમ ભક્તની ધીરજને ભગવાન ભક્તના હૃદયમાં રહીને જોયા કરે છે. પણ કાળ, કર્મ, માયાનો શો ભાર છે જે, ભગવાનના ભક્તને પીડી શકે ? એ તો ભગવાનની જ ઈચ્છા છે, એમ જાણીને ભગવાનનો ભક્ત હોય તેને મગન રહેવું.
૧૯. ધ્રુવ ૧૧મા ધોરણમાં અભ્યાસ કરતો હતો. બોર્ડની પરીક્ષા નજીક હતી. તેને મોબાઇલનો ઉપયોગ કેટલો કરવો અને સમયનું આયોજન કેવી રીતે કરવું તે અંગે મૂંઝવણ હતી. તેથી તેણે મહંત સ્વામી મહારાજને પત્ર લખ્યો. જવાબમાં તેને નિયમિત અભ્યાસ કરવા, સમયનો સદુપયોગ કરવા અને મોબાઇલનો ઓછો ઉપયોગ કરવાની સલાહ મળી. શરૂઆતમાં ધ્રુવે તે પ્રમાણે કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો, પરંતુ થોડા દિવસ પછી તેણે વિચાર્યું કે હું મારી રીતે બધું સંભાળી લઈશ. તે ફરીથી મોબાઇલ અને મિત્રોમાં વધુ સમય પસાર કરવા લાગ્યો. પરીક્ષાનું પરિણામ આવ્યું ત્યારે તેના ગુણ અપેક્ષા કરતાં ખૂબ ઓછા આવ્યા. હવે તેને ખૂબ પસ્તાવો થતો હતો.
પ્રશ્ન : આવી પરિસ્થિતિમાં ધ્રુવે શું વિચારવું જોઈએ?
જવાબ : ગ.પ્ર.૩૪
ગ.પ્ર.૩૪ : પરમેશ્વરના વચનને મૂકીને જ્યારે આડો-અવળો ડોલે છે ત્યારે ક્લેશને પામે છે અને જો વચનને વિષે રહે તો જેવો ભગવાનનો આનંદ છે તેવા આનંદમાં રહે છે... જે ભગવાનના ભક્ત હોય તેને જેટલું દુઃખ થાય છે તે તુચ્છ પદાર્થને અર્થે ભગવાનની આજ્ઞા લોપવે કરીને થાય છે ને જેટલું સુખ થાય છે તે ભગવાનની આજ્ઞા પાળવે કરીને થાય છે.
૨૦. જયનો નાનો વ્યવસાય હતો. અચાનક ધંધામાં ભારે નુકસાન થતાં તેની આર્થિક સ્થિતિ ખૂબ નબળી બની ગઈ. ઘરના ખર્ચા ચલાવવા મુશ્કેલ બન્યા. કેટલીક જગ્યાએથી લીધેલી ઉધારી પણ ચૂકવવાની બાકી હતી. રોજ નવા ખર્ચા સામે આવતા અને આવક ખૂબ ઓછી હતી. પરિવારના ભવિષ્યની ચિંતા તેને સતત સતાવતી હતી. રાત્રે પણ તેને ઊંઘ આવતી નહોતી. તે વારંવાર વિચારતો કે આ મુશ્કેલીમાંથી કેવી રીતે બહાર આવીશ? પરિસ્થિતિ દિવસેને દિવસે વધુ કઠિન બનતી જઈ રહી હતી.
પ્રશ્ન : આવી આર્થિક મુશ્કેલીમાં જયને ધીરજ અને મનની શાંતિ કેવી રીતે મળી શકે?
જવાબ : ગ.મ.૬૨
ગ.મ.૬૨ : ભગવાનનો જે ભક્ત હોય તેને તો જે જે પ્રકારનાં દુઃખ આવે છે તે દુઃખના દેનારા કાળ, કર્મ, માયા એમાંથી કોઈ નથી; એ તો પર્ત ભગવાન જ પોતાના ભક્તની ધીરજ જોવાને અર્થે દુઃખને પ્રેરે છે અને પછી જેમ કોઈક પુરુષ પડદામાં રહીને જુએ, તેમ ભક્તની ધીરજને ભગવાન ભક્તના હૃદયમાં રહીને જોયા કરે છે. પણ કાળ, કર્મ, માયાનો શો ભાર છે જે, ભગવાનના ભક્તને પીડી શકે ? એ તો ભગવાનની જ ઈચ્છા છે, એમ જાણીને ભગવાનનો ભક્ત હોય તેને મગન રહેવું.
૨૧. પૂર્વીબેન નિયમિત મંદિરમાં સેવા કરતા હતા. તેમની સાથે સેવા કરતા એક હરિભક્ત ક્યારેક સમયસર આવતા નહોતા અને ક્યારેક નાની ભૂલો પણ થઈ જતી. શરૂઆતમાં પૂર્વીબેને આ બાબતને સામાન્ય રીતે લીધી, પરંતુ ધીમે ધીમે તેઓ તે ભક્તની દરેક નાની બાબતમાં ખામી જોવા લાગ્યા. હવે તેમની નજરમાં તે ભક્તના સારા ગુણો કરતાં ભૂલો જ વધારે દેખાતી હતી. સેવા દરમિયાન પણ તેમના મનમાં વારંવાર એ જ વિચારો આવતા હતા.
પ્રશ્ન : આવી પરિસ્થિતિમાં પૂર્વીબેને શું વિચારવું જોઈએ?
જવાબ : કારિ.૯
કારિ.૯ : જે ભગવાનના મહિમાને જાણતો હોય તે તો ભગવાનના સંબંધને પામ્યાં એવાં જે પશુ, પક્ષી તથા વૃક્ષ-વેલી આદિક તેને પણ દેવ તુલ્ય જાણે, તો જે મનુષ્ય હોય ને ભગવાનની ભક્તિ કરતા હોય તથા વર્તમાન પાળતા હોય તથા ભગવાનનું નામસ્મરણ કરતા હોય ને તેને દેવ તુલ્ય જાણે ને અવગુણ ન લે તેમાં શું કહેવું ? માટે ભગવાનનો મહિમા સમજે તેને ભગવાનના ભક્ત સંગાથે વેર ન બંધાય અને જે માહાત્મ્ય ન સમજે તેને તો ભગવાનના ભક્ત સંગાથે વેર બંધાય ખરું.
૨૨. હાર્દિક ઘણા વર્ષોથી સત્સંગમાં સેવા કરતો હતો. તાજેતરમાં તેમના કેન્દ્રમાં એક નવા યુવક, વિવેકને ઘણી સેવાઓની જવાબદારી આપવામાં આવી. વિવેક મહેનતથી સેવા કરતો હોવાથી સંતો અને હરિભક્તો પણ તેની પ્રશંસા કરતા હતા. થોડા સમય પછી હાર્દિકના મનમાં વિચારો આવવા લાગ્યા કે હું આટલા વર્ષોથી સેવા કરું છું, છતાં મારા કરતાં તેને વધુ મહત્વ કેમ મળે છે? હવે જ્યારે પણ વિવેકની પ્રશંસા થતી, ત્યારે હાર્દિકને અંદરથી અશાંતિ અનુભવાતી.
પ્રશ્ન : આવી પરિસ્થિતિમાં હાર્દિકે શું વિચારવું જોઈએ?
જવાબ : ગ.પ્ર.૪
ગ.પ્ર.૪ : જેની ઉપર ઈર્ષ્યા હોય તેના જેવા ગુણને ગ્રહણ કરવા અને પોતાના અવગુણને ત્યાગ કરવા. અને તેવું ન થવાય અને ઈર્ષ્યાએ કરીને ભગવાનના ભક્તોનો દ્રોહ થાય તેવી ઈર્ષ્યાનો તો ભગવાનના ભક્તે સર્વ પ્રકારે ત્યાગ કરવો.
૨૩. નિધિ ૧૦મા ધોરણમાં અભ્યાસ કરતી હતી. છેલ્લા કેટલાક દિવસોથી તેને રાત્રે વારંવાર ખરાબ સપના આવતા હતા. ક્યારેક તેને લાગતું કે કોઈ તેનો પીછો કરે છે, તો ક્યારેક કોઈ દુર્ઘટનાના દૃશ્યો દેખાતા. સવારે ઉઠ્યા પછી પણ તેના મનમાં ભય રહેતો. એક દિવસ તેની એક સખીએ કહ્યું કે આવા સપના આવતાં હોય તો એક ખાસ દોરો બાંધી દેવાથી બધું ઠીક થઈ જાય છે. બીજી સખીએ કોઈ જંત્ર વિશે પણ જણાવ્યું. નિધિ મૂંઝવણમાં પડી ગઈ. તેને સમજાતું નહોતું કે શું કરવું અને કોની વાત માનવી.
પ્રશ્ન : આવી પરિસ્થિતિમાં નિધિએ શું વિચારવું જોઈએ?
જવાબ : ગ.મ.૩૮
ગ.મ.૩૮ : સંસારી જીવ છે તેને તો કોઈક ધન દેનારો મળે કે દીકરો દેનારો મળે તો ત્યાં તરત પ્રતીતિ આવે, અને ભગવાનના ભક્ત હોય તેને તો જંત્ર-મંત્રમાં ક્યાંય પ્રતીતિ આવે જ નહીં. અને જે હરિભક્ત હોય ને જંત્ર-મંત્રમાં પ્રતીતિ કરે તે સત્સંગી હોય તે પણ અર્ધો વિમુખ જાણવો.
૨૪. જયેશભાઈના પરિવારમાં એક મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય લેવાનો હતો. તેઓ મૂંઝવણમાં હોવાથી એક વરિષ્ઠ સંત પાસે માર્ગદર્શન લેવા ગયા. સંતે તેમને શાંતિથી સમજાવ્યું કે ઉતાવળ ન કરવી, પરિવારના બધા સભ્યો સાથે ચર્ચા કરવી અને થોડો સમય રાહ જોવો. પરંતુ જયેશભાઈને પોતાની સમજ વધુ યોગ્ય લાગી. તેમણે સંતની સલાહ પ્રમાણે ચાલવાને બદલે તરત જ પોતાનો નિર્ણય લઈ લીધો. થોડા સમય પછી તે નિર્ણયને કારણે પરિવારની અંદર મતભેદો અને તણાવ વધવા લાગ્યા. હવે તેઓ વિચારી રહ્યા હતા કે પરિસ્થિતિ આટલી મુશ્કેલ કેમ બની ગઈ.
પ્રશ્ન : આવી પરિસ્થિતિમાં જયેશભાઈએ શું વિચારવું જોઈએ?
જવાબ : ગ.પ્ર.૩૪
ગ.પ્ર.૩૪ : પરમેશ્વરના વચનને મૂકીને જ્યારે આડો-અવળો ડોલે છે ત્યારે ક્લેશને પામે છે અને જો વચનને વિષે રહે તો જેવો ભગવાનનો આનંદ છે તેવા આનંદમાં રહે છે... જે ભગવાનના ભક્ત હોય તેને જેટલું દુઃખ થાય છે તે તુચ્છ પદાર્થને અર્થે ભગવાનની આજ્ઞા લોપવે કરીને થાય છે ને જેટલું સુખ થાય છે તે ભગવાનની આજ્ઞા પાળવે કરીને થાય છે.
૨૫. નીલમબેન એક ખાનગી કંપનીમાં કામ કરતા હતા. ઓફિસમાં થયેલી કેટલીક ભૂલોને કારણે તેમને ઘણી મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડ્યો. તેઓ હંમેશા કહેતા કે મારી સાથે જ ખરાબ થાય છે, લોકો મને સમજતા નથી અને મારી નિષ્ફળતાનું કારણ બીજા લોકો જ છે. ધીમે ધીમે તેઓ દરેક સમસ્યામાં પોતાનો ભાગ જોવાને બદલે માત્ર બીજાઓને જ જવાબદાર ગણાવવા લાગ્યા. પરિણામે તેમની અંદર નિરાશા અને હતાશા વધવા લાગી.
પ્રશ્ન : આવી પરિસ્થિતિમાં નીલમબેને શું વિચારવું જોઈએ?
જવાબ : ગ.અં.૬
ગ.અં.૬ : જીવમાત્રનો તો એવો સ્વભાવ છે જે, જ્યારે કાંઈક પોતામાં વાંક આવે ત્યારે એમ બોલે જે, ‘મને બીજે કોઈએ ભુલાવ્યો ત્યારે મારામાં ભૂલ પડી, પણ મારામાં કાંઈ વાંક નથી.’ પણ એમ કહેનારો મહામૂર્ખ છે. કેમ જે, બીજો તો કોઈક કહેશે જે, ‘તું કૂવામાં પડ,’ ત્યારે એને કહેવે કરીને શું કૂવામાં પડવું ? માટે વાંક તો એવું કરે તેનો જ છે ને બીજાને માથે દોષ દે છે. તેમ જ ઇન્દ્રિયો ને અંતઃકરણનો વાંક કાઢવો એ પણ જીવની મૂર્ખાઈ જ છે.
૨૬. કવિતાબેનના લગ્નને ઘણા વર્ષો થઈ ગયા હતા, પરંતુ તેમને હજુ સુધી સંતાનપ્રાપ્તિ થઈ નહોતી. આ વાતને લઈને તેઓ અને તેમના પતિ ઘણી ચિંતામાં રહેતા. એક દિવસ પડોશમાં રહેતી એક મહિલાએ તેમને કહ્યું કે એક ખાસ વ્યક્તિ પાસે જવાથી અને તેના જણાવ્યા મુજબના કેટલાક ઉપાયો કરવાથી ચોક્કસ સંતાનપ્રાપ્તિ થાય છે. થોડા દિવસોમાં અન્ય લોકો પણ આવી જ સલાહ આપવા લાગ્યા. કવિતાબેનના મનમાં પ્રશ્નો ઊભા થયા. પરિવારના દબાણ અને પોતાની ઇચ્છા વચ્ચે તેઓ ખૂબ મૂંઝાઈ ગયા.
પ્રશ્ન : આવી પરિસ્થિતિમાં કવિતાબેને શું વિચારવું જોઈએ?
જવાબ : ગ.મ.૩૮
ગ.મ.૩૮ : સંસારી જીવ છે તેને તો કોઈક ધન દેનારો મળે કે દીકરો દેનારો મળે તો ત્યાં તરત પ્રતીતિ આવે, અને ભગવાનના ભક્ત હોય તેને તો જંત્ર-મંત્રમાં ક્યાંય પ્રતીતિ આવે જ નહીં. અને જે હરિભક્ત હોય ને જંત્ર-મંત્રમાં પ્રતીતિ કરે તે સત્સંગી હોય તે પણ અર્ધો વિમુખ જાણવો.
૨૭. મિલન અને યશ બંને નિયમિત સત્સંગ સભામાં જતા હતા. એક સેવા દરમિયાન કોઈ આયોજન અંગે બંનેના વિચારો અલગ હતા. ચર્ચા ધીમે ધીમે વાદવિવાદમાં બદલાઈ ગઈ. બંનેએ એકબીજાને કઠોર શબ્દો કહી દીધા. ત્યાર પછી તેઓ એકબીજા સાથે વાત પણ કરતા નહોતા. સભામાં પણ સામસામે આવવાનું ટાળતા હતા. થોડા દિવસો પછી પણ મિલનના મનમાંથી આ ઘટના નીકળતી નહોતી. જ્યારે પણ યશ દેખાય ત્યારે તેને જૂની વાતો યાદ આવી જતી.
પ્રશ્ન : આવી પરિસ્થિતિમાં મિલને શું વિચારવું જોઈએ?
જવાબ : કારિ.૯
કારિ.૯ : જે ભગવાનના મહિમાને જાણતો હોય તે તો ભગવાનના સંબંધને પામ્યાં એવાં જે પશુ, પક્ષી તથા વૃક્ષ-વેલી આદિક તેને પણ દેવ તુલ્ય જાણે, તો જે મનુષ્ય હોય ને ભગવાનની ભક્તિ કરતા હોય તથા વર્તમાન પાળતા હોય તથા ભગવાનનું નામસ્મરણ કરતા હોય ને તેને દેવ તુલ્ય જાણે ને અવગુણ ન લે તેમાં શું કહેવું ? માટે ભગવાનનો મહિમા સમજે તેને ભગવાનના ભક્ત સંગાથે વેર ન બંધાય અને જે માહાત્મ્ય ન સમજે તેને તો ભગવાનના ભક્ત સંગાથે વેર બંધાય ખરું.
૨૮. મીત છેલ્લા ઘણા વર્ષોથી યુવક મંડળમાં સક્રિય હતો. તે અનેક સેવાઓમાં આગળ રહેતો અને દરેક કાર્યક્રમમાં મહત્વની જવાબદારીઓ સંભાળતો. ધીમે ધીમે લોકો પણ તેની પ્રશંસા કરવા લાગ્યા. હવે જ્યારે કોઈ સેવા સફળ થતી, ત્યારે મીતને લાગતું કે આ બધું મારા કારણે જ થયું છે. જો કોઈ બીજાને શ્રેય મળે તો તેને અંદરથી અણગમો થતો. થોડા સમય પછી તેને લાગવા લાગ્યું કે બીજા લોકો કરતાં હું વધુ સારો અને વધુ અનુભવી છું.
પ્રશ્ન : આવી પરિસ્થિતિમાં મીતે શું વિચારવું જોઈએ?
જવાબ : ગ.પ્ર.૫૮
ગ.પ્ર.૫૮ : પાકો હરિભક્ત થયાનો તો એ જ ઉપાય છે જે, પરમેશ્વરના દાસનો ગુલામ થઈને રહે અને એમ જાણે જે, ‘એ સર્વ ભક્ત મોટા છે ને હું તો સર્વથી ન્યૂન છું,’ એમ જાણીને હરિભક્તનો દાસાનુદાસ થઈ રહે.
0 comments