પ્રશ્ન : કિરણબેનના પુત્રને છેલ્લા કેટલાક સમયથી વારંવાર તબિયતની તકલીફ રહેતી હતી. ડૉક્ટરની સારવાર ચાલુ હતી, પરંતુ સુધારો ધીમે ધીમે થઈ રહ્યો હતો. આ દરમિયાન સગાં-સંબંધીઓ અને પાડોશના કેટલાક લોકો તેમને વિવિધ સલાહ આપવા લાગ્યા. કોઈ કહે કે અમુક જગ્યાએ દોરો બંધાવો, તો કોઈ કહે કે ખાસ વિધિ કરાવો. કેટલાક લોકો તો એમ પણ કહેતા કે જો આ ઉપાય નહીં કરો તો તકલીફ વધશે. કિરણબેન મૂંઝવણમાં પડી ગયા. એક તરફ લોકોનું સતત દબાણ હતું અને બીજી તરફ તેમને સમજાતું નહોતું કે શું કરવું યોગ્ય છે.
પ્રશ્ન : આવી પરિસ્થિતિમાં કિરણબેને શું વિચારવું જોઈએ?
ગ.મ.૩૮ :
"સંસારી જીવ છે તેને તો કોઈક ધન દેનારો મળે કે દીકરો દેનારો મળે તો ત્યાં તરત પ્રતીતિ આવે, અને ભગવાનના ભક્ત હોય તેને તો જંત્ર-મંત્રમાં ક્યાંય પ્રતીતિ આવે જ નહીં. અને જે હરિભક્ત હોય ને જંત્ર-મંત્રમાં પ્રતીતિ કરે તે સત્સંગી હોય તે પણ અર્ધો વિમુખ જાણવો."
જવાબ :
કિરણબેને વિચારવું જોઈએ કે ભગવાનના ભક્તે જંત્ર-મંત્ર, દોરા-ધાગા કે અંધશ્રદ્ધામાં પ્રતીતિ રાખવી નહીં. ભગવાન પર દૃઢ વિશ્વાસ રાખીને યોગ્ય સારવાર કરાવવી અને ભગવાનના આશ્રયમાં રહેવું જોઈએ.
પ્રશ્ન : વિશાલ એક ખાનગી કંપનીમાં કામ કરતો હતો. તે મહેનતુ અને શાંત સ્વભાવનો હતો. એક દિવસ ઓફિસની મીટિંગ દરમિયાન તેના એક સહકર્મીએ સૌની સામે તેની ભૂલ વિશે કડક શબ્દોમાં ટિપ્પણી કરી. વિશાલને ખૂબ દુઃખ થયું. મીટિંગ પૂરી થયા પછી પણ તે વારંવાર એ જ વાત વિચારી રહ્યો હતો. તેને લાગતું હતું કે બધાની સામે મારી ઇજ્જત ઓછી થઈ ગઈ. બીજા દિવસે પણ તે એ જ ઘટનાને યાદ કરીને દુઃખી થતો રહ્યો. હવે તેના મનમાં કામ કરતાં વધુ એ અપમાનના વિચારો જ આવતા હતા.
પ્રશ્ન : આવી પરિસ્થિતિમાં વિશાલે શું વિચારવું જોઈએ?
સારં.૧૮ :
"મૂર્ખ હોય તે જ્યારે મૂંઝાય ત્યારે કાં તો સૂઈ રહે ને કાં તો રુએ અને કાં તો કોઈક સાથે વઢે ને કાં તો ઉપવાસ કરે, એ ચાર પ્રકારે કરીને મૂંઝવણ ટાળ્યાનો ઉપાય કરે. અને એમ કરતાં જો અતિશય મૂંઝાય તો છેલ્લી બાકી મરે પણ ખરો. એવી રીતે મૂર્ખને શોક ટાળ્યાનો ઉપાય છે. પણ એમ કર્યાં થકી દુઃખ પણ મટે નહીં ને સ્વભાવ પણ ટળે નહીં; અને સમજીને ટાળે તો દુઃખ ને સ્વભાવ એ બેય ટળી જાય. માટે સમજુ હોય તે જ સુખી થાય છે."
જવાબ :
વિશાલે અપમાનની વાતને વારંવાર યાદ કરીને દુઃખી થવાને બદલે સમજદારીથી વિચારવું જોઈએ. પોતાની ભૂલ સુધારવાનો પ્રયત્ન કરીને મનને શાંત રાખવું જોઈએ. સમજણથી વિચારવાથી દુઃખ દૂર થાય છે.
પ્રશ્ન : હાર્દિક યુવક મંડળમાં નિયમિત સેવા કરતો હતો. એક મોટા કાર્યક્રમ દરમિયાન તેણે ઘણા દિવસો સુધી વહેલા આવીને ગોઠવણ, સફાઈ અને અન્ય જરૂરી સેવાઓ કરી. કાર્યક્રમ ખૂબ સફળ રહ્યો. અંતે કેટલાક સેવકોના નામ જાહેરમાં લઈને તેમનો આભાર માનવામાં આવ્યો, પરંતુ હાર્દિકનું નામ લેવામાં આવ્યું નહીં. આ વાતથી તેને અંદરથી દુઃખ થયું. ઘરે જતાં પણ તે એ જ વિચાર કરતો રહ્યો કે મેં આટલી મહેનત કરી, છતાં કોઈએ મારી નોંધ લીધી નહીં. હવે સેવા કરવાનો તેનો ઉત્સાહ પણ થોડો ઓછો થવા લાગ્યો.
પ્રશ્ન : આવી પરિસ્થિતિમાં હાર્દિકે શું વિચારવું જોઈએ?
ગ.મ.૪૧ :
"જેને પરમેશ્વર ભજવા હોય તેને ભગવાનની અથવા ભગવાનના ભક્તની સેવા-ચાકરી મળે ત્યારે પોતાનું મોટું ભાગ્ય માનીને સેવા કરવી. તે પણ ભગવાનની પ્રસન્નતાને અર્થે ને પોતાના કલ્યાણને અર્થે ભક્તિએ કરીને જ કરવી, પણ કોઈ વખાણે તે સારું ન કરવી."
જવાબ :
હાર્દિકે વિચારવું જોઈએ કે સેવા ભગવાનને રાજી કરવા માટે કરવી જોઈએ, વખાણ મેળવવા માટે નહીં. સેવા કરવાની તક મળવી એ જ મોટું ભાગ્ય છે. તેથી નિઃસ્વાર્થભાવે સેવા ચાલુ રાખવી જોઈએ.
પ્રશ્ન : નિશા કોલેજમાં અભ્યાસ કરતી હતી. તેના મિત્રો ઘણીવાર ઉતાવળમાં નિર્ણયો લેતા અને પછી પસ્તાતા. કોઈ સોશિયલ મીડિયા પર જોઈને વસ્તુ ખરીદી લેતું, કોઈ મિત્રોની વાતમાં આવીને ખોટા નિર્ણય લઈ લેતું. ઘણી વખત નિશા પણ બીજાઓને જોઈને તરત જ નિર્ણય લઈ લેતી હતી. પછી તેને સમજાતું કે પૂરતો વિચાર કર્યા વગર લીધેલા નિર્ણયથી મુશ્કેલી ઊભી થઈ ગઈ. હવે તે ઇચ્છતી હતી કે જીવનમાં વધુ સમજદારીથી આગળ વધે અને સાચું-ખોટું વિચારીને નિર્ણય લે.
પ્રશ્ન : આવી પરિસ્થિતિમાં નિશાએ શું વિચારવું જોઈએ?
ગ.પ્ર.૧૬ :
"જે ભગવાનના ભક્તને સત્-અસતનો વિવેક હોય તે તો જે જે અવગુણ પોતામાં હોય તેને જાણે અને વિચારીને તેનો ત્યાગ કરી દે. અને સવળો વિચાર હોય તેને ગ્રહણ કરે અને અવળો વિચાર હોય તેનો ત્યાગ કરે."
જવાબ :
નિશાએ દરેક નિર્ણય પહેલાં સત્-અસતનો વિચાર કરવો જોઈએ. સારો વિચાર ગ્રહણ કરવો અને ખોટા વિચારનો ત્યાગ કરવો જોઈએ. વિવેકથી લેવાયેલા નિર્ણયો જીવનમાં સુખ અને સફળતા આપે છે.
પ્રશ્ન : આર્યન કોલેજમાં અભ્યાસ કરતો હતો. તે હોશિયાર અને સંસ્કારી યુવક હતો, પરંતુ યુવાવસ્થામાં તેને અનેક નવા આકર્ષણો અને પ્રલોભનોનો સામનો કરવો પડતો હતો. તેના કેટલાક મિત્રો સતત રોમેન્ટિક ચર્ચાઓ કરતા, સોશિયલ મીડિયા પર અયોગ્ય કન્ટેન્ટ શેર કરતા અને સંબંધોને જીવનની સૌથી મહત્વની બાબત તરીકે રજૂ કરતા. શરૂઆતમાં આર્યન આ બધાથી દૂર રહેવાનો પ્રયત્ન કરતો, પરંતુ ધીમે ધીમે તેના મનમાં પણ આવા વિચારો વધવા લાગ્યા. હવે અભ્યાસ, કારકિર્દી અને ભક્તિ કરતાં તેનું ધ્યાન વારંવાર આ બાબતો તરફ ખેંચાતું હતું. તેને સમજાતું નહોતું કે મનને સ્થિર અને સંયમિત કેવી રીતે રાખવું.
પ્રશ્ન : આવી પરિસ્થિતિમાં આર્યને શું વિચારવું જોઈએ?
ગ.મ.૩૫ :
"જગતમાં એમ વાર્તા છે જે, ‘મન હોય ચંગા તો કથરોટમાં ગંગા,’ એ વાર્તા ખોટી છે. એ તો ગમે તેવો સમાધિનિષ્ઠ હોય અથવા વિચારવાન હોય ને તે પણ જો સ્ત્રીઓના પ્રસંગમાં રહેવા માંડે તો એનો ધર્મ કોઈ રીતે રહે જ નહીં; અને ગમે તેવી ધર્મવાળી સ્ત્રી હોય ને તેને જો પુરુષનો સહવાસ થાય તો એનો પણ ધર્મ રહે જ નહીં. અને એવી રીતે સ્ત્રી-પુરુષને પરસ્પર સહવાસ થાય ને એનો ધર્મ રહે એવી તો આશા રાખવી નહીં. તે આ વાર્તા તે એમ જ છે પણ એમાં કાંઈ સંશય રાખવો નહીં."
જવાબ :
આર્યને વિચારવું જોઈએ કે અયોગ્ય સંગ અને વિષયો મનને ભક્તિ તથા અભ્યાસથી દૂર લઈ જાય છે. તેથી સંયમ રાખવો, કુસંગથી દૂર રહેવું અને મનને સારા વિચારો તથા ભક્તિમાં જોડવું જોઈએ.
પ્રશ્ન : વિનય યુવક મંડળમાં નિયમિત આવતો હતો. એક દિવસ સેવા દરમિયાન તેની અને એક હરિભક્તની વચ્ચે મતભેદ થયો. શરૂઆતમાં વાત સામાન્ય હતી, પરંતુ ધીમે ધીમે વિનયના મનમાં તે હરિભક્ત પ્રત્યે અણગમો વધવા લાગ્યો. હવે જ્યારે પણ તે હરિભક્ત કોઈ સેવા કરે અથવા કોઈ તેની પ્રશંસા કરે, ત્યારે વિનયને સારું લાગતું નહોતું. તે તેના સારા ગુણો જોવા કરતાં તેની ભૂલો જ શોધવા લાગ્યો. મિત્રો સાથેની વાતચીતમાં પણ તે તેની ટીકા કરવા લાગ્યો. સમય જતાં તેનો ગુસ્સો અને અણગમો વધતો ગયો.
પ્રશ્ન : આવી પરિસ્થિતિમાં વિનયે શું વિચારવું જોઈએ?
કારિ.૯ :
"જે ભગવાનના મહિમાને જાણતો હોય તે તો ભગવાનના સંબંધને પામ્યાં એવાં જે પશુ, પક્ષી તથા વૃક્ષ-વેલી આદિક તેને પણ દેવ તુલ્ય જાણે, તો જે મનુષ્ય હોય ને ભગવાનની ભક્તિ કરતા હોય તથા વર્તમાન પાળતા હોય તથા ભગવાનનું નામસ્મરણ કરતા હોય ને તેને દેવ તુલ્ય જાણે ને અવગુણ ન લે તેમાં શું કહેવું ? માટે ભગવાનનો મહિમા સમજે તેને ભગવાનના ભક્ત સંગાથે વેર ન બંધાય અને જે માહાત્મ્ય ન સમજે તેને તો ભગવાનના ભક્ત સંગાથે વેર બંધાય ખરું."
જવાબ :
વિનયે હરિભક્તના અવગુણ જોવાને બદલે તેમના ગુણો જોવા જોઈએ. ભગવાનના ભક્ત પ્રત્યે વેર કે દ્વેષ રાખવો નહીં. મહિમા સમજીને સૌ સાથે સુહૃદ્ભાવ રાખવો જોઈએ.
પ્રશ્ન : મયંક એક મહેનતુ યુવક હતો. છેલ્લા કેટલાક મહિનાથી તેના જીવનમાં એક પછી એક મુશ્કેલીઓ આવતી હતી. પહેલા તેની નોકરી છૂટી ગઈ. ત્યારબાદ ઘરે એક સભ્યની તબિયત બગડી ગઈ. નવી નોકરી માટે ઘણી જગ્યાએ પ્રયત્ન કર્યા છતાં સફળતા મળતી નહોતી. આ દરમિયાન કેટલાક નજીકના મિત્રો સાથે પણ મતભેદ થઈ ગયા. મયંકને લાગવા લાગ્યું કે જાણે જીવનમાં કંઈપણ સારું થઈ રહ્યું નથી. તે વારંવાર વિચારતો કે મારી સાથે જ આટલી બધી મુશ્કેલીઓ કેમ આવી રહી છે? ધીમે ધીમે તે નિરાશ અને હતાશ થવા લાગ્યો. તેને લાગતું હતું કે હવે આગળ શું થશે તેની કોઈ ખાતરી નથી.
પ્રશ્ન : આવી પરિસ્થિતિમાં મયંકે શું વિચારવું જોઈએ?
ગ.મ.૬૨ :
"ભગવાનનો જે ભક્ત હોય તેને તો જે જે પ્રકારનાં દુઃખ આવે છે તે દુઃખના દેનારા કાળ, કર્મ, માયા એમાંથી કોઈ નથી; એ તો પર્ત ભગવાન જ પોતાના ભક્તની ધીરજ જોવાને અર્થે દુઃખને પ્રેરે છે અને પછી જેમ કોઈક પુરુષ પડદામાં રહીને જુએ, તેમ ભક્તની ધીરજને ભગવાન ભક્તના હૃદયમાં રહીને જોયા કરે છે. પણ કાળ, કર્મ, માયાનો શો ભાર છે જે, ભગવાનના ભક્તને પીડી શકે ? એ તો ભગવાનની જ ઈચ્છા છે, એમ જાણીને ભગવાનનો ભક્ત હોય તેને મગન રહેવું."
જવાબ :
મયંકે વિચારવું જોઈએ કે ભગવાન પોતાના ભક્તની ધીરજ જોવા માટે ક્યારેક મુશ્કેલીઓ આપે છે. આ બધું ભગવાનની ઈચ્છાથી થાય છે એમ માનીને નિરાશ થવાને બદલે ભગવાનમાં વિશ્વાસ રાખીને મગન રહેવું જોઈએ.
પ્રશ્ન : રમેશભાઈ એક નાની દુકાન ચલાવતા હતા. છેલ્લા કેટલાક સમયથી તેમની આવક ઓછી થઈ ગઈ હતી. ઘરના ખર્ચા અને બાળકોના અભ્યાસમાં જ મોટાભાગના પૈસા ખર્ચાઈ જતા હતા. મંદિરમાં ઉત્સવ અને વિવિધ સેવાઓ દરમિયાન તેઓ જોતા કે ઘણા હરિભક્તો મોટી રકમની સેવા કરતા અને સુંદર ભેટ અર્પણ કરતા હતા. રમેશભાઈને પણ ભગવાન માટે કંઈક કરવાની ખૂબ ઇચ્છા હતી, પરંતુ પોતાની આર્થિક સ્થિતિ જોઈને તેઓ વિચારતા કે મારી પાસે તો અર્પણ કરવા માટે કંઈ ખાસ નથી. ધીમે ધીમે તેમના મનમાં સંકોચ આવવા લાગ્યો.
પ્રશ્ન : આવી પરિસ્થિતિમાં રમેશભાઈએ શું વિચારવું જોઈએ?
ગ.અં.૨૫ :
"ભગવાનની જે પ્રસન્નતા તે ઘણા ઉપચારે કરીને જે ભક્તિ કરે તેની જ ઉપર થાય ને ગરીબ ઉપર ન થાય, એમ નથી; ગરીબ હોય ને શ્રદ્ધા સહિત જળ, પત્ર, ફળ, ફૂલ ભગવાનને અર્પણ કરે તો એટલામાં પણ રાજી થાય."
જવાબ :
રમેશભાઈએ વિચારવું જોઈએ કે ભગવાનને વસ્તુની કિંમત નહીં પરંતુ ભાવની કિંમત છે. શ્રદ્ધા અને ભક્તિથી કરેલી નાની સેવા કે અર્પણથી પણ ભગવાન રાજી થાય છે.
પ્રશ્ન : પ્રતિક એક ખાનગી કંપનીમાં કામ કરતો હતો. તેને ઘણીવાર કામ સમયસર પૂર્ણ કરવાનું રહેતું નહોતું. જ્યારે અધિકારી કામ વિશે પૂછતા, ત્યારે તે ક્યારેક ટ્રાફિકનું કારણ આપતો, ક્યારેક વધુ કામ હોવાનું કહેતો અને ક્યારેક અન્ય સહકર્મચારીઓને જવાબદાર ઠેરવતો. લગભગ દરેક ભૂલ માટે તેની પાસે કોઈ ને કોઈ બહાનું તૈયાર જ રહેતું. ધીમે ધીમે તેની કામગીરી પર અસર થવા લાગી, પરંતુ તે પોતાની અંદર સુધારવાની જરૂર છે કે નહીં તેના વિશે ગંભીરતાથી વિચારતો નહોતો.
પ્રશ્ન : આવી પરિસ્થિતિમાં પ્રતિકે શું વિચારવું જોઈએ?
ગ.અં.૬ :
"જીવમાત્રનો તો એવો સ્વભાવ છે જે, જ્યારે કાંઈક પોતામાં વાંક આવે ત્યારે એમ બોલે જે, ‘મને બીજે કોઈએ ભુલાવ્યો ત્યારે મારામાં ભૂલ પડી, પણ મારામાં કાંઈ વાંક નથી.’ પણ એમ કહેનારો મહામૂર્ખ છે. કેમ જે, બીજો તો કોઈક કહેશે જે, ‘તું કૂવામાં પડ,’ ત્યારે એને કહેવે કરીને શું કૂવામાં પડવું ? માટે વાંક તો એવું કરે તેનો જ છે ને બીજાને માથે દોષ દે છે. તેમ જ ઇન્દ્રિયો ને અંતઃકરણનો વાંક કાઢવો એ પણ જીવની મૂર્ખાઈ જ છે."
જવાબ :
પ્રતિકે બીજાઓને દોષ આપવાને બદલે પોતાની ભૂલો સ્વીકારવી જોઈએ. બહાનાં કાઢવાને બદલે આત્મચિંતન કરીને પોતાની કાર્યપદ્ધતિ સુધારવી જોઈએ. પોતાની જવાબદારી સ્વીકારનાર વ્યક્તિ જ પ્રગતિ કરી શકે છે.
0 comments