સત્સંગ પ્રવીણ – પેપર 2 - સત્સંગ શિક્ષણ પરીક્ષા (પૂર્વ કસોટી - ૨૧-૦૬-૨૦૨૬) - SOLUTION

પ્ર.૧ જવાબો

1. “બહુ જ અદ્ભુત કહેવાય. તમે ક્યાંથી જાણી લાવ્યા ?”

   • વૈરાગી તીર્થવાસી – પરસ્પર (એકબીજાને)

   • બંગાળના એક ગામના આશ્રમની ઓસરીમાં વૈરાગી તીર્થવાસીઓ પરસ્પર વાતો કરતાં કહે છે.

2. “તમારું અને અમારું ક્યાં નોખું છે.”

   • શેઠ – રાજાભાઈને

   • રાજાભાઈએ શેઠને પૂછ્યું કે સંતો માટેની સામગ્રી આપણે ત્યાંથી લાવ્યા હતા ને? ત્યારે શેઠ કહે છે.

3. “એવું તે કાંઈ હોય, પૈસા ન હોય તે શાંતિથી રહે ?”

   • શેઠાણી – શેઠને

   • શેઠે ઝૂંપડાવાળાઓ સંતોષી હોવાથી સુખી હોવાનું કહ્યું ત્યારે શેઠાણી કહે છે.

પ્ર.૨ જવાબો

1. ભગવદીય તીર્થ કોને કહેવાય?

   • જ્યાં ભગવાનના અવતાર થયા હોય, લીલા કરી હોય અને ભક્તોને દર્શન આપ્યાં હોય તેને ભગવદીય તીર્થ કહેવાય.

2. સપાર્ષદ ધ્યાન એટલે શું?

   • ભક્તમંડળ સહિત ભગવાનનું ધ્યાન કરવું તે સપાર્ષદ ધ્યાન કહેવાય.

3. શ્રીહરિ સૌને કેટલા ઘઉં દળવા આપતા હતા?

   • શ્રીહરિ સૌને બે માપ ઘઉં દળવા આપતા હતા.

4. ફગવાની પ્રાર્થના કયા ગ્રંથમાં કયા પ્રકરણમાં આવે છે?

   • ભક્તચિંતામણિ ગ્રંથના ૬૪મા પ્રકરણમાં.

5. શ્રીહરિની સાથે પરમ પૂજ્ય મહંત સ્વામી મહારાજની માનસી પૂજા કરવી એ શાસ્ત્રસંમત્ત છે એવું કયા વચનામૃતના આધારે કહી શકાય?

   • વચનામૃત વરતાલ-૫ ના આધારે.

6. ગુણાતીતાનંદ સ્વામી અંતર્ધાન થયા પછી કલ્યાણ કોણ કરે છે?

   • પ્રગટ બ્રહ્મસ્વરૂપ ગુણાતીત સંત દ્વારા શ્રીહરિ પ્રગટ રહી મુમુક્ષુઓનું આત્યંતિક કલ્યાણ કરે છે.

પ્ર.૩ નીચે આપેલા વિષયો ઉપર મુદ્દાસર નોંધ લખો. (બારેક લીટીમાં)

૧. સંપ્રદાયનાં શાસ્ત્રો : સત્સંગિજીવન (૩૪)

સત્સંગિજીવન આપણા સંપ્રદાયનો સંસ્કૃત ભાષામાં રચાયેલો મુખ્ય ગ્રંથ છે. તેના કર્તા સદ્. શતાનંદ મુનિ છે. ગઢપુરમાં શ્રીહરિના સ્તુતિશ્લોક ગાઈ શ્રીહરિને રાજી કર્યા પછી તેમણે શ્રીહરિના ચરિત્રોનો ગ્રંથ લખવાની આજ્ઞા માગી. શ્રીહરિએ પ્રસન્ન થઈ સંવત ૧૮૮૫ માગશર સુદ ૬ના દિવસે આ ગ્રંથ રચવાની આજ્ઞા આપી. શતાનંદ મુનિએ ગઢપુરમાં રહી આ ગ્રંથ લખ્યો અને સમયાંતરે શ્રીહરિ તથા મોટેરા સંતોને વાંચી સંભળાવી તેની અનુમતિ મેળવી.

આ ગ્રંથમાં પાંચ પ્રકરણો છે. તેમાં શ્રી સહજાનંદ સ્વામીના દિવ્ય ચરિત્રોનું સુંદર વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. ધર્મામૃત અને નિષ્કામશુદ્ધિ જેવા ધર્મગ્રંથોનો સમાવેશ કરીને ત્યાગી જીવનની આદર્શ પદ્ધતિ દર્શાવી છે. એકાદશી, ઉત્સવો, દેવપૂજા, પ્રાયશ્ચિત્ત અને ચાંદ્રાયણાદિ વ્રતોનું વર્ણન કર્યું છે. ઉપરાંત ધર્મ, જ્ઞાન, વૈરાગ્ય, ભક્તિ, ઉપાસના તથા બ્રહ્મ-પરબ્રહ્મના સિદ્ધાંતોને પણ સુંદર રીતે રજૂ કર્યા છે. બ્રહ્મસ્વરૂપ શાસ્ત્રીજી મહારાજ આ ગ્રંથમાંથી કુશળકુંવરબાઈ અને ભાલચંદ્ર શેઠનાં આખ્યાનો દ્વારા ભક્તિમાર્ગને દૃઢ કરતા.

૨. મહિમા (૮૮-૮૯)

ભગવાન સ્વામિનારાયણ સર્વ અવતારના અવતારી, સર્વ કારણના કારણ, પરબ્રહ્મ પુરુષોત્તમ નારાયણ છે. તેઓ સદા સાકાર, સર્વોપરી, સર્વજ્ઞ, દિવ્ય અને સદા પ્રગટ છે. તેઓ સર્વ દોષોથી રહિત, અનંત કલ્યાણકારી ગુણોથી યુક્ત અને માયાથી પર છે. તેમનું ઐશ્વર્ય, રૂપ, ગુણ અને સામર્થ્ય અનંત કોટિ બ્રહ્માંડમાં અદ્વિતીય છે. તેઓ અક્ષરબ્રહ્મ, અક્ષરમુક્ત, માયા, ઈશ્વર અને જીવથી પણ પર છે. આવા દૃઢ નિશ્ચયને પુરુષોત્તમનો મહિમા કહેવાય.

ગુણાતીતાનંદ સ્વામી અનાદિ મૂળ અક્ષરબ્રહ્મ છે. તેઓ શ્રીહરિના સર્વોત્તમ ભક્ત અને ભક્તિનો આદર્શ છે. અક્ષરબ્રહ્મરૂપ થયા વિના પુરુષોત્તમની ભક્તિનો અધિકાર પ્રાપ્ત થતો નથી. પ્રગટ બ્રહ્મસ્વરૂપ સંતમાં શ્રીહરિ નખશિખ સમ્યક્ પ્રકારે રહ્યા છે. તેમના દ્વારા શ્રીહરિ અખંડ પ્રગટ રહી જીવોનું કલ્યાણ કરે છે. ભગવાન, અક્ષરબ્રહ્મ અને પ્રગટ સંતના સંબંધવાળા દરેક ભક્તનો મહિમા સમજવો જોઈએ. તેમનો અવગુણ ન લેવો, સંપ-સુહૃદભાવ રાખવો અને ધર્મમર્યાદામાં રહી ભક્તિ કરવી. આવો મહિમા સમજવાથી ભક્તિ નિર્વિઘ્ન બને છે અને અક્ષરધામની પ્રાપ્તિ થાય છે.

૩. અલૈયા ખાચર (૧૭-૧૮)

અલૈયા ખાચર ઝીંઝાવદર ગામના શ્રીજીમહારાજના અતિ નિષ્ઠાવાન ભક્ત હતા. તેમની સેવા અને ભક્તિથી પ્રસન્ન થઈ શ્રીહરિએ તેમને સમાધિ કરાવવાની શક્તિ આપી હતી. તેમના પ્રતાપથી હજારો લોકો સત્સંગમાં જોડાયા.

એક પ્રસંગે ગઢપુરની સભામાં શ્રીજીમહારાજે મુક્તાનંદ સ્વામીને શ્રેષ્ઠ હરિભક્ત વિષે પૂછ્યું. સ્વામીએ દાદાખાચરને પ્રથમ સ્થાન આપ્યું. અલૈયા ખાચરને માનખંડન થયું અને તેઓ ક્રોધે ભરાયા. ત્યારે શ્રીજીમહારાજે તેમની નિષ્કામતા અને વર્તમાનની પ્રશંસા કરી, જેથી તેઓ શાંત થયા.

બીજા પ્રસંગે ઉન્મત્ત ગંગામાં સ્નાન કરતી વખતે થયેલા એક પ્રસંગથી અલૈયા ખાચરને અપમાન લાગ્યું. તેઓ ક્રોધમાં આવી શ્રીજીમહારાજને છોડીને ચાલ્યા ગયા અને બીજાઓને પણ ગઢડા ન જવા સમજાવ્યા. પરંતુ મહારાજના અક્ષરવાસ પછી તેમને ભારે પસ્તાવો થયો. તેમણે ગોપાળાનંદ સ્વામી તથા અન્ય સંતો પાસે ક્ષમા માગી અને ફરી સત્સંગમાં જોડાયા. અલૈયા ખાચરનું જીવન આપણને ભગવાન અને ભગવાનના ભક્ત સાથે નિર્માનીપણે વર્તવાની પ્રેરણા આપે છે.

૪. અદ્ભુતાનંદ સ્વામી (૧૦-૧૨)

અદ્ભુતાનંદ સ્વામીનું પૂર્વાશ્રમનું નામ કલ્યાણદાસ હતું. તેમનો જન્મ સુરેન્દ્રનગર જિલ્લાના કડુ ગામે થયો હતો. તેમના મામા અજા પટેલ દ્વારા તેમને સત્સંગનો સંસ્કાર મળ્યો હતો.

લગ્ન પ્રસંગ દરમિયાન શ્રીજીમહારાજનો આજ્ઞાપત્ર મળતાં તેઓએ બધું છોડીને મામા સાથે મહારાજના દર્શને જવાનું નક્કી કર્યું. ‘આદિક ભક્તજનો’ શબ્દમાં પોતાનો સમાવેશ માની તેઓ મહારાજ પાસે પહોંચ્યા. તેમના અદ્ભુત ત્યાગ અને આજ્ઞાપાલનથી પ્રસન્ન થઈ શ્રીજીમહારાજે તેમને દીક્ષા આપી અને ‘અદ્ભુતાનંદ સ્વામી’ નામ આપ્યું.

તેમણે પોતાના ગામ અને સસરાના ગામમાં ભિક્ષા માગીને કઠિન કસોટી પાર કરી. તેમની પ્રેરણાથી તેમના ભાઈઓ પણ સાધુ બન્યા. તેમણે કચ્છ-ગુજરાતમાં વ્યાપક સત્સંગ પ્રસાર કર્યો. ધોલેરા મંદિરના મહંત તરીકે સેવા આપી અને વારણા ગામમાં સંકટભંજન હનુમાનજીની મૂર્તિ પધરાવી. તેમનું જીવન ત્યાગ, આજ્ઞાપાલન અને ભક્તિનું અદ્ભુત આદર્શ છે.

પ્ર.૪ નીચે આપેલાં વાક્યોમાંથી કોઈ પણ ત્રણ વિષે કારણ લખો.

૧. શ્રીહરિલીલાકલ્પતરુ મહારાજના સર્વોપરી મહિમાનો ગ્રંથ છે. (૩૫-૩૬)

વરતાલમાં રઘુવીરજી મહારાજના આસને સભા ભરાઈ હતી. ત્યારે ગાદી ઉપર રહેલાં ત્રણ ચંપાનાં પુષ્પ બતાવી રઘુવીરજી મહારાજે કહ્યું કે કેટલાક શ્રીજીમહારાજના મહિમાને અમુક હદ સુધી સમજે છે, પરંતુ તેમના સર્વોપરી સ્વરૂપને સંપૂર્ણ રીતે સમજી શકતા નથી. ત્યારે ગુણાતીતાનંદ સ્વામીએ ત્રીજું પુષ્પ અચિંત્યાનંદ બ્રહ્મચારીને આપીને મહારાજના સર્વોપરી મહિમાનો ગ્રંથ રચવાની પ્રેરણા આપી. સ્વામીની આજ્ઞાથી અચિંત્યાનંદ બ્રહ્મચારીએ સંસ્કૃત ભાષામાં ‘શ્રીહરિલીલાકલ્પતરુ’ ગ્રંથ રચ્યો. આ ગ્રંથમાં શ્રી સ્વામિનારાયણ ભગવાનને સર્વ અવતારના અવતારી, અક્ષરધામના અધિપતિ અને સર્વોપરી પરબ્રહ્મ તરીકે વર્ણવ્યા છે. સાથે સાથે ગુણાતીતાનંદ સ્વામી અક્ષરબ્રહ્મ છે તે સિદ્ધાંત પણ રજૂ કર્યો છે. તેથી આ ગ્રંથ મહારાજના સર્વોપરી મહિમાનો ગ્રંથ કહેવાય છે.

૨. શ્રીહરિ ફરી કોઈ વખત મછિયાવ પધાર્યા નહીં. (૧૧-૧૭)

મછિયાવ ગામના ફઈબાએ પોતાની વહુને પિયર મોકલી દીધી હતી. વહુના માતા-પિતાની વિનંતિથી શ્રીજીમહારાજ સમાધાન કરાવવા મછિયાવ પધાર્યા. માર્ગમાં વહુને મળીને મહારાજે પૂછ્યું કે તેઓ જે કહે તેમ કરશે કે નહીં. વહુએ સહર્ષ સ્વીકાર કર્યો. મછિયાવ પહોંચીને મહારાજે ફઈબાને વહુને પાછી બોલાવવા કહ્યું, પરંતુ ફઈબાએ સ્પષ્ટ ઇન્કાર કર્યો. મહારાજને સર્વોપરી ભગવાન માનતા હોવા છતાં તેમણે કહ્યું કે આ બાબતમાં તમને સમજ ન પડે. મહારાજે ઘણું સમજાવ્યું અને અંતે કહ્યું કે જો મારી વાત નહીં માનો તો અમે જમ્યા વિના જ ચાલી જઈશું. છતાં ફઈબા પોતાની હઠ પર અડગ રહ્યા. તેથી શ્રીજીમહારાજ નારાજ થઈ જમ્યા વિના સંતો સાથે મછિયાવથી નીકળી ગયા અને ત્યાર પછી ક્યારેય મછિયાવ પધાર્યા નહીં.

૩. બે બ્રાહ્મણોએ દ્વારકાની યાત્રા અધવચ્ચેથી અટકાવી દીધી. (૫૨-૫૩)

કનોજના બે બ્રાહ્મણ મુમુક્ષુઓ ભગવાનને આ દેહે ભજવાની ઇચ્છાથી તીર્થયાત્રા કરતા હતા. જગન્નાથપુરીમાં વૈરાગીઓના ઝઘડા જોઈ તેઓ ઉદાસ થઈ દ્વારકાની યાત્રાએ નીકળ્યા. રસ્તામાં ભુજમાં શ્રીજીમહારાજના દર્શન થયા. તેમણે તરત ઓળખી લીધું કે આ જ નીલકંઠ વર્ણી છે, જેમના દર્શન અગાઉ કર્યા હતા. મહારાજના દર્શનથી તેમને અપાર શાંતિ અને આનંદ મળ્યો. તેમણે અનુભવ્યું કે અડસઠ તીર્થ મહારાજના ચરણમાં સમાયેલા છે અને સાચું કલ્યાણ તો તેમના આશ્રયમાં જ છે. તેથી દ્વારકાની યાત્રા અધવચ્ચેથી અટકાવી મહારાજ પાસે દીક્ષા માગી અને તેમના આશ્રિત બની ગયા.

૪. લોલંગર બાવાઓ ભાગી ગયા. (૨૬)

ખોખરા મહેમદાવાદમાં શ્રીહરિ ૫૦૦ પરમહંસો સાથે પધાર્યા હતા. લોલંગર બાવો સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય પ્રત્યે વિરોધ રાખતો હતો. તેણે પોતાના શિષ્યો સાથે શ્રીહરિને પકડવા હુમલો કર્યો. તે સમયે કાંકરિયા તળાવ પાસે સંતો ધૂન-કીર્તન કરતાં આવી રહ્યા હતા. બાવાઓ હથિયારો લઈને તૂટી પડ્યા અને એક સત્સંગીને તલવાર મારી. આ જોઈ સોમલાખાચર તથા અન્ય કાઠી દરબારો શૂરવીરતાથી સામા પડ્યા. ઘમાસાણ ઝપાઝપીમાં ચાર આગેવાન બાવાઓને ઢાળી દીધા અને બાકીના બાવાઓમાં ભય ફેલાયો. પરિણામે બધા લોલંગર બાવાઓ ભાગી ગયા. આ પ્રસંગે સોમલાખાચરની બહાદુરી ખૂબ કામ આવી.

પ્ર.૫ વચનામૃત ગઢડા પ્રથમ ૨૨ – નિરૂપણ

“સ્મૃતિ વિના ગાયું તે ન ગાયા જેવું”

શ્રીજીમહારાજ શીખવે છે કે કીર્તન, ભજન, ધૂન અને નામસ્મરણ ભગવાનની સ્મૃતિ સાથે કરવું જોઈએ. ભગવાનની સ્મૃતિ વિના કરેલી ભક્તિમાં સાચી શાંતિ મળતી નથી. માત્ર ભજન વખતે જ નહીં, પરંતુ જીવનની દરેક ક્રિયામાં ભગવાનનું અનુસંધાન રાખવું જોઈએ. ભગવાનને ભૂલીને કરેલી ક્રિયાઓ બંધનરૂપ બને છે.

જો રોજિંદા કાર્યોમાં ભગવાનનું સ્મરણ ન રહે તો ભજન વખતે પણ મન સ્થિર રહેતું નથી અને વિષયોના સંકલ્પો આવે છે. તેથી શ્રીહરિ આગ્રહપૂર્વક કહે છે કે બધી ક્રિયા ભગવાનને સંભારીને કરવી. જેમ માછલી પાણીમાં રહીને તમામ ક્રિયાઓ કરે છે તેમ ભગવાનને રાજી કરવા માટે દરેક કાર્ય કરવું. “હું આ ક્રિયા ભગવાનની પ્રસન્નતા માટે કરું છું” એવો ભાવ જ અખંડ સ્મૃતિ છે. ભગવાન અને સંતની કૃપા તથા સતત અભ્યાસથી આવી સ્મૃતિ દૃઢ બને છે અને જીવનમાં સાચું સુખ તથા શાંતિ પ્રાપ્ત થાય છે.

પ્ર.૬ રામબાઈ (૭૨-૭૩)

(૧) ફક્ત સાચા નંબરો:
૨, ૫, ૭, ૮, ૧૦, ૧૨

(૨) યથાર્થ ઘટનાક્રમ:
૮ → ૧૦ → ૫ → ૭ → ૧૨ → ૨

પ્ર.૭ પૂર્ણ કરો

૧. સહજાનંદ નામાવલિ

ૐ શ્રી સ્વપ્રતિમાપ્રતિષ્ઠાકૃતે નમઃ ।
ૐ શ્રી સ્વસંપ્રદાયકારકાય નમઃ ।
ૐ શ્રી સ્થાપિતસ્વસિદ્ધાન્તાય નમઃ ।
ૐ શ્રી બ્રહ્મજ્ઞાનપ્રકાશકાય નમઃ ।
ૐ શ્રી ગુણાતીતોક્તમાહાત્મ્યાય નમઃ ।
ૐ શ્રી અક્ષરાત્મઐક્યપ્રબોધકાય નમઃ ॥

૨. કેદી દેશો મા સંસારી...

કેદી દેશો મા સંસારી સુખ, દેશો મા પ્રભુવાસ વિમુખ;
દેશો મા પ્રભુભક્તિ મોટાઈ, મદ મત્સર ઈર્ષા કાંઈ।
દેશો મા દેહસુખ સંયોગ, દેશો મા હરિજનનો વિયોગ;
દેશો મા હરિજનનો અભાવ, દેશો મા અહંકારી સ્વભાવ।

૩. श्लोक

न निरोधयति मां योगो, न सांख्यं धर्म एव च ।
न स्वाध्यायस्तपस्त्यागो, नेष्टापूर्तं न दक्षिणा ॥

૪. ગુજરાતી ભાષાંતર

રમાપતિ ભગવાનનું દિવ્ય આકૃતિપણું, પ્રૌઢ પ્રતાપ અને સત્ય સંકલ્પત્વાદિ ગુણોની પુષ્ટિ કરવા માટે તથા સાંખ્ય-યોગના રહસ્યનું જ્ઞાન આપનારા, ભક્તિ અને ધર્મના પુત્ર એવા હે પ્રભુ! હું આપને શરણે જાઉં છું.

પ્ર.૮ અવતરણો કોણ, કોને અને ક્યારે કહે છે?

૧. “અમે તો શાસ્ત્રનાં પોથાંને અધ્ધર લટકાવી રાખીએ છીએ.” (૫૫)

• કોણ? મિયાંજી સુરૂ

• કોને? ગુણાતીતાનંદ સ્વામીને

• ક્યારે? સ્વામીએ દારૂ-માંસના નિષેધની વાત કરી ત્યારે.

૨. “એ તો એમ ને એમ છે.” (૧૪, ૧૬)

• કોણ? મૂળજી

• કોને? શ્રીજીમહારાજને

• ક્યારે? મહારાજે પૂછ્યું કે “ઘર બાળીને આવ્યા છો કે એમ ને એમ રાખીને?” ત્યારે.

૩. “કીર્તનો બહુ મોઢે છે ને વાતો પણ કરે છે.” (૪૦)

• કોણ? સંતો

• કોને? શ્રીજીમહારાજને

• ક્યારે? મહારાજે ગુણાતીતાનંદ સ્વામી વિષે પૂછ્યું ત્યારે.

પ્ર.૯ એક વાક્યમાં જવાબ

૧. કારણ શરીરરૂપી મૂળ અજ્ઞાન કેવી રીતે બળે?
→ ભગવાનનું ધ્યાન કરવાથી અને ભગવાનની આજ્ઞા પાળવાથી કારણ શરીરરૂપી મૂળ અજ્ઞાન બળે છે.

૨. સ્વામી પુરુષોત્તમ નારાયણનું યથાર્થ સ્વરૂપ કોને ઓળખાવતા?
→ આ બ્રહ્માંડના અસંખ્ય જીવોને સ્વામી પુરુષોત્તમ નારાયણનું યથાર્થ સ્વરૂપ ઓળખાવતા.

૩. આત્માનંદ સ્વામીએ પોતાની જગ્યાએ કોની નિમણૂક કરી?
→ આત્માનંદ સ્વામીએ પોતાના મુખ્ય શિષ્ય રામાનંદ સ્વામીની પોતાની જગ્યાએ નિમણૂક કરી.

૪. પોતાના અંતિમ મંદવાડમાં સ્વામીને જોઈ શ્રીજીમહારાજ શું બોલ્યા?
→ “મીઠા વ્હાલા કેમ વિસરો, મારું તમથી બાંધેલ તન હો, તરસ્યાને જેમ પાણીડું વ્હાલું, ભૂખ્યાને ભોજન હો...”

૫. મુક્તાનંદ સ્વામીની જેમ કોણે સૂવાની તૈયારી કરી?
→ ગુણાતીતાનંદ સ્વામીએ મુક્તાનંદ સ્વામીની જેમ સૂવાની તૈયારી કરી.

પ્ર.૧૦ કારણ લખો

૧. ખંભાતના નવાબ ગુણાતીતાનંદ સ્વામીનાં દર્શને આવ્યા.

સંવત ૧૯૧૩માં સ્વામી ખંભાત પધાર્યા ત્યારે હરિભક્તોએ નવાબનો રૂપાનો મ્યાન મંગાવ્યો, પરંતુ સ્વામી તેમાં બેઠા નહીં અને સાદા સિગરામમાં બેઠા. નવાબને આ વાતની જાણ થતાં આશ્ચર્ય થયું કે કોણ એવો મહાન પુરુષ છે જે રૂપાના મ્યાનામાં પણ ન બેઠો. લોકો પાસેથી સ્વામીનો મહિમા સાંભળીને નવાબ સ્વામીના દર્શને આવ્યા. સ્વામીએ કુરાનની વાતો કરીને તેમને રાજી કર્યા. નવાબે સ્વામીના ચરણોમાં નમી સેવા કરી. તેથી ખંભાતના નવાબ સ્વામીનાં દર્શને આવ્યા.

૨. સ્વામીએ સંવત ૧૯૨૩માં હરિજયંતીનો સમૈયો અમદાવાદમાં કર્યો.

સંવત ૧૯૨૩માં સ્વામી વરતાલ જતાં હતા ત્યારે ખબર પડી કે આચાર્ય અયોધ્યાપ્રસાદજી મહારાજ બીમાર છે અને સ્વામીને ખાસ તેડાવે છે. સ્વામી અમદાવાદ પધાર્યા. તેમના દર્શનથી આચાર્ય મહારાજને શાંતિ થઈ. તેમણે આગ્રહપૂર્વક હરિજયંતીનો સમૈયો અમદાવાદમાં કરવા વિનંતી કરી. સ્વામીએ સમૈયામાં મહારાજના પુરુષોત્તમપણાની વાતો કરી અને સૌને રાજી કર્યા. તેથી હરિજયંતીનો સમૈયો અમદાવાદમાં થયો.

૩. કલ્યાણભાઈ તથા બીજા હરિભક્તોને સ્વામીના સ્વરૂપનો નિશ્ચય થયો.

પંચાળામાં મહારાજ સંતોને જમાડતા હતા. ગુણાતીતાનંદ સ્વામી આત્માનંદ સ્વામી અને કૃપાનંદ સ્વામી વચ્ચે બેઠા હતા. ત્યારે મહારાજે કલ્યાણભાઈને કહ્યું, “આ સાધુને ઓળખો છો? આ તો અમારું અક્ષરધામ છે.” એમ કહી સ્વામીના પત્તરમાં ચાર લાડુ મૂક્યા. મહારાજના આ વચનોથી કલ્યાણભાઈ તથા અન્ય હરિભક્તોને સ્વામી અક્ષરબ્રહ્મ છે એવો નિશ્ચય થયો.

૪. બાઉદીનને લાકડાં કાપવાનાં મટી ગયાં.

એક વખત ઠંડીમાં સ્વામીએ તાપવા માટે બાઉદીન અને તેની માતા પાસેથી ઇંધણ લીધું. તેઓ રાજી થઈ સ્વામીને ઇંધણ આપ્યા. સ્વામીએ આશીર્વાદ આપ્યા કે “હવે તેને લાકડાં કાપવાં નહીં પડે.” પછી બાઉદીનની બહેનનો નવાબ સાથે વિવાહ થયો અને બાઉદીન નવાબનો દીવાન બન્યો. આમ સ્વામીના આશીર્વાદથી તેની ગરીબી દૂર થઈ અને લાકડાં કાપવાનાં મટી ગયાં.

પ્ર.૧૧ મુદ્દાસર નોંધ

૧. અમારું અક્ષરધામ બક્ષિસ

જૂનાગઢના મહંત તરીકે ગુણાતીતાનંદ સ્વામીની નિમણૂક વખતે કુરજી દવે સભામાં બેઠા હતા. મહારાજે તેમને યાદ કરાવ્યું કે લોજમાં જ્યારે તેઓ રામાનંદ સ્વામીના સમાચાર લાવ્યા હતા ત્યારે કહ્યું હતું કે “અમે તમને અમારું અક્ષરધામ બક્ષિસ આપીશું.” ત્યારબાદ મહારાજે જાહેર કર્યું કે ગુણાતીતાનંદ સ્વામી જ અમારું અક્ષરધામ છે અને તેમને કુરજી દવે તથા સૌ હરિભક્તોને બક્ષિસરૂપે આપીએ છીએ. મહારાજે કહ્યું કે જે જૂનાગઢ આવી સ્વામીની સેવા અને સમાગમ કરશે તેની કરોડ જન્મની કસર આ જન્મે ટાળી નાખીશું. આ પ્રસંગ સ્વામીના અક્ષરબ્રહ્મ સ્વરૂપને દર્શાવે છે.

૨. એકાત્મતા

એક વખત સ્વામી ખળખળિયા પાસે સ્નાન કરવા ગયા હતા. ત્યાં તેમનો પગ ભેખડમાં ફસાઈ ગયો. તે જ સમયે ગઢડામાં અક્ષર ઓરડીમાં બેઠેલા મહારાજ અચાનક બોલવા લાગ્યા કે “અમારો પગ કાઢો, નહિ તો ભાંગી જશે.” સૌને આશ્ચર્ય થયું. પછી મહારાજે સમજાવ્યું કે ગુણાતીતાનંદ સ્વામીનો પગ ફસાયો હતો. આ પ્રસંગ દ્વારા મહારાજે પોતાના અક્ષરધામરૂપ ગુણાતીતાનંદ સ્વામી સાથેનો એકાત્મભાવ દર્શાવ્યો.

૩. જીવની અવળાઈ

ભાયાવદરના હંસરાજ પટેલનો દીકરો વસ્તો સ્વામીના સમાગમથી વૈરાગ્યવાળો થયો હતો. તેને સાધુ થવું હતું, પરંતુ પિતાએ મંજૂરી આપી નહીં. તેમણે વસ્તાને લાકડાની હેડકીમાં બાંધી ઓરડામાં પૂરી દીધો. વસ્તો ભગવાનનું ભજન કરતો રહ્યો. સ્વામી પ્રગટ થઈ તેને જૂનાગઢ લઈ ગયા. પછી પણ હંસરાજભાઈ હઠ છોડતા નહોતા. અંતે વસ્તાને ભારે તાવ આવ્યો અને તેણે દેહત્યાગ કર્યો. આમ હંસરાજ પટેલે પોતાની અવળાઈનું દુઃખદ પરિણામ ભોગવ્યું.

પ્ર.૧૨ પ્રસંગ – “સૂક્ષ્મ તપ” (ભાવાર્થ)

ગુણાતીતાનંદ સ્વામી પોતાના દેહનો અનાદર કરીને કઠોર તપ કરતા હતા. ઝોળીમાંથી મળેલા અન્નથી પહેલાં બીજા સંતોને જમાડતા અને અંતે જે વધે તે જમતા. ઘણી વખત ભૂખ્યા પણ રહેતા. શરીર જાડું ન થાય તે માટે દોરાથી માપ લેતા અને શરીર વધ્યું જણાય તો ઉપવાસ કરતા. એક વખત માંદા સંતો માટે આવેલા મઠ વધ્યા ત્યારે સ્વામીએ બધા મઠ જમ્યા, છતાં પોતાની ભૂખ વિશે ક્યારેય ફરિયાદ ન કરી. રામદાસ સ્વામી આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા.

ભાવાર્થ:
ત્યાગીએ ઇન્દ્રિયસંયમ માટે ભૂખ સહન કરવી જોઈએ. આવા તપથી મન વિષયોથી દૂર રહી ભગવાનમાં જોડાય છે. સ્વામીનું જીવન ત્યાગ, તપ અને સંયમનું આદર્શ ઉદાહરણ છે.

પ્ર.૧૨ પ્રસંગ – આજ્ઞાધારક (ભાવાર્થ)

સુરતમાં એક હરિભક્તે મહારાજ માટે વાંસ, આદુ અને અથાણું મોકલવાની ઇચ્છા વ્યક્ત કરી. મુક્તાનંદ સ્વામીએ પણ ‘સતીગીતા’ પુસ્તક પ્રસાદીનું કરાવવા મોકલવાનું નક્કી કર્યું. ગુણાતીતાનંદ સ્વામી તરત જ આજ્ઞા માનીને જવા તૈયાર થયા. તેમની સાથે શાંતાનંદ સ્વામી પણ પરાણે જોડાયા. ચાર દિવસ સતત ચાલીને તેઓ કારીયાણી પહોંચ્યા અને શ્રીજીમહારાજને મળ્યા.

મહારાજે ગુણાતીતાનંદ સ્વામીનું નામ સાંભળતાં જ પ્રેમથી બોલાવ્યા. સ્વામીએ અથાણું, બરફી અને અન્ય ભેટો અર્પણ કરી. મહારાજ ખૂબ રાજી થયા. સુરતના હરિભક્તોના નામ લેતાં લેતાં સ્વામી મહારાજને મળ્યા, તેથી મહારાજે તેમને બાવીસ વખત બાથમાં લઈને મળ્યા. જ્યારે શાંતાનંદ સ્વામી મળવા આવ્યા ત્યારે મહારાજે કહ્યું કે, “તમે આજ્ઞા વગર આવ્યા છો તેથી મળતા કઠણ પડે છે.” સ્વામીની ભલામણથી મળ્યા, પરંતુ મહારાજે આજ્ઞાપાલનનો મહિમા સમજાવ્યો.

ભાવાર્થ :
ભગવાન અને સંતની આજ્ઞાનું દૃઢપણે પાલન કરવું એ જ સાચી ભક્તિ છે. આજ્ઞામાં વર્તનાર ઉપર ભગવાન વિશેષ રાજી થાય છે. ગુણાતીતાનંદ સ્વામીએ આજ્ઞા પાળીને સેવા કરી, તેથી મહારાજનો અતિશય રાજીપો પ્રાપ્ત કર્યો. ગઢડા મધ્ય ૫૧ મુજબ “આજ્ઞામાં વર્તે છે તે જ આત્મસત્તારૂપે વર્તે છે.” તેથી ભગવાનની નાનીથી નાની આજ્ઞાનો પણ લોપ કરવો નહીં.

પ્ર.૧૩ સાચા વિકલ્પો

૧. તુલસી દવેને સમાધિ (૭૪-૭૫)

✅ પ્રકૃતિપુરુષનો લોક જોયો.
✅ દેહની હાજતો ટળી ગઈ.

૨. મૂળજી ભક્ત અને નથુ વાળંદ (૯)

✅ નથુ બિચારો ‘અક્ષર’માં શું સમજે?
✅ તું કહે તો આખા ભાદરા ગામને અક્ષરધામમાં હું લઈ જઉં!
✅ મૂળજી ભક્ત બહુ મોટા છે.

૩. વેદાંતિઓનો પરાજય (૩૪-૩૫)

✅ પરબ્રહ્મને પિછાણ્યા નથી.
✅ આ થાંભલામાં રહીને મને જવાબ આપો.

૪. હનુમાનવાળા દરવાજે મહારાજ-સ્વામીનું મિલન (૩૯)

✅ મહારાજની મૂર્તિમાં વૃત્તિ પરોવી.
✅ અનિમિષ દૃષ્ટિએ દર્શન.

પ્ર.૧૪ ખોટા શબ્દો સુધારી સાચાં વાક્યો

૧. માન અપમાન મેં એકતા

સાચું વાક્ય :
આ સાંભળી કોઈ કાંઈ બોલી શક્યા નહીં. એક સીંજીવાડાના પ્રભુદાસે ઊભા થઈને સભામાં પડકાર કર્યો કે, “આ રીતે સ્વામીને કહેવામાં શું કોઈની લાયકાત છે?”

૨. શ્રીહરિ સાથે પ્રથમ મેળાપ

સાચું વાક્ય :
તે સમયમાં સરવાર દેશમાં પ્રગટેલ પરબ્રહ્મ પુરુષોત્તમ ભગવાન વનવિચરણ કરતાં, નીલકંઠ વર્ણીરૂપે ઓળખાતાં, લોજ પધાર્યા.

૩. સેવા કરે તે મહંત

સાચું વાક્ય :
તે વખતે કેટલાંક મુસલમાનોએ વિચાર્યું કે આ સંઘના મોટેરાને જો મારી નાખીએ તો હિંદુઓ તેનું ભજન કરતા બંધ થાય.