પ્રશ્ન : મયંક કોલેજમાં અભ્યાસ કરતો હતો. શરૂઆતમાં તે અભ્યાસ, સત્સંગ અને પરિવાર પ્રત્યે જવાબદાર હતો. પરંતુ કોલેજમાં તેની મિત્રતા એવા કેટલાક યુવકો સાથે થઈ, જેઓ સમયનો મોટાભાગનો ભાગ રખડવામાં, મોબાઇલમાં અને બિનજરૂરી મોજશોખમાં પસાર કરતા હતા. મયંકના માતા-પિતા અને એક વરિષ્ઠ સંતે પણ તેને આ મિત્રમંડળીથી સાવચેત રહેવા કહ્યું. પરંતુ મયંકને લાગ્યું કે હું તેમની વચ્ચે રહીને પણ બગડીશ નહીં. ધીમે ધીમે તેનો અભ્યાસ બગડવા લાગ્યો, સત્સંગમાં રસ ઓછો થવા લાગ્યો અને ઘરમાં પણ મતભેદ વધવા લાગ્યા. હવે તેને સમજાતું નહોતું કે જીવનમાં આટલી અશાંતિ કેમ આવી ગઈ.
પ્રશ્ન : આવી પરિસ્થિતિમાં મયંકે શું વિચારવું જોઈએ?
ગ.મ.૩૫ :
"જગતમાં એમ વાર્તા છે જે, ‘મન હોય ચંગા તો કથરોટમાં ગંગા,’ એ વાર્તા ખોટી છે. એ તો ગમે તેવો સમાધિનિષ્ઠ હોય અથવા વિચારવાન હોય ને તે પણ જો સ્ત્રીઓના પ્રસંગમાં રહેવા માંડે તો એનો ધર્મ કોઈ રીતે રહે જ નહીં; અને ગમે તેવી ધર્મવાળી સ્ત્રી હોય ને તેને જો પુરુષનો સહવાસ થાય તો એનો પણ ધર્મ રહે જ નહીં. અને એવી રીતે સ્ત્રી-પુરુષને પરસ્પર સહવાસ થાય ને એનો ધર્મ રહે એવી તો આશા રાખવી નહીં. તે આ વાર્તા તે એમ જ છે પણ એમાં કાંઈ સંશય રાખવો નહીં."
જવાબ :
મયંકે વિચારવું જોઈએ કે ખોટા સંગનો પ્રભાવ ધીમે ધીમે જીવન પર પડે જ છે. "હું બગડીશ નહીં" એવો અતિઆત્મવિશ્વાસ રાખવો યોગ્ય નથી. સત્સંગ, અભ્યાસ અને સદાચાર જાળવવા માટે સારા સંગનો આશરો કરવો અને કુસંગથી દૂર રહેવું જોઈએ.
પ્રશ્ન : નેહા એક ખાનગી કંપનીમાં કામ કરતી હતી. અચાનક કંપનીમાં કર્મચારીઓની સંખ્યા ઘટાડવાનો નિર્ણય લેવાયો અને તેની નોકરી છૂટી ગઈ. આ સમાચાર સાંભળીને તે ખૂબ નિરાશ થઈ ગઈ. શરૂઆતના થોડા દિવસો સુધી તે મોટાભાગનો સમય પથારીમાં જ પડી રહેતી. ક્યારેક એકલી બેસીને રડતી અને ક્યારેક પરિવારજનો સાથે ચીડાઈને વાત કરતી. તેના મિત્રો તેને નવી નોકરી માટે અરજી કરવા અને નવી કૌશલ્ય શીખવા પ્રોત્સાહિત કરતા, પરંતુ તેને કોઈ કામ કરવાની ઇચ્છા થતી નહોતી. દિવસો પસાર થતાં તેની ચિંતા અને નિરાશા વધુ વધવા લાગી. હવે તે મૂંઝવણમાં હતી કે આ પરિસ્થિતિમાંથી બહાર કેવી રીતે નીકળવું.
પ્રશ્ન : આવી પરિસ્થિતિમાં નેહાએ શું વિચારવું જોઈએ?
સારં.૧૮ :
"મૂર્ખ હોય તે જ્યારે મૂંઝાય ત્યારે કાં તો સૂઈ રહે ને કાં તો રુએ અને કાં તો કોઈક સાથે વઢે ને કાં તો ઉપવાસ કરે, એ ચાર પ્રકારે કરીને મૂંઝવણ ટાળ્યાનો ઉપાય કરે. અને એમ કરતાં જો અતિશય મૂંઝાય તો છેલ્લી બાકી મરે પણ ખરો. એવી રીતે મૂર્ખને શોક ટાળ્યાનો ઉપાય છે. પણ એમ કર્યાં થકી દુઃખ પણ મટે નહીં ને સ્વભાવ પણ ટળે નહીં; અને સમજીને ટાળે તો દુઃખ ને સ્વભાવ એ બેય ટળી જાય. માટે સમજુ હોય તે જ સુખી થાય છે."
જવાબ :
નેહાએ વિચારવું જોઈએ કે રડવાથી, નિરાશ થઈને બેસી રહેવાથી અથવા ચીડાઈ જવાથી સમસ્યાનો ઉકેલ આવતો નથી. સમજદારીપૂર્વક પરિસ્થિતિનો સામનો કરીને નવા પ્રયત્નો કરવા જોઈએ. હિંમત, પ્રાર્થના અને યોગ્ય પુરુષાર્થથી આગળ વધવું જોઈએ.
પ્રશ્ન : મીત ૧૨મા ધોરણમાં અભ્યાસ કરતો હતો. તેની બોર્ડની પરીક્ષા નજીક હતી. તેના કેટલાક મિત્રો પરીક્ષામાં નકલ કરવાની યોજના બનાવી રહ્યા હતા. તેઓ મીતને પણ સાથે જોડાવા માટે સમજાવતા હતા. મિત્રો કહેતા હતા કે આમ કરવાથી સારા ગુણ આવી જશે અને કોઈને ખબર પણ નહીં પડે. બીજી તરફ, મીતને અંદરથી લાગતું હતું કે આ યોગ્ય નથી. હવે તે મૂંઝવણમાં હતો. એક તરફ મિત્રોની વાત હતી અને બીજી તરફ પોતાનો અંતરાત્મા. તેને સમજાતું નહોતું કે કયો નિર્ણય સાચો છે.
પ્રશ્ન : આવી પરિસ્થિતિમાં મીતે શું વિચારવું જોઈએ?
ગ.પ્ર.૧૬ :
"જે ભગવાનના ભક્તને સત્-અસતનો વિવેક હોય તે તો જે જે અવગુણ પોતામાં હોય તેને જાણે અને વિચારીને તેનો ત્યાગ કરી દે. અને સવળો વિચાર હોય તેને ગ્રહણ કરે અને અવળો વિચાર હોય તેનો ત્યાગ કરે."
જવાબ :
મીતે વિચારવું જોઈએ કે ખોટું કાર્ય કરીને મળેલી સફળતા સાચી સફળતા નથી. સત્ અને અસતનો વિવેક રાખીને ખોટા માર્ગનો ત્યાગ કરવો જોઈએ. મિત્રોનું દબાણ હોય તો પણ સત્ય અને પ્રામાણિકતાનો માર્ગ જ પસંદ કરવો જોઈએ.
પ્રશ્ન : રિદ્ધિ છેલ્લા કેટલાક મહિનાથી સતત વ્યસ્ત રહેતી હતી. દિવસની શરૂઆતથી લઈને રાત્રે સૂવા સુધી તે મોબાઇલ, સોશિયલ મીડિયા, વેબ સિરીઝ, સમાચાર અને વિવિધ પ્રકારની માહિતીમાં જ વ્યસ્ત રહેતી. શરૂઆતમાં તેને લાગતું હતું કે આ બધું માત્ર મનોરંજન અને જાણકારી માટે છે. પરંતુ ધીમે ધીમે તેણે અનુભવ્યું કે તેનું મન સતત વિચારોમાં ભરાયેલું રહે છે. પૂજા કરતી વખતે એકાગ્રતા રહેતી નહોતી, અભ્યાસમાં પણ ધ્યાન ઓછું લાગતું અને નાની-નાની વાતોમાં ચીડ આવવા લાગી હતી. હવે તેને લાગતું હતું કે મનને શાંતિ અને સ્વચ્છતા જોઈએ, પરંતુ ક્યાંથી શરૂઆત કરવી તે સમજાતું નહોતું.
પ્રશ્ન : આવી પરિસ્થિતિમાં રિદ્ધિએ શું વિચારવું જોઈએ?
ગ.પ્ર.૧૮ :
"અને પંચ ઇન્દ્રિયો દ્વારે જીવ જે આહાર કરે છે તે આહાર જો શુદ્ધ કરશે તો અંતઃકરણ શુદ્ધ થાશે, અને અંતઃકરણ શુદ્ધ થાશે તો અખંડ ભગવાનની સ્મૃતિ રહેશે. અને જો પંચ ઇન્દ્રિયોના આહારમાંથી એક ઇન્દ્રિયનો આહાર મલિન થાય છે તો અંતઃકરણ પણ મલિન થઈ જાય છે. માટે ભગવાનના ભક્તને ભગવાનના ભજનને વિષે જે કોઈ વિક્ષેપ થઈ આવે છે તેનું કારણ તો પંચ ઇન્દ્રિયોના વિષય જ છે પણ અંતઃકરણ નથી."
જવાબ :
રિદ્ધિએ વિચારવું જોઈએ કે મનની અશાંતિનું એક મોટું કારણ ઇન્દ્રિયો દ્વારા લેવાતો અશુદ્ધ આહાર છે. મોબાઇલ, સોશિયલ મીડિયા અને અનાવશ્યક માહિતીનો અતિરેક ઘટાડીને મનને શુદ્ધ બનાવવું જોઈએ. સારા વાંચન, ભજન, પૂજા અને સત્સંગ દ્વારા અંતઃકરણને સ્વચ્છ રાખવું જોઈએ.
પ્રશ્ન : મનસી કોલેજમાં અભ્યાસ કરતી હતી. તેને ઘણા સારા વિચારો અને સપનાઓ હતા, પરંતુ દરેક નિર્ણય લેતા પહેલાં તે એક જ વાત વિશે વધારે વિચારતી—"લોકો શું કહેશે?" જો તેને કોઈ પ્રશ્ન પૂછવો હોય તો તે ડરતી કે લોકો મને ઓછું સમજશે. જો કોઈ નવી પ્રવૃત્તિમાં ભાગ લેવાની તક મળે તો તે વિચારતી કે જો હું નિષ્ફળ જઈશ તો લોકો મારી મજાક ઉડાવશે. સોશિયલ મીડિયા પર ફોટો મૂકવો હોય કે કોઈ સારો નિર્ણય લેવો હોય, તે હંમેશા બીજાના અભિપ્રાય વિશે જ ચિંતિત રહેતી. ધીમે ધીમે તે પોતાની ઇચ્છા કરતાં લોકોના વિચારો પ્રમાણે જીવવા લાગી.
પ્રશ્ન : આવી પરિસ્થિતિમાં મનસીએ શું વિચારવું જોઈએ?
ગ.અં.૩૯ :
"પોતાને દેહથી પૃથક્ આત્મા જાણવો. અને તે આત્મા છે તે બ્રાહ્મણ નથી, ક્ષત્રિય નથી, કણબી નથી, કોઈનો દીકરો નથી, કોઈનો બાપ નથી, એની કોઈ જાત નથી, નાત નથી, એવો છે. અને એ આત્મા તો સૂર્ય તથા અગ્નિ જેવો તેજસ્વી છે ને જાણપણે યુક્ત છે."
જવાબ :
મનસીએ વિચારવું જોઈએ કે પોતાની સાચી ઓળખ લોકોના અભિપ્રાય, દેખાવ કે સામાજિક માન્યતા પર આધારિત નથી. હું દેહ નથી પરંતુ તેજસ્વી આત્મા છું. તેથી લોકો શું વિચારે છે તેની અતિશય ચિંતા છોડીને યોગ્ય અને સત્ય માર્ગે આગળ વધવું જોઈએ.
પ્રશ્ન : હિતેશના વિસ્તારમાં એક નવો યુવક સભામાં આવવા લાગ્યો. તેને હજુ સત્સંગની ઘણી બાબતોની જાણ નહોતી. ક્યારેક સભાના નિયમોમાં ભૂલ થઈ જતી અને ક્યારેક યોગ્ય રીતે વર્તન પણ ન કરી શકતો. કેટલાક યુવકો તેની મજાક કરતા અને તેને ઓછો ગણતા. હિતેશ પણ ક્યારેક વિચારતો કે તેને હજુ કંઈ આવડતું નથી. પરંતુ તે યુવક નિયમિત સભામાં આવતો, સંતોની વાતો સાંભળતો અને ધીમે ધીમે શીખવાનો પ્રયત્ન કરતો હતો.
પ્રશ્ન : આવી પરિસ્થિતિમાં હિતેશે શું વિચારવું જોઈએ?
ગ.પ્ર.૨૪ :
"જ્યારે કોઈ હરિભક્તનો દોષ નજરમાં આવે ત્યારે એમ સમજવું જે, ‘આનો સ્વભાવ તો સત્સંગમાં ન ઘટે એવો છે તોય પણ એને જો સત્સંગ મળ્યો છે અને એ જો જેવો-તેવો છે તોય પણ સત્સંગમાં પડ્યો છે, તો એનો પૂર્વજન્મનો અથવા આ જન્મનો સંસ્કાર ભારે છે તો આવો સત્સંગ મળ્યો છે,’ એમ સમજીને તેનો પક્ષ અતિશય ગુણ લેવો."
જવાબ :
હિતેશે વિચારવું જોઈએ કે કોઈની ભૂલો જોવાને બદલે તેના ગુણ અને સત્સંગ પ્રત્યેની નિષ્ઠા જોવી જોઈએ. નવા યુવકને પ્રોત્સાહન આપવું જોઈએ, તેની મજાક નહીં કરવી. સત્સંગમાં આવેલા દરેક હરિભક્તનો ગુણ લેવાનો પ્રયત્ન કરવો જોઈએ.
પ્રશ્ન : કૃણાલ એક સારી નોકરી કરતો હતો અને તેની જરૂરિયાતો પણ સારી રીતે પૂરી થતી હતી. છતાં તેને સતત નવી વસ્તુઓ મેળવવાની ઇચ્છા રહેતી. જ્યારે કોઈ મિત્ર નવો મોબાઇલ ખરીદે, ત્યારે તેને પણ નવો મોબાઇલ જોઈએ. કોઈ નવી બાઈક લે તો તેને પણ એ જ મોડલ લેવાની ઇચ્છા થાય. સોશિયલ મીડિયા પર લોકોની જીવનશૈલી જોઈને તે પોતાની પાસે જે છે તેમાં સંતોષ અનુભવી શકતો નહોતો. એક ઇચ્છા પૂરી થાય તો તરત બીજી ઇચ્છા ઊભી થઈ જતી. ધીમે ધીમે તે સતત સરખામણી, અપેક્ષા અને અસંતોષમાં જીવવા લાગ્યો.
પ્રશ્ન : આવી પરિસ્થિતિમાં કૃણાલે શું વિચારવું જોઈએ?
ગ.મ.૫૫ :
"જેમ કાબના મુવાળા છે, તેમાં સારો કયો ને નરસો કયો ? તે તો સારો-નરસો સહુ એક પાડામાં છે; તેમ માયિક પદાર્થ પણ સર્વે સરખાં છે."
જવાબ :
કૃણાલે વિચારવું જોઈએ કે માયિક પદાર્થોની ઇચ્છાનો અંત નથી. એક વસ્તુ પછી બીજી વસ્તુની ઇચ્છા ઊભી જ થવાની. સાચું સુખ વસ્તુઓમાં નહીં પરંતુ સંતોષ અને ભગવાનના આશ્રયમાં છે. તેથી સરખામણી છોડીને જે મળ્યું છે તેમાં રાજી રહેવું જોઈએ.
પ્રશ્ન : આકાશ એક પ્રતિષ્ઠિત કંપનીમાં કામ કરતો હતો. લોકો તેને તેની નોકરી, હોદ્દા અને સામાજિક ઓળખના આધારે ઓળખતા હતા. ધીમે ધીમે તે પણ પોતાની ઓળખને આ જ બાબતો સાથે જોડવા લાગ્યો. જ્યારે કોઈ તેની સિદ્ધિઓની પ્રશંસા કરતું ત્યારે તે ખૂબ ખુશ થઈ જતો, પરંતુ જો કોઈ તેને યોગ્ય માન-સન્માન ન આપે તો તેને ખૂબ દુઃખ થતું. એક વખત નોકરીમાં બદલાવ આવ્યા પછી તેની જવાબદારીઓ ઓછી થઈ ગઈ. ત્યારથી તેને લાગવા લાગ્યું કે તેની કિંમત પણ ઓછી થઈ ગઈ છે. હવે તે વારંવાર વિચારતો કે લોકો મને કેવી રીતે જુએ છે અને મારી ઓળખ શું છે.
પ્રશ્ન : આવી પરિસ્થિતિમાં આકાશે શું વિચારવું જોઈએ?
ગ.અં.૩૯ :
"પોતાને દેહથી પૃથક્ આત્મા જાણવો. અને તે આત્મા છે તે બ્રાહ્મણ નથી, ક્ષત્રિય નથી, કણબી નથી, કોઈનો દીકરો નથી, કોઈનો બાપ નથી, એની કોઈ જાત નથી, નાત નથી, એવો છે. અને એ આત્મા તો સૂર્ય તથા અગ્નિ જેવો તેજસ્વી છે ને જાણપણે યુક્ત છે."
જવાબ :
આકાશે વિચારવું જોઈએ કે તેની સાચી ઓળખ નોકરી, હોદ્દો કે લોકોના અભિપ્રાયથી નક્કી થતી નથી. તે દેહથી જુદો ચૈતન્ય આત્મા છે. તેથી બાહ્ય માન-સન્માનમાં પોતાની કિંમત શોધવાને બદલે આત્મસ્વરૂપનો વિચાર કરીને સ્થિરતા અને શાંતિ પ્રાપ્ત કરવી જોઈએ.
0 comments