પ્રવિણ - અક્ષરપુરુષોત્તમ ઉપાસના - પ્રકરણ -૪

ભાગ 1: વિષય — સર્વોપરીપણાની નિષ્ઠા આવશ્યક

આપણે શ્રીજીમહારાજ ભગવાન છે એવી નિષ્ઠાથી તેમનો આશ્રય, ધ્યાન અને ભજન કરીએ છીએ; પરંતુ આશ્રિત માટે “મહારાજ સર્વોપરી છે” એ સમજવું વધુ જરૂરી છે. આ સર્વોપરી સ્વરૂપનો દૃઢ નિશ્ચય થતાં જીવને જન્મ-મરણનો ભય ટળે છે અને આત્મા-અનાત્માનો વિવેક દૃઢ થાય છે—એ જ મોક્ષમાર્ગની પાયાની ભૂમિકા છે.

ભાગ 2: નિષ્ઠા → વિવેક → દોષવિજય

શ્રીજીમહારાજના વચન પ્રમાણે, ઇષ્ટદેવમાં જેટલી દૃઢ નિષ્ઠા હોય એટલો જ આત્મા-અનાત્માનો વિવેક થાય છે. જયારે “વાર્તા” (ભગવાનના સાચા સ્વરૂપની સમજ) સારી રીતે સમજાય ત્યારે પંચવિષય અને કામ-ક્રોધાદિ સ્વભાવ જીતવા માટે વિશેષ પ્રયત્ન કરવો પડતો નથી—તે સહેજે જીતાય છે. પરંતુ સ્વરૂપ-સમજમાં કસર રહી જાય તો દોષો ટાળવામાં અને સાધનામાં આગળ વધવામાં અવરોધ રહે છે.

ભાગ 3: પુરુષોત્તમ જાણ્યા વિના ધામપ્રાપ્તિ નહીં

ગુણાતીતાનંદ સ્વામી સ્પષ્ટ કરે છે કે મહારાજને પુરુષોત્તમ (સર્વોપરી) જાણ્યા વિના અક્ષરધામની પ્રાપ્તિ નથી. એટલે ઉપાસક માટે મુખ્ય મુદ્દો એ છે: શ્રીજીમહારાજને સદા દિવ્ય, સાકાર, સર્વ અવતારના કારણ-અવતારી તરીકે દૃઢ રીતે ઓળખવા અને એ મૂર્તિનું બળ અતિશય રાખવું.

ભાગ 4: જ્ઞાનમાર્ગમાં “દ્રોહ ન થાય” એવો નિશ્ચય

શ્રીજીમહારાજ કહે છે કે જ્ઞાનમાર્ગ એવો રાખવો કે ભગવાનના સ્વરૂપનો દ્રોહ ન થાય. શાસ્ત્ર-વચનમાં રહેવું જરૂરી છે, પણ સાથે “મને જે પ્રાપ્ત થયું છે તે સર્વોપરી, સદા દિવ્ય સાકાર અને સર્વ અવતારનું અવતારી ભગવાનનું સ્વરૂપ છે” એવો નિશ્ચય દૃઢ રાખવો. જેનો આ નિશ્ચય પાકો હોય, તે કદાચ સત્સંગથી બહાર જાય તોય હેત ટળતું નથી અને દેહ મૂકીને અંતે અક્ષરધામ જાય છે; પરંતુ જે સત્સંગ/શાસ્ત્રમાં રહેવા છતાં ભગવત્સ્વરૂપની નિષ્ઠા પક્કી ન રાખે, તે દેહાંતરે અન્ય દેવલોક/બ્રહ્મલોક જાય, પુરુષોત્તમના ધામને પામતો નથી—આ ચેતવણી રૂપે લખાણમાં ભારપૂર્વક કહ્યું છે.

ભાગ 5: અક્ષરધામ — સર્વથી પર, માયાથી પર

અક્ષરધામ શ્રીહરિનું ધામ છે અને તે અન્ય અવતારો/દેવોનાં સ્થાનકો કરતાં ભિન્ન છે. અક્ષરધામ સિવાયનાં સર્વ લોક માયામાં છે એટલે ત્યાં ત્રિવિધ તાપ છે; અક્ષરધામ માયાથી પર હોવાથી તાપ નથી અને તેથી ત્યાંનું સુખ અતિ અધિક છે. નિષ્કુળાનંદ સ્વામી ધામને “સુખની ખાણી” અને “સુખના દરિયા” તરીકે ગાય છે, અને આ ધામ પામી પછી પાછું પડવાનું નથી—એ નિશ્ચિતતા દર્શાવે છે.

ભાગ 6: અન્ય લોક “નરક તુલ્ય” અને ધામો નાશવંત

શ્રીજીમહારાજ કહે છે કે ભગવાનના અક્ષરધામની આગળ અન્ય દેવલોકોને મોક્ષધર્મમાં “નરક તુલ્ય” કહ્યા છે. કારણ કે અક્ષરધામ સિવાયનાં સ્થાનકો નાશવંત છે, જ્યારે અક્ષરધામ અવિનાશી છે. વચનામૃતમાં પણ સ્પષ્ટ છે કે અક્ષરધામમાં રહેલી ભગવાનની મૂર્તિ અને ધામસ્થ ભક્તો સિવાય અન્ય લોક, ત્યાંના દેવો અને તેમની સમૃદ્ધિ—સર્વે નાશવંત છે; એટલે ત્યાં ગયા પછી પુનરાગમન રહે છે, જ્યારે અક્ષરધામમાં ગયા પછી પુનરાગમન નથી (ગીતા 15.6 નો ભાવ).

ભાગ 7: અક્ષરધામનું દિવ્ય તેજ અને અલૌકિકતા

અન્ય ધામોના વર્ણનમાં મણિમય મહોલો, રત્નો વગેરે લૌકિક પદાર્થો આવે છે; અક્ષરધામનું લક્ષણ અલૌકિક દિવ્ય તેજ છે. તે તેજના સમૂહમાં પુરુષોત્તમ, અક્ષર અને અક્ષરમુક્તો રહે છે. શ્રીજીમહારાજના પદો અને નિષ્કુળાનંદ સ્વામીના કાવ્યમાં “અતિ તેજોમય, શીતળ-શાંત” ધામનું વર્ણન આવે છે. ગુણાતીતાનંદ સ્વામી પણ પોતાની વાતોમાં અક્ષરધામને અન્ય ધામોથી શ્રેષ્ઠ બતાવે છે અને શ્રીહરિ પોતે પણ “અક્ષરરૂપ ધામ પરાત્પર છે” એમ જણાવે છે.

ભાગ 8: વચનામૃત (અનુભવ) — શ્રીજીમહારાજે ધામને સર્વથી પર કહ્યુ

બીમારી પ્રસંગે મહારાજે યોગશક્તિથી સર્વ લોકમાં જઈ અંતે “સર્વે થકી પર” એવા શ્રીપુરુષોત્તમના ધામમાં ગયા અને કહ્યું કે ત્યાં પણ “હું જ પુરુષોત્તમ છું; મારા વિના બીજો મોટો નથી” તથા “જે જીવ મારે શરણે આવ્યા છે તેમને હું સર્વોપરી એવા મારા ધામમાં પમાડીશ.” આથી અક્ષરધામનું સર્વોપરિત્વ અને તે ધામના અધિપતિ તરીકે શ્રીજીમહારાજનું સર્વોપરિત્વ—બન્ને સ્પષ્ટ થાય છે.

ભાગ 9: શ્રીમુખનાં વચનો — ભગવાન પોતાનો મહિમા કેમ ઓછો કહે?

ભગવાન મનુષ્યરૂપે પ્રગટ થાય ત્યારે પોતાનો દિવ્યભાવ અને એશ્વર્ય છુપાવે છે, કારણ કે વાત કહેતાં કોઈને અવળું પડી શકે અને નિષ્ઠા તૂટી જાય—એવો સંકોચ મહારાજે વ્યક્ત કર્યો છે. છતાં જેમ સૂર્ય ઉગે ત્યારે જ સૂર્યનું જ્ઞાન થાય, તેમ પુરુષોત્તમ નારાયણ પોતે પોતાનું સ્વરૂપ ઓળખાવે ત્યારે જ તેમના સ્વરૂપનો મહિમા સાચે સમજાય. તેથી “સ્વતઃપ્રમાણ” તરીકે મહારાજના શ્રીમુખના શબ્દો દ્વારા સર્વોપરીપણું સમજવાનું લખાણ માર્ગદર્શન આપે છે.

ભાગ 10: પ્રાગટ્યનો હેતુ — અન્ય અવતારોથી શ્રેષ્ઠ

મહારાજે નોંધમાં લખાવ્યું કે પૂર્વ અવતારો કાર્ય-કારણ નિમિત્તે થયા (અસુર સંહાર વગેરે) અને કાર્ય પૂર્ણ થતાં અંતર્ધાન થયા, જ્યારે તેમનો અવતાર જીવોને બ્રહ્મરૂપ કરી આત્યંતિક મુક્તિ આપવા માટે અક્ષરાતીત પુરુષોત્તમ તરીકે થયો છે. એટલે પૃથ્વી પરનું પ્રાગટ્ય માત્ર ઘટના નહીં, પરંતુ જીવોના પૂર્ણ કલ્યાણ માટેનું સર્વોત્કૃષ્ટ પ્રાગટ્ય તરીકે રજૂ થાય છે.

ભાગ 11: વચનામૃતના પ્રમાણ — પ્રત્યક્ષ પુરુષોત્તમ = અક્ષરધામસ્થ સ્વરૂપ

વચનામૃતમાં સ્પષ્ટ છે કે દયાથી જીવોના કલ્યાણાર્થે પ્રત્યક્ષ પુરુષોત્તમ ભગવાન પૃથ્વી પર પ્રગટ થયા છે, તેઓ આશ્રિતોના ઇષ્ટદેવ છે અને સેવા સ્વીકારે છે. પ્રત્યક્ષ પુરુષોત્તમ ભગવાનના સ્વરૂપમાં અને અક્ષરધામમાં રહેલા ભગવાનના સ્વરૂપમાં કોઈ ભેદ નથી—બન્ને એક જ છે. તેઓ અક્ષરાદિક સર્વના નિયંતા, ઈશ્વરના પણ ઈશ્વર, સર્વ કારણના કારણ અને સર્વ અવતારના અવતારી છે; તેથી એકાંતિક ભાવે ઉપાસના કરવા યોગ્ય મુખ્ય ઉપાસ્ય એ જ છે (પૂર્વ અવતારો પણ પૂજ્ય છે, પણ ઉપાસ્ય-પરમલક્ષ્ય આ છે).

ભાગ 12: “એકરસ તેજ” અને “મૂર્તિ” — આત્મા/બ્રહ્મ/અક્ષરધામ અને પરબ્રહ્મ

વચનામૃત અનુસાર “એકરસ તેજ”ને આત્મા/બ્રહ્મ/અક્ષરધામ કહે છે; અને એ પ્રકાશમાં રહેલી ભગવાનની મૂર્તિને આત્માનું તત્ત્વ/પરબ્રહ્મ/પુરુષોત્તમ કહે છે. “જે તેજને વિષે મૂર્તિ છે તે જ આ પ્રત્યક્ષ મહારાજ છે”—આ નિવેદન પ્રત્યક્ષમાં ભગવાનની ઓળખ દૃઢ કરે છે.

ભાગ 13: સત્સંગમાં વિરાજતા ભગવાન — અવતારી, અંતર્યામી, તેજોમય-સાકાર

વચનામૃત મુજબ સત્સંગમાં વિરાજતા શ્રીજીમહારાજમાંથી સર્વ અવતાર થયા છે; તેઓ અવતારી છે, સર્વના અંતર્યામી છે, અક્ષરધામમાં તેજોમય છે અને સદા સાકાર રૂપે અનંત એશ્વર્યયુક્ત છે. તેઓ અનંત બ્રહ્માંડના રાજાધિરાજ અને અક્ષરબ્રહ્મના પણ કારણ છે—આ વાક્યો સર્વોપરી નિષ્ઠાને સીધું દૃઢ કરે છે.

ભાગ 14: “સ્વામીની વાતો” — સર્વોપરી નિષ્ઠા પ્રવર્તાવવાનો હેતુ

લખાણ મુજબ, જીવોને પોતાના સ્વરૂપની સર્વોપરી નિષ્ઠા દૃઢ કરાવવા માટે મહારાજ અક્ષરધામ અને ચૈતન્યમૂર્તિ પાર્ષદો સાથે લાવ્યા. “જેમા અક્ષરમાં છે તેમ પ્રકૃતિ-પુરુષાદિકમાં નથી”—એ ભાવથી અક્ષરબ્રહ્મ ગુણાતીતાનંદ સ્વામી મહારાજનો મહિમા જેટલો કહી શકે, તેટલો બીજો કોઈ કહી શકે નહીં એમ સમજાવવામાં આવે છે.

ભાગ 15: સ્વામીની વાતો — અવતારો અને પુરુષોત્તમનું રૂપક

ગુણાતીતાનંદ સ્વામી અવતારોના મહિમાને “ચમક (લોઢો ખેંચે એવી શક્તિ)”ના ઉપમાનથી સમજાવે છે: કેટલાક અવતારો મણ/દસ મણ જેવા, તો પુરુષોત્તમ તો “ચમકનો પર્વત” છે—એટલે સમગ્ર બ્રહ્માંડ તણાય છે. તેઓ કહે છે કે પૂર્વ અવતારોમાં જેટલું એશ્વર્ય તેટલા જીવ તણાય; આજ તો સર્વ અવતારના અવતારી અને સર્વ કારણના કારણ પુરુષોત્તમ પધાર્યા હોવાથી અનંત ધામના મુક્તો પણ મૂર્તિમાં તણાઈ જાય છે—એ સર્વોપરિત્વનો જીવંત બોધ છે.

ભાગ 16: સ્વામીની વાતો — સંસારત્યાગ અને પુરુષોત્તમની “ચિંતામણિ” ઉપમા

ગુણાતીતાનંદ સ્વામી ઉદાહરણ આપે છે કે અગાઉ શાસ્ત્રમાં એટલા સ્ત્રી-ત્યાગ/વ્યાપક વૈરાગ્યના પ્રસંગો ઓછા હતા, પણ આજ હજારો બાઈઓ પણ ત્યાગ કરે છે અને ઘરોઘર ભગવાન તેડવા આવે છે—આ પ્રત્યક્ષ પ્રભાવનો સંકેત છે. તેઓ કહે છે: બીજા મોટા અવતાર “પારસમણિ” જેવા, જ્યારે પુરુષોત્તમ “ચિંતામણિ” છે—અર્થાત્ સર્વોત્કૃષ્ટ, સર્વદાયક.

ભાગ 17: અન્ય પરમહંસોના પ્રમાણ — મહિમા ગ્રંથોમાં શબ્દબદ્ધ

ઘણા પરમહંસો શ્રીજીમહારાજના દિવ્ય પ્રભાવથી તરત સર્વોપરીપણાની પ્રતીતિ પામ્યા; અને જેમને માત્ર શ્રીજીમહારાજને વિષે ભગવાનપણાનો નિશ્ચય હતો તેઓ પણ અસાધારણ એશ્વર્ય/લોકોત્તર કાર્યથી શ્રીજીમહારાજના સર્વોપરીપણાના નિશ્ચય તરફ આવ્યા. નિષ્કુળાનંદ સ્વામી પોતાના ગ્રંથોમાં મહારાજને પરબ્રહ્મ પુરુષોત્તમ, સર્વાવતારી તરીકે ગાય છે, અને “પુરુષોત્તમ પ્રકાશ” વગેરે કીર્તનોમાં અક્ષરધામ, અક્ષરવાટ અને સર્વોત્કૃષ્ટ અવતારનો મહિમા આવે છે.

ભાગ 18: ઉત્પત્તિ સર્ગ — જીવ, માયા, ઈશ્વર, બ્રહ્મ, પરમેશ્વર (અનાદિ)

શ્રીજીમહારાજ શાસ્ત્ર આધારથી સિદ્ધાંત કરે છે કે જીવ, માયા, ઈશ્વર, બ્રહ્મ અને પરમેશ્વર—સર્વે અનાદિ છે. માયા ભગવાનની શક્તિ છે; જીવ પરમેશ્વરના અંશ નથી, અનાદિ જીવ છે. જીવ જ્યારે પરમેશ્વરને શરણે જાય ત્યારે માયાને તરે, બ્રહ્મરૂપ થાય અને ભગવાનના ધામમાં જઈ પાર્ષદ થાય—આ મુખ્ય સિદ્ધાંત છે. તેમજ પ્રલય સમયે પ્રગટ ભગવાન જ એક રહે છે અને પછી પ્રકૃતિ-પુરુષ દ્વારા અનંત કોટિ બ્રહ્માંડોની સૃષ્ટિ પણ એ જ ઉપજાવે છે.

ભાગ 19: ઉત્પત્તિક્રમ — અક્ષર, પુરુષ, પ્રકૃતિ, તત્ત્વો અને બ્રહ્માંડ રચના

ઉત્પત્તિ ક્રમમાં પરબ્રહ્મ પુરુષોત્તમ સૃષ્ટિ સમયે અક્ષર સામી દૃષ્ટિ કરે છે; અક્ષરમાંથી “પુરુષ” પ્રગટ થાય છે અને પુરુષોત્તમનો અનુપ્રવેશ થતાં પ્રકૃતિ પ્રેરિત થાય છે. પછી પ્રધાન, મહત્તત્ત્વ, અહંકાર, ભૂત/વિષય/ઇન્દ્રિયો/અંતઃકરણ/દેવતા, વિરાટપુરુષ, બ્રહ્મા, પ્રજાપતિઓ, કશ્યપ, ઇન્દ્રાદિક દેવો, દૈત્ય અને સ્થાવર-જંગમ સૃષ્ટિ—આ રીતે રચના થાય છે. નોંધરૂપે દેવતા, દસ ઇન્દ્રિયો, પંચવિષય અને પંચભૂતના નામો પણ આપેલા છે—તે તત્ત્વજ્ઞાનની સ્પષ્ટતા કરે છે.

ભાગ 20: અક્ષરાત્મક પુરુષ/મુક્ત — માયા સામે હોવા છતાં અબાધિત

અક્ષરાત્મક પુરુષ અથવા અક્ષરધામના બ્રહ્મરૂપ મુક્ત “નિરન્ન, મુક્ત, બ્રહ્મ અને માયાના કારણ” કહેવાય છે. તેઓ માયા સામે (સન્મુખ) વર્તે તોય માયાનો બાધ થતો નથી, ભોગઇચ્છા નથી; તેઓ બ્રહ્મસુખે સુખિયા અને પૂર્ણકામ છે—આથી અક્ષર-મુક્ત તત્ત્વની મહત્તા સ્પષ્ટ થાય છે.

ભાગ 21: “પુરુષ” અને “પુરુષોત્તમ” નો ભેદ — ભ્રમ નિવારણ

શાસ્ત્રોમાં ઘણીવાર અક્ષરાત્મક “પુરુષ”ને પુરુષોત્તમ કહેલ હોવાથી ભ્રમ થઈ શકે છે, પરંતુ શ્રીજીમહારાજ સ્પષ્ટ કરે છે કે જીવ-ઈશ્વર-પુરુષ વચ્ચે જેમ ભેદ છે, તેમ પુરુષ અને સર્વના સ્વામી એવા પુરુષોત્તમ વાસુદેવ ભગવાન તેને વિષે એવો ઘણો ભેદ છે. અક્ષરાત્મક પુરુષો ઘણા છે, પણ તેઓ વાસુદેવનાં ચરણારવિંદની ઉપાસના-સ્તુતિ કરે છે. આ વાતનું મનન કરીને અંતરમાં ઘેડી બેસાડવી—એ જરૂરી છે; નહિતર શાસ્ત્રશબ્દ સમજણમાં ઠેરતો નથી.

ભાગ 22: પરબ્રહ્મ પુરુષોત્તમ નારાયણ — એક અને અદ્વિતીય

આ રીતે પરબ્રહ્મ પુરુષોત્તમ નારાયણ સર્વોપરી, સર્વાવતારના અવતારી, સર્વ કારણના કારણ અને સર્વના નિયંતા છે, અને તે ભગવાન સ્વામિનારાયણ છે; વળી તે એક અને અદ્વિતીય છે—“નારાયણ જેવા તો એક નારાયણ જ”—અક્ષરપર્યત પણ ભગવાન જેવો થવા સમર્થ નથી—આ વચનો દ્વારા એકત્વ/અદ્વિતીયતાનો સિદ્ધાંત મજબૂત રીતે સ્થાપિત થાય છે.

ભાગ 23: પ્રચલિત પ્રસંગો — સમાધિ દ્વારા સર્વોપરીપણું સિદ્ધ

(૧) શીતળદાસ (પછી વ્યાપકાનંદ) પ્રસંગમાં સમાધિ દ્વારા ચોવીસ અવતારો અને રામાનંદ સ્વામી શ્રીજીમહારાજમાં છે તેવાં દર્શન થયાં; “શ્રીજીમહારાજ પુરુષોત્તમ હોય તો મારાં અનંત સ્વરૂપ થાઓ” એમ સંકલ્પ કરતાં અનંત રૂપ થયાં—આથી સર્વોપરી નિશ્ચય દૃઢ થયો. (૨) પર્વતભાઈને તેજોમય મૂર્તિનાં દર્શન અને એક પછી એક ચોવીસ અવતારોનું દર્શન થઈ અંતે બધાં અવતારો શ્રીજીમહારાજમાં લીન થઈ ગયા—આથી પ્રતીતિ વધુ પક્કી થઈ. (૩) સમાધિ પ્રકરણ અને યમપુરી પ્રસંગ—સ્વરૂપાનંદ સ્વામી દ્વારા “સ્વામિનારાયણ” મંત્રથી યમયાતનાગ્રસ્ત જીવો મુક્ત થયા—આ મહારાજના અપરિમિત પ્રભાવનો પુરાવો તરીકે વર્ણવાયું છે.

ભાગ 24: સત્સંગિજીવનનો પ્રસંગ — ઉપાસનાનો આગ્રહ અને ભવિષ્યનાં “મહિમા શાસ્ત્રો”

સત્સંગિજીવન રચનાકાળે ઉપાસના અંગે ચર્ચામાં નિત્યાનંદ સ્વામીએ શ્રીજીમહારાજને સર્વોપરી/સર્વાવતારી તરીકે લખવાનો આગ્રહ કર્યો, જ્યારે કેટલાક પરમહંસોએ લોકસ્વીકાર્યતા માટે અન્ય જેવું નિરૂપણ સૂચવ્યું; નિત્યાનંદ સ્વામી અડગ રહ્યા અને અંતે મહારાજે તેમની સમજણની પ્રશંસા કરી—આ પ્રસંગ સર્વોપરી નિષ્ઠાની દૃઢતા દર્શાવે છે; સાથે એવું પણ કહેવાયું કે મહારાજના મહિમાના શાસ્ત્રો આગળ ઉપર થશે અને મૂર્તિ પણ પધરાવાશે—અર્થાત્ સમય જતાં મહિમા વધુ સ્પષ્ટ રીતે પ્રવર્તશે.

ભાગ 25: લોજ-ભુજનો પ્રસંગ — રામાનંદ સ્વામી દ્વારા મહારાજનો મહિમા

રામાનંદ સ્વામીએ પોતાના શિષ્યોને લોજ જઈ વર્ણીના દર્શન કરવા આજ્ઞા કરી; લાલજી સુતાર (પછી નિષ્કુળાનંદ સ્વામી) લોજ ન જઈ ભુજ ગયા ત્યારે રામાનંદ સ્વામીએ ઠપકો આપ્યો અને કહ્યુ કે “એ વર્ણી અમારાથી પણ મોટા—સર્વ અવતારોના કારણ પરાત્પર, અપ્રાકૃત ગુણૈશ્વર્યવાળા પુરુષોત્તમ છે”—આ રીતે ગુરુમુખે પણ મહારાજનો સર્વોપરી મહિમા સ્થાપિત થયો.

ભાગ 26: મહારાજનો પ્રત્યક્ષ પ્રભાવ — પરમહંસ દીક્ષા અને નિષ્ઠાની કસોટી

સૌરાષ્ટ્રમાં શ્રીજીમહારાજની ખ્યાતિથી દેશ-દેશથી મુમુક્ષુઓ ખેંચાઈ આવ્યા અને માત્ર ૨૫ વર્ષની ઉમરે અનેક વિદ્વાન-તપસ્વી મુમુક્ષુઓને એક જ રાતમાં પરમહંસ દીક્ષા મળવી—આ તેમના દિવ્ય પ્રભાવનું ચિહ્ન છે; કસોટીમાં મહારાજે કહ્યુ કે અમે આવા પરાક્રમ કર્યા નથી, છતાં પરમહંસોએ અડગ ઉત્તર આપ્યો કે મહારાજે કામ-ક્રોધાદિ આંતરિક અસુરોનો નાશ કર્યો, ભવસાગર પર સેતુ બાંધી અક્ષરવાટ મૂકી અને માયામાંથી મુક્ત કરીને અક્ષરધામની પ્રાપ્તિ કરાવી—અતઃ તેઓ અવતારના અવતારી છે.

ભાગ 27: ગુણાતીતાનંદ સ્વામીના પ્રસંગો — સમજણની કસર ટાળવી

ગુણાતીતાનંદ સ્વામીના વચનો દ્વારા સત્સંગમાં મહારાજનું સર્વોપરીપણું વધુ દૃઢ થયું: (૧) આત્માનંદ સ્વામીની દીર્ઘ આયુષ્ય પાછળ “સમજણની કસર” કારણ બની હતી—સ્વામીએ સર્વોપરી ઉપાસના સમજાવ્યા બાદ મહારાજે તરત ધામમાં તેડ્યા—આ સમજણની આવશ્યકતા દર્શાવે છે; (૨) શુક સ્વામીએ કહ્યુ કે વચનામૃત લખ્યું/શોધ્યું મેં, સમજાયું તો આજે—અર્થાત્ અર્થસપષ્ટતા માટે સત્પુરુષની સમજણ જરૂરી; (૩) “જીવ બીજે ક્યાંય અટકતો નથી, મહારાજને પુરુષોત્તમ કહેવા અટકે છે”—શાસ્ત્રતંતીથી ઊભા થતા સંકોચ પર ટીકા અને ‘ચંપાનાં ત્રણ ફૂલ’ રૂપકથી ત્રીજા ફૂલ સુધી એટલે સર્વોપરી સમજણ સુધી પહોંચાડવાનો આગ્રહ.

ભાગ 28: ગ્રંથસ્થ મહિમા — શ્રીહરિલીલાકલ્પતરું વગેરે

ગુણાતીતાનંદ સ્વામીએ માત્ર વાણીથી નહીં, પરંતુ ગ્રંથો દ્વારા પણ મહારાજનું સર્વોપરીપણું પ્રવર્તાવ્યું: અચિંત્યાનંદ બ્રહ્મચારીને ‘ત્રીજું ફૂલ’ આપી આજ્ઞા કરી કે શ્રીજીમહારાજના સર્વોપરી સ્વરૂપનું શબ્દે-શબ્દે મહિમાવર્ણન કરતો અપૂર્વ ગ્રંથ લખવો; પરિણામે “શ્રીહરિલીલાકલ્પતરું” જેવા ગ્રંથો દ્વારા મહિમા ગ્રંથસ્થ થયો, અને જિજ્ઞાસુઓને વધુ પુષ્ટિ માટે અન્ય ગ્રંથો વાંચવાની સૂચના મળે છે.

ભાગ 29: પ્રશ્ન-ઉત્તર — અવતારો કેટલા? ભેદ છે કે સરખા?

શાસ્ત્રોમાં ક્યાંક ૨૪ અને ક્યાંક ૧૦ અવતાર કહેવાય છે, પરંતુ શ્રીમદ્ભાગવતમાં હરિના અસંખ્ય અવતારોનું વર્ણન હોવાથી અવતારો અસંખ્ય છે અને મોટેભાગે અંશ/કળાવતાર ગણાય છે; ગુણ-એશ્વર્યથી ક્યારેક સમાનતા કહી શકાય, પરંતુ પુરુષોત્તમનો અનુપ્રવેશ એકસરખો નથી અને ધામ/સ્થાનકો જુદા હોવાથી પણ અવતારોમાં ભેદ છે; શ્રીજીમહારાજે પણ કેટલાક અવતારોને ઊંચા-નીચા ક્રમે સમજાવ્યા એટલે “ભેદ” નો સિદ્ધાંત માન્ય છે.

ભાગ 30: નિષ્કર્ષ — ઉપાસ્ય કોણ? અને સાધક માટે આદેશ

આ સમગ્ર ચર્ચાનો નિષ્કર્ષ એ છે કે શ્રીજીમહારાજ સર્વોપરી, સર્વ અવતારના અવતારી, અક્ષરથી પણ પર, સર્વના કર્તા-નિયંતા અને સદા સાકાર છે; તેમનાથી પર કોઈ નથી, તેથી તેમની બ્રહ્મરૂપે ભક્તિ/ઉપાસના કરવી—એ તેમનો આદેશ છે.

ભાગ 31: અનન્ય નિષ્ઠા છતાં સર્વનો આદર

શ્રીજીમહારાજે સનાતન ધર્મના સર્વ દેવો, આચાર્યો અને અવતારો પ્રત્યે આદર રાખ્યો છે અને દેવમંદિરોમાં તે-તે દેવનાં સ્વરૂપો પધરાવી પૂજ્યભાવ દર્શાવ્યો છે; છતાં પોતાના ઇષ્ટદેવમાં અનન્ય નિષ્ઠા રાખવી—પતિવ્રતા ઉપમા મુજબ—એ સાચા ઉપાસકનું લક્ષણ છે; સાથે જ મહિમાના કેફમાં આવી અન્ય દેવ-અવતારોની નિંદા કરવી મનાઈ છે અને સંપ્રદાયમાં સંકુચિત અહંવૃત્તિ નહીં, વિશાળ દૃષ્ટિ તથા ગુણગ્રાહક ભાવ રાખવાનો આગ્રહ છે.

ભાગ 32: ગુરુપરંપરાનો પરિશ્રમ અને આજનો સંદર્ભ

મહારાજના સંતો-પરમહંસો, અક્ષરબ્રહ્મ ગુણાતીતાનંદ સ્વામી, પ્રાગજી ભક્ત, બ્રહ્મસ્વરૂપ શાસ્ત્રીજી મહારાજ, યોગીજી મહારાજ, પ્રમુખસ્વામી મહારાજ અને વર્તમાન મહંત સ્વામી મહારાજ—આ ગુરુપરંપરાએ અવિરત પરિશ્રમથી શ્રીજીમહારાજના સ્વરૂપને ઓળખાવ્યું અને ભક્તિ વિશ્વભરમાં પ્રસારી; આજના સમયમાં અધર્મ/નાસ્તિકવાદ વધતાં આ સર્વોપરી નિષ્ઠા આસુરી તત્ત્વોને મથાવવા બળ આપે છે અને અક્ષરપુરુષોત્તમ ઉપાસના જીવંત પરંપરા તરીકે વિસ્તરી રહી છે એવી દૃઢ પ્રતીતિ રજૂ થાય છે.

ભાગ 33: મહત્વપૂર્ણ Quotes

• “જેટલી પોતાના ઇષ્ટદેવ જે પરમેશ્વર તેને વિષે નિષ્ઠા હોય તેટલો જ આત્મા-અનાત્માનો વિવેક થાય છે.”
  (વચ. ગ.પ્ર. ૫૬)
• “જ્યારે એ વાર્તા સમજ્યામાં આવશે ત્યારે… કામ, ક્રોધાદિક… સહજે જિતાઈ જશે… પણ ભગવાનના સ્વરૂપમાં… કસર રહી તો… વાંધો ભાંગશે નહીં.”
  (વચ. ગ.મ. ૧૩)
• “મહારાજને પુરુષોત્તમ જાણ્યા વિના અક્ષરધામમાં…”
  (સ્વા.વા. ૩/૧૨)
• “જે ભગવાનનું અક્ષરધામ છે તેની આગળ બીજા જે દેવતાના લોક છે તેને મોક્ષધર્મને વિષે નરક તુલ્ય કહ્યા છે.”
  (વચ. સા. ૧, ૪, ૧૧; ગ.અં. ૨૮)
• “એ નારાયણ જેવા તો એક નારાયણ જ છે પણ બીજો કોઈ એ જેવો થતો નથી.”
  (વચ. લો. ૧૩)
• “જેમ પતિવ્રતા સ્ત્રી હોય… તેમ જ ભગવાનના ભક્તને… બીજા અવતાર હોય તે સંગાથે પણ પ્રીતિ થાય નહીં.”
  (વચ. ગ.અ. ૧૬)

ભાગ 34: અધ્યાયનો પૂર્ણ સારાંશ (1-લાઈન બુલેટ્સ)

• માત્ર ભગવાન માનવું નહીં—શ્રીજીમહારાજને સર્વોપરી પુરુષોત્તમ તરીકે ઓળખવો જરૂરી છે.
• દૃઢ નિષ્ઠાથી જન્મ-મરણનો ભય ટળે અને આત્મા-અનાત્માનો વિવેક દૃઢ થાય છે.
• સ્વરૂપની સાચી સમજથી દોષો સહેજે જીતાય; કસર રહી જાય તો સાધનામાં અવરોધ રહે.
• અક્ષરધામ માયાથી પર, અવિનાશી, દિવ્ય તેજોમય છે; ત્યાં પુનરાગમન નથી.
• પ્રત્યક્ષ મહારાજ અને અક્ષરધામસ્થ સ્વરૂપ એક જ—વચનામૃત દ્વારા આ નિશ્ચય સ્થાપિત થાય છે.
• ઉત્પત્તિ સર્ગમાં પરમેશ્વર સર્વના નિયંતા છે અને પુરુષ-પુરુષોત્તમનો ભેદ સ્પષ્ટ કરાયો છે.
• સમાધિ/પ્રસંગો/પરમહંસોના અનુભવોથી સર્વોપરીપણું પ્રત્યક્ષ રીતે દૃઢ થયું છે.
• અનન્ય નિષ્ઠા રાખીને પણ અન્ય દેવ-અવતારોની નિંદા નહીં—વિશાળ દૃષ્ટિ રાખવી.
• ગુરુપરંપરાએ આ શુદ્ધ ઉપાસનાને વિશ્વભરમાં પ્રવર્તાવી; આજે પણ તે અધર્મ સામે બળ આપે છે.